पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 55

10 ऋचः

ऋषिः: श्यावाश्व आत्रेयः देवता: मरुतः छन्दः: जगती

सूक्तम् 5.55 - सम्पूर्णम्

1 / 10
ऋक्: 5.55.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (10)
5.55.1
प्रय᳚ज्यवो म॒रुतो॒ भ्राज᳚दृष्टयो बृ॒हद्वयो᳚ दधिरे रु॒क्मव᳚क्षसः ।
ईय᳚न्ते॒ अश्वै᳚ः सु॒यमे᳚भिरा॒शुभि॒ः शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्र॑य᳚ज्यवः । म॒रुतः᳚ । भ्राज᳚त्॑ऋष्टयः । बृ॒हत् । वयः᳚ । द॒धि॒रे॒ । रु॒क्म॑व᳚क्षसः ।
ईय᳚न्ते । अश्वैः᳚ । सु॒॑यमे᳚भिः । आ॒शु॑भिः᳚ । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

प्रयज्यव: प्रकर्षेणयष्टारोभ्राजदृष्टयोदीप्तायुधाः मरुतः बृहत् प्रभूतम् वयोयौवनलक्षणं प्रभूतमन्नंवा दधिरे धारयन्ति रुक्मवक्षसोहा- रायतवक्षस्काः तेमरुतः सुयमेभिः सुखेननियमितुंशक्यैः आशुभिः शीघ्रगैरश्वैरीयन्तेप्राप्यन्ते शुभं शोभनंयथाभवतितथा यद्वोदकमभिल- क्ष्य यातां गच्छतां मरुतांरथाअप्यन्ववृत्सत अनुवर्तन्ते ॥ १ ॥

5.55.2
स्व॒यं द᳚धिध्वे॒ तवि᳚षीं॒ यथा᳚ वि॒द बृ॒हन्म᳚हान्त उर्वि॒या वि रा᳚जथ ।
उ॒तान्तरि᳚क्षं ममिरे॒ व्योज᳚सा॒ शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
स्व॒यम् । द॒धि॒ध्वे॒ । तवि᳚षीम् । यथा᳚ । वि॒द । बृ॒हत् । म॒हा॒न्तः॒ । उ॒र्वि॒या । वि । रा॒ज॒थ॒ ।
उ॒त । अ॒न्तरि᳚क्षम् । म॒मि॒रे॒ । वि । ओज᳚सा । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतोयूयं स्वयंअसहायेनैव दधिध्वे धारयध्वे कुरुध्वइत्यर्थः किं तविषीं बलं सामर्थ्यं यथाविद जानीथ अप्रतिबद्धसामर्थ्याइत्यर्थः हेमहान्तोयूयं उर्वियाउरवः सन्तोविराजथ उतापिचान्तरिक्षं ओजसा बलेन विममिरे व्याप्नुथ शुभमित्यादिगतम् ।

5.55.3
सा॒कं जा॒ताः सु॒भ्व᳚ः सा॒कमु᳚क्षि॒ताः श्रि॒ये चि॒दा प्र᳚त॒रं वा᳚वृधु॒र्नरः᳚ ।
वि॒रो॒किण॒ः सूर्य᳚स्येव र॒श्मय॒ः शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सा॒कम् । जा॒ताः । सु॒॑भ्वः᳚ । सा॒कम् । उ॒क्षि॒ताः । श्रि॒ये । चि॒त् । आ । प्र॒॑त॒रम् । व॒वृ॒धुः॒ । नरः᳚ ।
वि॒॑रो॒किणः᳚ । सूर्य᳚स्य॑इव । र॒श्मयः᳚ । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

साकं सहैवजाताउत्पन्नाः सुभ्वः सुष्ठुभवन्तः महान्तइत्यर्थः तथैवसाकंसहैवउक्षिताः सेक्तारोवर्षकाः श्रियेचित् शोभायैएव प्रतरं प्रकृष्टतरं आसर्वतोव्वृधुरवर्धयन् नरः कर्मणांनेतारः विरोकिणः विरोचमानाः सूर्यस्येवरश्मयः सूर्यरश्मयइवशुभमित्यादिगतं ॥ ३ ॥

