पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 2

कुमारं मातेति द्वादशर्चं द्वितीयं सूक्तम् । अत्रेः पुत्रः कुमारः ऋषिर्जननाम्नः पुत्रो वृशो वोभौ वात्र ऋषी । कमेतं त्वं वि ज्योतिषेत्यनयोस्तु वृश एव नोभौ न कुमारः । अन्त्या षट्पञ्चाशदक्षरा शक्वरी शिष्टास्त्रिष्टुभः । अग्निर्देवता । अत्रानुक्रमणिका । कुमारं कुमारो वृशो वा जान उभौ वा शक्वर्यन्तं कं वीत्यृचोस्तु व्रुश एवेति । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरस्यापि सूक्तस्य विनियोग उक्तः पूर्वसूक्तेन सह ॥

शाट्यायनब्राह्मणोक्त इतिहास इहोच्यते । राजा त्रैवृष्ण ऐक्ष्वाकस्त्र्यरुणोऽभवदस्य च । पुरोहितो वृशो जान ऋषिरासीत्तदा खलु । सङ्गृह्णन्ति रथान्रज्ञां रक्षनाय पुरोहिताः । त्र्यरुणस्य वृशो रश्मिं सञ्जग्राह पुरोहितः । कुमारो वर्त्मनि क्रीडन्रथचक्रेन घातितः । छिन्नः कुमारश्चक्रेण ममाराथ पुरोहितः । त्वं हन्तास्येति राजानं राजा चापि पुरोहितम् । त्वं हन्तास्य कुमारस्य नाहमित्यब्रवीत्तदा । यतस्त्वं रथवेगस्य नियन्तातस्त्वया हतः । रथस्वामी यतो राजन् तस्मात्त्वं तस्य घातकः । एवं विवदमानौ ताविक्ष्वाकून्प्रष्टुमागतौ । तौ प्रप्रच्छतुरिक्ष्वाकून् केनासौ निहतो द्विजाः । तेऽब्रुवन्रथयन्तारं हन्तारं व्रुशसंज्ञकम् । स वृशो वार्शसाम्ना तं कुमारं समजीवयत् । एवमाख्याय तत्रैव पुनरन्यदुदीरितम् । यत इक्ष्वाकवो रागाद्धन्तारमृषिमब्रुवन् । तस्मात्तेषां गृहेष्वग्नेस्तेजो निर्गतमेशु च । ग्रुहे पाकादयो नासन् तत्कारनमचिन्तयन् । वृशं कुमारहन्तारं यदवोचाम तेन नः । अपाक्रमद्धरो वह्नेराह्वयाम वृशं वयम् । इति सञ्चिन्त्य तमृषिमाह्वयामासुरादरात् । समागत्य ततः शीघ्रं शेशामग्नेर्हरो भवेत् । इति वार्शेन साम्नासावकामयत पूर्ववत् । एवं गायन् स ऋषिर्ब्रह्महत्यां भार्याजातां त्रसदस्योर्नृपस्य । पिशाचवेषां हर आदाय चाग्नेर्गृहान्नीत्वा कशिपौ स्थापयन्तिम् । दृष्ट्वा सम्यक् तद्धरस्तोषयित्वा साम्ना पश्चाद्योजयामास चाग्निम् । ततः स तेजाः सञ्जातोऽभवत्पातादिः पूर्ववत् । एवं शाट्यायनेनोक्तं काण्डकोक्तमथोच्यते । वृशः पुरोधा अभवत्त्र सदस्योर्महीपतेः । स रथं धावयन्राजा ब्राह्मणस्य कुमारकम् । चिच्छेद रथचक्रेण प्रमादात्सोऽब्रवीद्वृशम् । पुरोहिते वर्तमाने त्वयि मां हन्ति रागता । एषा त्वयापनेतव्या ऋशिमित्यब्रवीन्नृपः । स ऋषिर्वार्शसाम्ना तं कुमारमुदजीवयत् । माता कुमारस्योत्पादयित्री युवतिर्यौवनोपेता कुमारं पथि सञ्चरन्तं समुब्धं चक्रेण हतं गुहा गुहायां भिभर्ति । धारयति । न ददाति पित्रे तस्य जनताय । यद्वा माता सर्वस्य निर्मात्री पृथिवी समुब्धं सम्यक् निगूढं गुहायां बिभर्ति । पित्र उत्पादकाय यजमानाय न ददाति । अस्याग्नेर्मिनत् हिंसत् दाहकमनीकं तेजो जना न पश्यन्ति । किन्तु अरतावरण्यां हितं पश्यन्ति ॥ १ ॥

