पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 4

त्वामग्न इत्येकादशर्चं चतुर्थं सूक्तमात्रेयस्य वसुश्रुतस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयम् । अनुक्रान्तं च । त्वामग्ने एकादशेति । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोर्विनियोगोऽबोध्यग्निरित्यत्रोक्तः ॥

हे अग्ने वसूनां वसुपतिम् । वृत्त्यवृत्तिभ्यां वसूनां बाहुल्यं तत्स्वामित्वं चोक्तम् । बाहूनां धनानां स्वामिनं त्वामध्वरेषु यागेष्वभि प्र मन्दे । अभिमुख्येन स्त्ॐइ हे राजन् । किञ्च त्वयानुकूलेन वाजयन्तोऽन्नमिच्छन्तो वयं वाजं जयेम । किञ्च मर्त्यानां मरनधर्मकाणां पृत्सुतीः सेना अभिष्याम । अभिभवेम ॥ १ ॥

दर्शपूर्णमासे पत्नीसंयाजे गृहपतेर्याज्यैषा । सुत्रितं च । हव्यवालग्निरजरः पिता न इति पत्नीसंयाजाः । आ. १-१० । इति । एवाअसुवां हविः ष्वप्यग्नेरेषैव याज्या । सूत्रितं च । हव्यवाळग्निरजरः पिता नस्त्वं च सोम नो वशः । आ. ४-१० । इति ॥

अयं हव्यवाडग्निरजरोऽजीर्नः सन् नः पिता भवत्विति शेशः । किञ्च विभुर्व्याप्तः विभावा दीप्तिमान् सुदृशीकः शोभनदर्शनोऽस्मे अस्माकं भवतु । अथ प्रत्यक्शवादः । सुगार्हपत्याः शोभनगार्हपत्ययुक्तानीशोऽन्नानि सं दिदीहि । सम्यक् प्रकाशय । ददस्व वा । अस्मद्र्यक् अस्मदभिमुखं श्रवांस्यन्नानि सं मिमीहि । सम्यक् प्रयच्छ ॥ २ ॥

मानुषीणां विशां विश्पतिं सर्वासां मनुष्यरूपाणां प्रजानां पालकं स्वामिनं वा कविं मेधाविनं शुचिं शुद्धं दीप्तं वा पावकमन्येषां शोधकं घृतपृष्ठं प्रदीप्तपृष्ठोपलक्षितशरीरम् । अथवा उपरितनभागोज्योपेतं होतारं होमनिष्पादकं विश्वविदं विश्वस्य वेत्तारमग्निं नि दधिध्वे । धारयथ । हे रुत्विजः । स देवो देवेषु मध्ये वार्याणि वरणीयानि धनानि वनते । सम्भजतेऽस्मदर्थः । स्वयं वा वार्याणि हवींषि वनते ॥ ३ ॥

हे अग्ने जुषस्व । सेवस्व स्तुतिम् । इळया वेदिलक्षनया भूम्या वाचा वा सजॊशाः समानप्रीतिः । तथा सूर्यस्य रश्मिभिर्यतमानः प्रयत्नमुषः काले कुर्वन् । किञ्च हे जातवेदो जातस्य वेदितरग्ने नोऽस्मदीयां समिधं जुषस्व । सेवस्व । आवह च देवान्हविरद्याय हविरदनाय । आवाह्य वक्षि । वहसि तद्धविः ॥ ४ ॥

अथ पवित्रेष्त्याम् स्विष्तकृतोऽनुवाक्यैषा । सूत्रितं च । जुश्टो दमूना अग्ने शर्ध महते सौभगायेति संयाज्ये । आ. २-१२ । इति मरुद्भ्यः पुरोडाशं सप्तकपालमित्यत्रापि स्विष्टकृतोऽनुवाक्या । अत्यासो न ये मरुतः स्वञ्चो जुष्तो दमूनाः । आ. २-१८ । इति ॥

जुष्टः पर्याप्तो दमूना दानमना दान्तमना वा अतिथिस्तद्वद्दुरोणे गृहे पूज्यः सन् इमं नोऽस्मदीयं यज्ञमुप याहि । उपगच्छ । विद्वान् जानन् हे अग्ने विश्वा अभियुजो सर्वानभियोक्तॄन्विहत्य शत्रूयतां तेषां भोजनान्यन्नानि धनान्या भर । आहर । अतिथिरभ्यतितो ग्रुहान्भवतीत्यादिनिरुक्तम् । नि. ४-५ । द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥

हे अग्ने वधेनायुधेन दस्युमुपक्षपयितारं प्र हि जातयस्व । प्रणाशय । हीति पूरणः । वयः कृण्वानः कुर्वाणस्तन्वे शरीराय स्वायै स्वीयाय । अथवा स्वायै तन्वे यजमानादिरूपाय पुत्राय वयोऽन्नं कुर्वाणः । यद्यस्मात् सहसस्पुत्राग्ने देवान्पिपर्शि । तर्पयसि । हे नृतम नेतृतमाग्ने स त्वं वाजे सङ्ग्रामेऽस्मान् पाहि । रक्ष ॥ ६ ॥

हे अग्ने ते त्वां वयमुक्थैः शस्त्रैर्विधेम । परिचरेम । वयं हव्यैर्हविर्भिर्विधेम । पावक शोधक हे भद्रशोचे कल्याणदीप्ते अस्मे अस्मभ्यं विश्ववारं विश्वैर्वरणीयं रय ं धनं समिन्व । प्रापय । अस्मे अस्मभ्यं विश्वानि द्रविणानि देहि । स्थापय ॥ ७ ॥

हे अग्ने अस्माकमध्वरं जुषस्व । सेवस्व । हे सहसः सूनो हे बलस्य पुत्र त्रिषधस्थ त्रिषु क्षित्यादिषु स्थानेषु स्थितहव्यं हविर्जुषस्व । यद्वा । अध्वरं हविरिति योज्यम् । अहिंसितं हविरित्यर्थः । वयं यजमाना देवेषु मध्ये सुकृतः शोभनापूर्वकर्तारः स्याम भवेम । त्रिवरूथेन वाचिकादिभेदेन त्रिधा वरणीयेन शर्मणा सुखेन त्रिच्छकिष्केण ग्रुहेण वा नः पाहि । रक्श ॥ ८ ॥

हे जातवेदो नोऽस्माकं दुर्गहा दुःखेन गाह्यानि दुःखेन भोग्यानि विश्वानि दुरितान्यति पर्षि । अतिपारय । सिन्धुं न नावा नदीं नाविको यथा तद्वत् । हे अग्ने अत्रिवत् अत्रेर्यथा तथास्माकं नमसा स्तोत्रेण गृणानः स्तूयुमानः सन् अस्माकं तनूनामविता रक्षको बोधि । बुध्यस्व ॥ ९ ॥

पुत्रकामेष्ट्यां यस्त्वेत्येषा प्रधानस्य याज्या । सूत्रितं च । यस्वा हृदा कीरिणा मन्यमानोऽग्निस्तुविश्रवस्तमम् । आ. २-१० । इति ॥

यो मर्त्यो मरणधर्माहममर्त्यमनाशं त्वा त्वां कीरिणा स्तुत्यादिषु विक्षिप्तेन हृदा हृदयेन युक्तो मन्यमानः स्तुवन् जोहवीमि । अत्यर्थमाह्वयामि । यद्वा । स्तोतृवाचकेन कीरिणाशब्देन स्तुतिरुपलक्श्यते । स्तुतियुक्तेन मनसा त्वां मन्यमानो जोहवीमि । हे जातवेदो यशो धनं प्रजां वास्मासु धेहि । प्रजाभिस्त्वद्धत्ताभिर्हे अग्नेऽहममृतत्वं सन्तत्यविच्छेदलक्शनमश्याम् । प्राप्नुयाम् । प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मर्त्यामृतम् । तै. ब्रा. १-५-५-६ । इति हि श्रुतिः ॥ १० ॥

तस्यामेव पुत्रकामेष्ट्यां यस्मै त्वमित्येषाग्नेः पुत्रवतोऽनुवाक्या । यस्मै त्वं सुकृते जातवेदो यस्त्वा हृदा कीरिणा मन्यमानः । आ. २-१० । इति हि सूत्रितं ॥

हे जातवेदोऽग्ने त्वं यस्मै सुकृते सुकर्मणे यजमानाय । उ इति पूरणः । लोकं स्योनं सुखंकरं कृणवः । अकरोः । यद्वा । लोकमालोकेन स्योनं क्रुणवः । अनुग्रहेण कुर्वित्यर्थः । स यजमानोऽश्विनं बह्वश्वोपेतं पुत्रिणं बहुपुत्रोपेतं वीरवन्तं वीरैर्वीर्येण वोपेतं गोमन्तं रयिं धनं नशते । प्राप्नोति । स्वस्त्यविनश्वरं ॥ ११ ॥