5.55.4
आ॒भू॒षेण्यं᳚ वो मरुतो महित्व॒नं दि᳚दृ॒क्षेण्यं॒ सूर्य᳚स्येव॒ चक्ष᳚णम् ।
उ॒तो अ॒स्मा{4} अ᳚मृत॒त्वे द᳚धातन॒ शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ॒॑भू॒षेण्य᳚म् । वः॒ । म॒रु॒तः॒ । म॒हि॒॑त्व॒नम् । दि॒दृ॒क्षेण्य᳚म् । सूर्य᳚स्य॑इव । चक्ष᳚णम् ।
उ॒तो इति᳚ । अ॒स्मान् । अ॒मृ॒त॒॑त्वे । द॒धा॒त॒न॒ । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतः वोयुष्माकं महित्वनं महत्त्वं आभूषेण्यं स्तुत्यं किंच सूर्यस्येवचक्षणंरूपमिवदिदृक्षेण्यं दर्शनीयं उतोअपिचास्मान् अमृतत्वे मोक्षेस्वर्गइत्यर्थः तत्रदधातन धारयत शिष्टंगतं ॥ ४ ॥ कारीर्यांप्रथमस्याः पिंड्याउदीरयथेत्यनुवाक्या सूत्रितंच-उदीरयथामरुतः समुद्रतः प्रवोमरुतस्तविषाउदन्यवइति ।

5.55.5
उदी᳚रयथा मरुतः समुद्र॒तो यू॒यं वृ॒ष्टिं व᳚र्षयथा पुरीषिणः ।
न वो᳚ दस्रा॒ उप᳚ दस्यन्ति धे॒नव॒ः शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उत् । ई॒र॒य॒थ॒ । म॒रु॒तः॒ । स॒मु॒द्र॒तः । यू॒यम् । वृ॒ष्टिम् । व॒र्ष॒य॒थ॒ । पु॒री॒षि॒णः॒ ।
न । वः॒ । द॒स्राः॒ । उप᳚ । द॒स्य॒न्ति॒ । धे॒नवः᳚ । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतोयूयंस्मुद्रतः समुर्द्रवणसाधनादन्तरिक्षात् उदीरयथ प्रेरयथवृष्टिं अयमेवार्थः पुनरुच्यते हेपुरीषिणः पृणतेः प्रीणातेर्वापुरीष- मुदकं हेतद्वन्तोयूयं वृष्टिंवर्षयथ हेदस्राः दर्शनीयाः शत्रूणामुपक्षपयितारोवा वोयुष्माकं धेनवः प्रीणयितारोमेघाः नोपदस्यन्ति न्शुष्यन्ति ॥ ५ ॥

5.55.6
यदश्वा᳚न्धू॒र्षु पृष᳚ती॒रयु᳚ग्ध्वं हिर॒ण्यया॒न्प्रत्यत्का{4}॒ अमु᳚ग्ध्वम् ।
विश्वा॒ इत्स्पृधो᳚ मरुतो॒ व्य᳚स्यथ॒ शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यत् । अश्वा᳚न् । धूः॒॑सु । पृष᳚तीः । अयु᳚ग्ध्वम् । हि॒र॒ण्यया᳚न् । प्रति᳚ । अत्का᳚न् । अमु᳚ग्ध्वम् ।
विश्वाः᳚ । इत् । स्पृधः᳚ । म॒रु॒तः॒ । वि । अ॒स्य॒थ॒ । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतः यूयं यद्यदाश्वान् धूर्षु रथसंबन्धिनीष्वयुग्धवं योजितवन्तःस्थ कीदृशानश्वान् पृषतीः पृषत्योमरुतामित्युक्तत्वात् पृषद्वर्णाव- डवाः सारंगीर्वात्राश्वशब्दवाच्या हिरण्ययान् हिरण्यवर्णान् अत्कान् कवचान् प्रत्यमुग्ध्वं प्रत्यमुंचत एवंकृत्वा विश्वाइत्स्पृधः सर्वानपि- संग्रामान् हेमरुतः व्यस्यथ विक्षिपथ शुभमित्यादिगतं ॥ ६ ॥

5.55.7
न पर्व᳚ता॒ न न॒द्यो᳚ वरन्त वो॒ यत्राचि᳚ध्वं मरुतो॒ गच्छ॒थेदु॒ तत् ।
उ॒त द्यावा᳚पृथि॒वी या᳚थना॒ परि॒ शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
न । पर्व᳚ताः । न । न॒द्यः᳚ । व॒र॒न्त॒ । वः॒ । यत्र᳚ । अचि᳚ध्वम् । म॒रु॒तः॒ । गच्छ᳚थ । इत् । ऊं॒ इति᳚ । तत् ।
उ॒त । द्यावा᳚पृथि॒वी इति᳚ । या॒थ॒न॒ । परि᳚ । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतः वोयुष्मान् पर्वताः शिलोच्चयानवरन्त नवारयन्तु तथा नद्यश्च नवारयन्तु किन्तु यत्र यस्मिन् यज्ञादिस्थाने अचिध्वं जानीथ- संकल्पयथ तत्स्थानं गच्छथेदु गच्छथैव उतापिच द्यावापृथिवीच परि परितोयाथनयाथ वृष्ट्यर्थमिति ॥ ७ ॥