अत्राग्नेरुत्पाद्यमानत्वात्कुमारशब्देन व्यवहारः । हे युवते त्वं कमेतं कुमारं पेषी हिंसिका पिशाचिका सती बिभर्षि । एवं वृषाख्यो महर्षिः कशिपुनाच्छन्नमग्नेर्हरो ब्रूते । त्वयानुत्पादितत्वाद्धारणमनुचितमित्यर्थः । महिषी महती पूजनीयारणिरेनं जजान । अजनयत् । तदेवाह । बर्भः शिशोर्ग्राहकोऽरण्याः । सम्बन्धी गर्भो हि यस्मात्पूर्वीः शरदो गताननेकान् संवत्सरान्ववर्ध । ववृधे । अहं च ततो जातमपश्यम् । यद्यस्मान्मातारणिरसूत । उदपादयत् । राजकुमार पक्षे हे युवते भूदेवि कमेतं कुमारं पेषी सती बिभर्षि । अवशिष्टं कुमारजननपरतया योज्यम् । एवमुत्तरत्रापि कुमाराग्निहरसोः परत्वेन यथोचितं व्याख्येयम् ॥ २ ॥

हिरण्यदन्तं हिरण्यसदृशदन्तस्थानीयज्वालोपेतं शुचिर्णं प्रदीप्तवर्णमायुधायुधान्यायुधस्थानीयान् स्फुलिङ्गान् ज्वाला वा मिमानं निर्मिमाणमग्निमारात्समीपे क्षेत्रात् क्षेत्रे देशेऽपश्यम् । पश्येयम् । एवं वृशः कामयते । अहमस्मा अग्नयेऽमृतमविनाश्यमृतत्वसाधनं वा विपृक्वत्सर्वतो व्याप्तं हविः स्तोत्रं वा ददानः । दातास्मि । मामनिन्द्राः । इन्द्रः परमैश्वर्योऽग्निः । तद्रहिता अनिन्द्राः । इन्द्रमयजन्त इत्यर्थः । अनुक्था अस्तुतय इन्द्रमस्तुवन्तश्च किं कृणवन् । किं कुर्युः ॥ ३ ॥

अहं वृश इदानीं क्षेत्रात् क्षेत्रे सुनुतः । अन्तर्हितनामैतत् । निगूढं चरन्तमरण्यां यूथं न गवां समूहमिव समत्स्वयमेव पुरु बहु शोभमानमपश्यम् । पश्यामि । पुरा हरसः पिशाच्याक्रमणकाले ता ज्वाला निर्वीर्या नागृभ्रन् । नागृह्णन्त नराः । इदानीं सोऽग्निरजनिष्टहि । हरसा प्रादुरभूत्खलु । अत एव हेतोः पलिक्नीरित्पलिक्न्यः पलिता जीर्णा ज्वाला एवेदानीं युवतयो भवन्ति ॥ ४ ॥

के मे मदीयं मर्यकं मर्त्यसङ्घं राष्ट्रं गोभिः सह वि यवन्त । वियुक्तमकुर्वन् । गा भृत्यांश्च व्ययोजयन् । येषां गोपा अस्माकं गोपयितारणश्चिदभिगन्ता नास । बभूव । सोऽयमग्निः । ये द्वॆषिण ईमेनं जनसङ्घं राष्ट्रं जग्रुभुः । गृह्णन्ति । तेऽव सृजन्तु । नश्यन्तु । किञ्च चिकित्वान् चेतनावानस्मद्विषयज्ञानवानग्निर्नोऽस्माकं पश्व पशूनुपाजाति । उपागच्छति ॥ ५ ॥

वसां वसतां प्राणिनां राजानं स्वामिनं जनानां वसतिमावासभूतं त्र्यरुणमुक्तलक्शणमग्निं वारातयो नि दधुः । अगोपयन् । मर्त्येषु लोकेशु मध्ये । अत्रेरत्रिगोत्रस्य वृशस्य ब्रह्माणि मन्त्राः स्तोत्राणि वा तं कुमारमग्निं वाव सृजन्तु । अथवात्रेरत्रिगोत्रस्य कुमारं ब्र्ह्माणि । यद्वा । वृशस्य ब्रह्मण्यत्रेरत्रिगोत्रम् । क्रमणि षष्ठी । तं कुमारमव सृजन्तु । विस्रुजन्तु । निन्दितारोऽस्मन्निन्दका निन्द्यासोऽस्माभिर्निन्द्या भवन्तु । अत्रेर्ब्रह्माणीत्येतदुपजीव्य वृशमप्यात्रेयं वदन्ति । आत्रेयः कुमार इति पक्शे स एव प्रानमयमात्मानमवसृजन्त्वित्याशास्ते ॥ ६ ॥

