पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 7

सखायः सं व इति दशर्चं सप्तमं सूक्तम् । आत्रेय इष ऋषिः । अन्त्या पङ्क्तिः शिष्टाः पङ्क्त्यन्तपरिभाषयानुष्टुभः । तथा चानुक्रान्तम् । सखाय इषः पङ्क्त्यन्तमिति । प्रातरनुवाक आग्नेये क्रतावानुष्टुभे च्छन्दस्याश्विनशस्त्रे चोत्तमावर्जमिदं सूक्तम् । सूत्रितं च । सखायः सं वस्त्वामग्ने हविष्मन्त इति सूक्ते । आ. ४-१३ । इति ॥

हे सखायः सखिभूता ऋत्विजो वो यूयं संस्कुरुत । उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः । किञ्च सम्यञ्चमिषमन्नं स्तोमं स्तोत्रं चाग्नये वर्षिष्थायातिशयेन प्रवृद्धाय क्षितीनां यजमानानामर्थाय वर्षिष्थाय प्रवृद्धतमायोर्जो नप्त्रे बलस्य न पातयित्रे तत्पुत्राय वा सहस्वते बलवते संस्कुरुतेति ॥ १ ॥

सोऽग्निः कुत्र चिद्वर्तत इति शेषः । कुत्रास्ते । यस्याग्नेः समृतौ सम्प्राप्तौ रन्वा रममाणा नरो नेतार ऋत्विजः । नृशदने यागगृहेऽर्हन्तश्चित् । चिदिति पूजायाम् । अर्हन्तः पूज्याः पूजयन्तो वा सन्तो यमिन्धते । दीपयन्ति । तदर्थं सञ्जनयन्ति चारण्यां जन्तवः प्राणिनः । स कुत्रेति सम्बन्धः ॥ २ ॥

यद्यदेषोऽन्नानि सं वनामहे । सम्भजामहे । यदा च मानुषाणामस्माकं हव्या हवींष्यग्निः सम्सेवते तव तदानीं द्युम्नस्य द्योतमानस्यान्नस्य शवसा बलेन सामर्थ्येन ऋतस्योदकस्य ग्राहकं रश्मिमा ददे । आदत्तेऽग्निः । फलजनकं तेजः स्वीकृतवानित्यर्थः । यद्वा । ऋतस्य यज्ञस्य रश्मिं रश्मिवद्ग्राहकं स्तवमा ददे । स्वीकरोति ॥ ३ ॥

स स्म स खल्वग्निः कृणोति । करोति । केतुं प्रज्ञानमा सर्वतः । केस्येत्युच्यते । चिदप्यर्थे । नक्तं चिद्रात्रावपि दूर आ सते । आ इति चार्थे । दूरेऽपि वर्तमानाय मनुष्याय । कदा । यद्यदा पावकोऽयमग्निरजरोऽजीर्णोऽनभिभाव्यः सन् वनस्पतीनेधांसि प्र स्म मिनाति । प्रकर्षेण दहति । स्मेति पूरणः ॥ ४ ॥

यस्याग्नेर्वेषणे परिचर्यायां पथिषु होममार्गेषु रश्मिषु स्वेदं स्रवदाज्यमवाधोमुखं जुह्वत्यध्वर्यवः तदानीमीमेनमग्निमभि रुरुहुरह । अभ्यारोहन्त्येवाज्यधाराः । अह इति विनिग्रहार्थीयः । स्वजेन्यं स्वोत्पन्नं भूम । बहु भवतिति भूमापत्यम् । तत्पृष्थेव पितुः पृष्ठदेशानिव । पुत्रा यथा पितुरङ्कमारोहन्ति तद्वत् ॥ ५ ॥

यमग्निं पुरुस्पृहं बहुभिः स्पृहणीयं विदत् । वेत्ति । मर्त्यो यजमानो विश्वस्य धायसे सर्वस्य व्याप्त्यर्थं पितूनामन्नानां प्र स्वादनं प्रकर्षेण स्वादूकर्तारमस्ततातिमस्ते गृहे निवासकर्तारमायवेऽन्नार्थं यजमानार्थं वा ॥ ६ ॥

स हि ष्म स खल्वग्निर्धन्व निरुदकप्रदेशमाक्षितं तृणकाष्ठादिभिराक्षिप्तमा दाति । सर्वतः खण्डयति । दहतीत्यर्थः । दाता तृणादिखण्डयिता पशुर्न पशुरिव । पशुर्यथा तृणजातं क्रमेण भक्षयति तद्वत् । हिरिश्मश्रुर्हिरण्यश्मश्रुः शुचिदन् दीप्तदन्त ऋभुरुरु भवन् । महानित्यर्थः । अनिभृष्टतविषिरपीडितबलः ॥ ७ ॥

अयमग्निः शुचिः ष्म दीप्तः खलु । यस्मा अग्नयेऽत्रिवदत्रिरिव यजमानो हविर्दातुं प्र रीयते । प्रगच्छति । यद्वा । स्मेति पूरणः । शुचिर्यस्मै । प्रथमार्थे चतुर्थी । दीप्तो योऽत्रिवत् । अत्ति तृणमित्यत्रिः पशुः । स इव । स यथा तृणानि खादमानो गच्छति तद्वद्दहतीत्यर्थः । स्वधितिरिव परशुरिव छिन्दन् । सुषूः सुप्रसवा मातरणिरसूत क्राणा कुर्वाणं जगदुपकारकम् । यद्यस्मात् य इति वा । योऽग्निर्भगमन्नमानशे । अश्नुते ॥ ८ ॥

हे सर्पिरासुते घृताख्यान्नाग्ने यस्त्वमा सर्वतो भवसि तादृशाय धायसे सर्वस्य धात्रे ते तुभ्यं शमस्ति । सुखमस्ति । स्तुतेः सकाशात् । तथा चेत् । एषु मर्त्येषु स्तोतृष्वात्रेयेषु द्युम्नं यश आ धाः । आधेहि । उतपि च श्रवोऽन्नमा धाः । चित्तं त्वदीयामनुग्रहबुद्धिमप्या धाः ॥ ९ ॥

इति चित् इत्थं कृतप्रकारेण मन्युं मननसाधनं स्तोत्रमद्रिजः । अधृतमन्यैरग्निव्यतिरिक्तैरधृष्यं वा जनयिता ऋषिस्त्वादातं त्वया दातव्यं पशुमा ददे । आदत्ते । आददीत वा । आदनन्तरमेवाग्नेरपृणतोऽददतो दस्यूनत्रिस्तद्गोत्र इषः सासह्यात् । भृशमभिभवेत् । इष एष्टॄन्नॄन् विरोधिनः सासह्यात् । पुनरुक्तिरादरार्था ॥ १० ॥