पञ्चमं मण्डलम् - सूक्तम् 75

9 ऋचः

ऋषिः: अवस्युरात्रेयः देवता: अश्विनौ छन्दः: पंक्तिः

सूक्तम् 5.75 - सम्पूर्णम्

1 / 9
ऋक्: 5.75.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (9)
5.75.1
प्रति᳚ प्रि॒यत᳚मं॒ रथं॒ वृष᳚णं वसु॒वाह᳚नम् ।
स्तो॒ता वा᳚मश्विना॒वृषि॒ः स्तोमे᳚न॒ प्रति᳚ भूषति॒ माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्रति᳚ । प्रि॒य॑त᳚मम् । रथ᳚म् । वृष᳚णम् । व॒सु॒॑वाह᳚नम् ।
स्तो॒ता । वा॒म् । अ॒श्वि॒नौ॒ । ऋषिः᳚ । स्तोमे᳚न । प्रति᳚ । भू॒ष॒ति॒ । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विनौ एकःप्रतिशब्दोनुवादः वां युवयोः प्रियतमंरथं स्तोताऋषिरवस्युः स्तोमेनप्रतिभूषति अलंकरोति कीदृशंरथं वृषणं वर्षिता- रंफलानां वसुवाहनं धनानांवाहकं ईदृशंरथं आगमनायस्तौतीत्यर्थः तस्मात् हेमाध्वी मधुविद्यावेदितारौ मम हवमाह्वानं श्रुतं श्रृणुतं ॥ १ ॥

5.75.2
अ॒त्याया᳚तमश्विना ति॒रो विश्वा᳚ अ॒हं सना᳚ ।
दस्रा॒ हिर᳚ण्यवर्तनी॒ सुषु᳚म्ना॒ सिन्धु᳚वाहसा॒ माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ति॒॑आया᳚तम् । अ॒श्वि॒ना॒ । ति॒रः । विश्वाः᳚ । अ॒हम् । सना᳚ ।
दस्रा᳚ । हिर᳚ण्यवर्तनी॒ इति॒ हिर᳚ण्य॑वर्तनी । सु॑सु᳚म्ना । सिन्धु᳚॑वाहसा । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विना अत्यायातं सर्वान्यजमानानतिक्रम्यागच्छतं यथाअहमृषिर्विश्वाः सर्वाः अस्मद्विरोधिप्रजाः सना सदातिरस्करोमि अथवा अहं तिरः तिरःसतइतिप्राप्तस्येतिनिरुक्तम् । प्राप्ताः सर्वाः विश्वाः क्रियाः युष्मदीयाअनुतिष्ठेयमित्यर्थः सना सनातनौ दस्रा शत्रूणामुपक्ष- पयितारौ हिरण्यवर्तनी हिरण्यरथौ पुम्ना सुधनौ सिन्धुवाहसा नदीनांप्रवाहयितारौ वृष्टिप्रेरणेन तादृशौयुवां अत्यायातं ॥ २ ॥

5.75.3
आ नो॒ रत्ना᳚नि॒ बिभ्र᳚ता॒वश्वि᳚ना॒ गच्छ᳚तं यु॒वम् ।
रुद्रा॒ हिर᳚ण्यवर्तनी जुषा॒णा वा᳚जिनीवसू॒ माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । नः॒ । रत्ना᳚नि । बिभ्र᳚तौ । अश्वि᳚ना । गच्छ᳚तम् । यु॒वम् ।
रुद्रा᳚ । हिर᳚ण्यवर्तनी॒ इति॒ हिर᳚ण्य॑वर्तनी । जु॒षा॒णा । वा॒जि॒नी॒व॒सू॒ इति᳚ वाजिनी॑वसू । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विना नोस्मभ्यं रत्नानि रमणीयानिधनानि बिभ्रतौ धारयन्तौ युवं युवां नोस्मान् वा आगच्छतं हेरुद्रा रुद्रपुत्रौ स्तुत्यौवा हेवा- जिनीवसू वाजिनधनौ युवां हिरण्यवर्तनी हिरण्यरथौ जुषाणा यज्ञंसेवमानौसन्तावागच्छतमिति माध्वीत्यादिगतं ॥ ३ ॥

5.75.4
सु॒ष्टुभो᳚ वां वृषण्वसू॒ रथे॒ वाणी॒च्याहि᳚ता ।
उ॒त वां᳚ ककु॒हो मृ॒गः पृक्ष᳚ः कृणोति वापु॒षो माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सु॒॑स्तुभः᳚ । वा॒म् । वृ॒ष॒ण्व॒सू॒ इति᳚ वृषण्॑वसू । रथे᳚ । वाणी᳚ची । आ॑हि᳚ता ।
उ॒त । वा॒म् । क॒कु॒हः । मृ॒गः । पृक्षः᳚ । कृ॒णो॒ति॒ । वा॒पु॒षः । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेवृषण्वसू वर्षधनौ वर्षितारौवा वसूनां हेअश्विनौ सुष्टुभः सुस्तोतुर्मम वाणीची वाग्रूपास्तुतिः वांयुवयोः रथेआहिता स्थापिता अस्माभिःकृतेत्यर्थः उतापिच वांयुवाभ्यां ककुहोमहान् मृगः मृगयितः वापुषोवपुष्मान् यजमानः पृक्षोन्नंहविः कृणोति करोति तस्मा- न्ममहवं श्रुतमिति ॥ ४ ॥