अंजःसव आवहनीयोपस्थाने शुनश्चिच्छेपमित्येषा । अग्निमाहवनीयमुपस्थापयाञ्चकार शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्रात् । ऐ. ब्रा. ७-१७ । इति ब्राह्मणम् ।

हे अग्ने निदितं नितरां बद्धं शुनःशेपमृषिं सहस्रादनेकरूपाद्यूपादमुञ्चः । अमोचयः । चिदिति पूरणः । शुनःशेपमिति पदस्य मध्ये पदान्तरस्य संहितायां व्यत्ययेनावस्थितिः । स ऋषिरशिमिष्ट हि । शान्तवान् खलु । यद्वा । स हि यस्मादशमिष्ट । स्तुतिकर्मैतत् । तस्तारवीत् । तस्मादमुञ्च इति सम्बन्धः । एवैवमस्मदस्मत्तः पाशान्वि मुमुग्धि । विमोचय । हे होतर्हे चिकित्वश्चेतनवान्नग्ने इह तु वेद्यां निषद्यावस्थाय ॥ ७ ॥

हे अग्ने हृणीयमानः क्रुध्यन्स्त्वं मत मत्तोऽपैयेर्हि । अपागाः खलु । ई गतावित्यस्मात् श्यन्विकरणाल्लङि मध्यमे छान्दसे परस्मैपद आडागमे वृद्धौ व्यत्ययेन श्यनोऽकारस्य एकारे च कृते रूपम् । मे मह्यं देवानां व्रतपाः कर्मणः पालक इन्द्रः प्रोवाच हि । स एव विद्वान् त्वानु चचक्ष । त्वां ददर्श । तेनानुशिष्तोऽहं हे अग्ने त्वामागामिति । एवं वृश आह ॥ ८ ॥

अयमग्निर्ज्योतिषा तेजसा बृहता महता वि भाति । विशेषेण दीप्यते । अथ तथाभूतः सन् महित्वा स्वमहत्त्वेन विश्वानि सर्वाणि पदार्थाजातान्याविष्कृणुते । प्रकटीकरोति । एवं प्रवृद्धोऽग्निरदेवीरदेवनशीला असुरीर्माया दुरेवा दुःखगमनाः प्रसहते । अभिभवति । किञ्च शिशीते । तीक्ष्णीकरोति । शृङ्गे शृङ्गाणि । शृङ्गसदृशीर्हिंसिका वा ज्वालाः शिशीते । तीक्ष्णीकरोति । किमर्थम् । रक्षसे विनिक्षे रक्षसो नाशाय । निश्यति शृङ्गे रक्षसो विनिक्षणनाय । नि. ४-१८ । इति यास्कः ॥ ९ ॥

उतापि चाग्नेः स्वानसः शब्दं कुर्वाणा ज्वाला दिवि षन्तु । द्युलोके प्रादुर्भवन्तु । किमर्थम् । तिग्मायुधास्तीक्ष्णायुधास्थानीया ज्वालाः । रक्शसे हन्तवा उ रक्शसो हननाय । उ इति पूरणः । मदे चित् हर्षे सत्यस्याग्नेर्भामाः क्रोधा दीप्तयो वा प्र रुजन्ति । प्रकर्षेन भङ्ग गच्छन्ति पीडयन्ति वा रक्षांसि । परिबाधः परितो बाधिका अदेवीरदेवना आसुर्यः सेना न वरन्ते । न वारयन्त्येनम् । ॥ १० ॥

हे तुविजात बहुभावमापन्नाग्ने ते त्वदर्थमेतं स्तोममेतत्स्तोत्रं विप्रो मेधावी स्तोता रथं न रथमिव धीरः स्वपाः शोभनकर्माहमतक्षम् । समपादयम् । हे अग्ने देव त्वं यदीदेनं स्तोमं प्रति हर्याः । प्रतिकामयेथाः । तर्हि स्वर्वतोः स्वरणवतीर्व्याप्तिमतीरपि एनैनेन जयेम । प्राप्नुयाम । ॥ ११ ॥

तुविग्रीवो बहुज्वालः प्रभूतग्रिवो वा वृषभो वर्षिता कामानां ववृधानो वर्धमानोऽब्निरर्योऽरेर्वेदो धनमतत्ट्रकण्टकं समजाति । संयोजयति । इतीममर्थमग्निममृता अन्ये देवा आवोचन् । यस्मादेवं तस्माद्बर्हिष्मते यागवते मनवे मनुष्याय यजमानाय शर्म सुखं यं नत् । यच्छतु । हविष्मते च शर्म यंसत् ॥ १२ ॥