पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 6

अग्निं तं मन्य इति दशर्चं षष्ठं सूक्तं वसुश्रुतस्यार्षमाग्नेयं पाङ्ग्क्तम् । अग्निं तं दश पाङ्ग्क्तमित्यनुक्रमणिका । प्रातरनुवाक आग्नेये क्रतौ पाङ्के छन्दस्याश्विनशस्त्रे चेदं सूक्तम् । अग्निं तं मन्य इति पाङ्क्तम् । आ. ४-१३ । इति हि सूत्रितं ॥ आश्वमेधिके मध्यमेऽहनिदमेवाज्यशस्त्रम् । सुत्रितं च । अग्निं तं मन्य इत्याज्यं तस्यैकाहिकमुपरिष्तात् । आ. १०-१० । इति । आद्य आभिप्लविकेषूक्थ्येषु मैत्रावरुणस्यानुरूपस्तृचः । सुत्रितं च । आग्निं तं मन्ये योवसुराग्ने स्थूरं रयिं भर । आ. ७-८ । इति ॥

तमग्निं मन्ये । स्त्ॐइ । योऽग्निर्वसुर्वासकः । यमस्तं सर्वेषां गृहवदाश्रयभूतं धेनवो यन्ति । गच्छन्ति प्रीणयितुम् । अस्तमुक्तलक्शणमर्वन्तोऽरणवन्तोऽश्वा आशवः शीघ्रगामिनो यन्ति । तथा नित्यासो नित्यप्रवृत्तयो वाजिनो हविर्लक्शणान्नवन्तो यजमाना यमस्तं यन्ति तं मन्ये । इषमन्नं स्तोतृभ्योऽस्मभ्यमा भराग्ने ॥ १ ॥

सोग्निः स खल्वग्निर्यो वसुर्वासको गृणे । स्तूयते । यं धेनवः समायन्ति होमार्थम् । अर्वन्तोऽश्वा रघुद्रुवो लघुगमनाः समायन्ति । सुजातासः सूरयो मेधाविनश्च समायन्ति स खल्वग्निरिति ॥ २ ॥

अग्निर्ह्ययमग्निः खलु विशे यजमानाय वाजिनमन्नवन्तं पुत्रमश्वमन्नं वा ददाति । विश्वचर्षणिः । विश्वे चर्षनयो मनुष्या रक्षणीया अर्चका वा यस्य स तथोक्तः । यद्वा । पश्यतिकर्मैतत् । सर्वस्य द्रष्टाग्नी राये धनार्थिने । अथवा द्वितीयार्थे चतुर्थी । धनं स्वाभुवं सुष्ठु सर्वत्र व्याप्तं वार्यम् सर्वैर्वरणीयं प्रीतः सन् याति । यमयति । दातुं वा गच्छति । इषमित्यादिगतम् ॥ ३ ॥

आभिप्लविकेषूक्थ्येषु तृतीयसवने स्तोत्रियतृचस्या ते अग्ने इधीमहीत्यादिके प्रथमाद्वितिये । सूत्रितं च भवति । आ ते अग्ने इधीमह्युभे सुश्चन्द्र सर्पिष इति द्वे एका च । आ. ७-८ । इति ॥

हे अग्ने देव द्युमन्तं दीप्तिमन्तमजरमजीर्णं ते त्वामा सर्वत इधीमहि । दीपयामः । यद्ध खलु स्या सा ते तव पनीयसी स्तुत्या समिद्दीप्तिर्दीदयति । दीप्यते । द्यवि द्युलोके ॥ ४ ॥

हे शोचिषो दीप्तेः पते स्वामिन्नग्ने शुक्रस्य दीप्तस्य ते तुभ्यमृचा मन्त्रेण सह हविर्हूयते । हे सुश्चन्द्र सुष्ठ्वाह्लादक शोभनहिरण्य वा हे दस्म शत्रूणामुपक्षपयितर्विश्वप्त् विशां प्रजानां पालक हव्यवाट् हविषो वोढः । इषमिति गतम् ॥ ५ ॥

प्रो प्रैव पुष्यन्ति त्ये तेऽग्नयो धिष्ण्या अग्निषु गार्हपत्यादिषु । यद्वा । लौकिका अग्नयस्तेजः पादार्थोऽग्निषु वैदिकेषु विश्वं सर्वं वार्यं वरणीयमपेक्षितं धनं पुष्यन्ति । तेऽग्नयो हिन्विरे । प्रीणयन्ति । इन्विरे । व्याप्नुवन्ति च । त इषण्यन्ति । अन्नमिच्छन्ति । आनुषक् सर्वत्रानुषक्तम् । तत्राग्निसामान्याभिप्रायेणैकवचनं ॥ ६ ॥

हे अग्ने तव त्वदीयास्त्ये तेऽर्चयो रश्मयो महि महदत्यधिकं वाजिनोऽन्नवन्तो वा व्राधन्त । वर्धन्ते । यद्वा लुप्तोपमा । वाजिनोऽश्वा इव । ये रश्मयः पत्वभिः पतनैः शफानां गोनां व्रजा यूथानि भुरन्त । इच्छन्ति । आयत ज्वाला होमाय काङ्क्शन्त इत्यर्थः । ते वर्धन्ते ॥ ७ ॥

हे अग्ने सोत्तृभ्यो नोऽस्मभ्यं नवाः स्तुत्या नूत्ना वा सुक्षितीः सुनिवासाः सुप्रजा वा इष उक्तलक्षणान्यन्नान्या भर । प्रयच्छ । ये वयं दमे दमे सर्वेषु यागगृहेषु त्वामानृचुः । अर्चयन्ति । ते वयं त्वादूतासस्त्वां दूतं फलसूचकं लब्धवन्तः सन्तः स्याम । समृद्धा भूयास्म । दमे दमे स्यामेति वा योज्यं ॥ ८ ॥

अभिप्लविकेषुक्थ्येषु तृतीयसवने वैकल्पिकस्तोत्रियतृच उभे सुश्चन्द्रेत्येषा तृतीया । सूत्रमुक्तं ॥

हे सुश्चन्द्र शोभनाह्लादन शोभनहिरण्यवाग्ने उभे सर्पिषः पूर्णे दर्वी जुहूपभृतावासन्यास्ये श्रीणीषे । श्रयसि पचसि वा । उतो अपि च नोऽस्मानुक्थेषु यागेषूत्पुपूर्याः । उत्पूरय फलैः । हे शवसस्वते बलस्य पालयितः ॥ ९ ॥

एवोक्तरीत्याग्निं गीर्भिः स्तुतिभिर्यज्ञेभिर्यज्ञैर्वा तत्साधनैर्हविर्भिर्वानुषगनुषक्तमजुः । गच्छन्ति । तथा कृत्वा यमुः । यमयन्ति । स्थापयन्ति । हविर्भिर्यजन्तीत्यर्थः । एवमात्रेयाः स्वान्परोक्षतया निर्दिशन्ति । अजुर्यमुरित्यत्राख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्य इति समासः । किञ्च अस्मे अस्मासु सुवीर्यं शोभनपुत्रादिकमुतापि च त्यत्तदाश्वश्व्यम् । आशवोऽश्वा यस्य भवन्ति स आश्वश्वः । तस्य भाव् आश्वश्व्यम् । तदपि दधत् । धारयति ॥ १० ॥