5.55.8
यत्पू॒र्व्यं म᳚रुतो॒ यच्च॒ नूत᳚नं॒ यदु॒द्यते᳚ वसवो॒ यच्च᳚ श॒स्यते᳚ ।
विश्व᳚स्य॒ तस्य᳚ भवथा॒ नवे᳚दस॒ः शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यत् । पू॒र्व्यम् । म॒रु॒तः॒ । यत् । च॒ । नूत᳚नम् । यत् । उ॒द्यते᳚ । व॒स॒वः॒ । यत् । च॒ । श॒स्यते᳚ ।
विश्व᳚स्य । तस्य᳚ । भ॒व॒थ॒ । नवे᳚दसः । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतोयूयं यत्पूर्व्यं पूर्वतनं पूर्वमनुष्ठितंयत्कर्मास्तितदित्यर्थः यच्चनूतनं कर्मास्ति यच्चोद्यते ऊर्ध्वंप्राप्यते स्तूयतेइत्यर्थः हेवस्वोवास- काः यच्च शस्यते शंसनंक्रियते तस्य विश्वस्योत्कृष्टस्य नवेदसः जानन्तोभवथ ॥ ८ ॥

5.55.9
मृ॒ळत᳚ नो मरुतो॒ मा व᳚धिष्टना॒स्मभ्यं॒ शर्म᳚ बहु॒लं वि य᳚न्तन ।
अधि᳚ स्तो॒त्रस्य᳚ स॒ख्यस्य᳚ गातन॒ शुभं᳚ या॒तामनु॒ रथा᳚ अवृत्सत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मृ॒ळत᳚ । नः॒ । म॒रु॒तः॒ । मा । व॒धि॒ष्ट॒न॒ । अ॒स्मभ्य᳚म् । शर्म᳚ । ब॒हु॒लम् । वि । य॒न्त॒न॒ ।
अधि᳚ । स्तो॒त्रस्य᳚ । स॒ख्यस्य᳚ । गा॒त॒न॒ । शुभ᳚म् । या॒ताम् । अनु᳚ । रथाः᳚ । अ॒वृ॒त्स॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतः नोस्मान्मृळत सुखयत मावधिष्टन असम्यक्करणादिजनितेनकोपेन मावधिध्वं किंतु अस्मभ्यं शर्म सुखं बहुलं अत्यधिकं विय- न्तन कुरुत किंच स्तोत्रस्यस्तोत्रं सख्यस्य सख्यं अधिगातन अधिगच्छत स्तुतिमनुभूयास्मासुसख्यंकुरुतेत्यर्थः ॥ ९ ॥

5.55.10
यू॒यम॒स्मान्न᳚यत॒ वस्यो॒ अच्छा॒ निरं᳚ह॒तिभ्यो᳚ मरुतो गृणा॒नाः ।
जु॒षध्वं᳚ नो ह॒व्यदा᳚तिं यजत्रा व॒यं स्या᳚म॒ पत᳚यो रयी॒णाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यू॒यम् । अ॒स्मान् । न॒य॒त॒ । वस्यः᳚ । अच्छ᳚ । निः । अं॒ह॒ति॑भ्यः᳚ । म॒रु॒तः॒ । गृ॒णा॒नाः ।
जु॒षध्व᳚म् । नः॒ । ह॒व्य॑दा᳚तिम् । य॒ज॒त्राः॒ । व॒यम् । स्या॒म॒ । पत᳚यः । र॒यी॒णाम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतोयूयमस्मान् वस्योव्सीयोधनं स्वर्गादिलक्षणंस्थानंवा अछ अभिलक्ष्य नयत प्रापयत किंच अंहतिभ्यः पापेभ्योनिर्णयत निर्गम- यत गृणानाः स्तूयमानाः कर्मणिकर्तृप्रत्ययः जुषध्वं सेवध्वं नोस्माकं हव्यदातिं हविर्दानवन्तंयज्ञं हेयजत्राः यष्टव्यायूयंवयंच रयीणां बहु- विधा नांधनानां पतयः स्याम भवेम ॥ १० ॥