5.75.5
बो॒धिन्म᳚नसा र॒थ्ये᳚षि॒रा ह᳚वन॒श्रुता᳚ ।
विभि॒श्च्यवा᳚नमश्विना॒ नि या᳚थो॒ अद्व᳚याविनं॒ माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
बो॒धित्॑म᳚नसा । र॒थ्या᳚ । इ॒षि॒रा । ह॒व॒न॒॑श्रुता᳚ ।
वि॑भिः᳚ । च्यवा᳚नम् । अ॒श्वि॒ना॒ । नि । या॒थः॒ । अद्व᳚याविनम् । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विना बोधिन्मनसा बुध्यमानमनस्कौ रथ्या रथस्वामिनौ इषिरा शीघ्रगन्तारौ सर्वैर्गन्तव्यौवा हवनश्रुता हवनस्यस्तुतेः श्रोतारौयुवां विभिरश्वैः च्यवानमृषिं अद्वयाविनं मायारहितं नियाथः यथातमृषिंप्राप्तवन्तौ तद्वन्मांप्रति पथिनियाथः नितरामागच्छतं प्रच्यवानाज्जुजुरुषोवव्रिमितिह्युक्तम् ॥ ५ ॥

5.75.6
आ वां᳚ नरा मनो॒युजो॑श्वा᳚सः प्रुषि॒तप्स᳚वः ।
वयो᳚ वहन्तु पी॒तये᳚ स॒ह सु॒म्नेभि᳚रश्विना॒ माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । वा॒म् । न॒रा॒ । म॒नः॒॑युजः᳚ । अश्वा᳚सः । प्रु॒षि॒त॑प्स᳚वः ।
वयः᳚ । व॒ह॒न्तु॒ । पी॒तये᳚ । स॒ह । सु॒म्नेभिः᳚ । अ॒श्वि॒ना॒ । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेनरा कर्मणांनेतारौ हेअश्विना अश्विनौ वां युवां मनोयुजोमनोमात्रेणयुज्यमानाः सुशिक्षिताइत्यर्थः प्रुषितप्सवः विचित्ररूपाः वयः शीघ्रगन्तारः अश्वासोश्वाः आवहन्तु पीतये सोमपानाय सुम्नेभिःसह अस्मभ्यंदेयैः सुखैस्तत्साधनैर्धनादिभिर्वासह वहन्तु ॥ ६ ॥

5.75.7
अश्वि᳚ना॒वेह ग᳚च्छतं॒ नास᳚त्या॒ मा वि वे᳚नतम् ।
ति॒रश्चि᳚दर्य॒या परि᳚ व॒र्तिर्या᳚तमदाभ्या॒ माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अश्वि᳚नौ । आ । इ॒ह । ग॒च्छ॒त॒म् । नास᳚त्या । मा । वि । वे॒न॒त॒म् ।
ति॒रः । चि॒त् । अ॒र्य॒॑या । परि᳚ । व॒र्तिः । या॒त॒म् । अ॒दा॒भ्या॒ । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विना अश्विनौ इहास्मिन्यज्ञे आगच्छतं हेनासत्या माविवेनतं विगतकामौमाभवतं वेनतिःकान्तिकर्मा हेअदाभ्या अहिंस्यौपूज्यौ अर्यया अर्यौस्वामिनौयुवां सुपांसुलुगित्यादिना सुपोयाजादेशः तिरश्चित् अन्तर्हिताद्दरदेशादपि युवांवर्तिरस्मद्यज्ञगृहं परियातं आगछतं ॥ ७ ॥

5.75.8
अ॒स्मिन्य॒ज्ञे अ᳚दाभ्या जरि॒तारं᳚ शुभस्पती ।
अ॒व॒स्युम᳚श्विना यु॒वं गृ॒णन्त॒मुप᳚ भूषथो॒ माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒स्मिन् । य॒ज्ञे । अ॒दा॒भ्या॒ । ज॒रि॒तार᳚म् । शु॒भः॒ । प॒ती॒ इति᳚ ।
अ॒व॒स्युम् । अ॒श्वि॒ना॒ । यु॒वम् । गृ॒णन्त᳚म् । उप᳚ । भू॒ष॒थः॒ । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअदाभ्या अहिंस्यौ हेशुभस्पती उदकस्यस्वामिनौ अश्विना युवं युवां अस्मिन्यज्ञे जरितारं स्तोतारं अवस्युं गृणन्तंस्तुवन्तंमां उपभू- षतः उपप्राप्नुतम् ॥ ८ ॥

5.75.9
अभू᳚दु॒षा रुश᳚त्पशु॒राग्निर᳚धाय्यृ॒त्वियः᳚ ।
अयो᳚जि वां वृषण्वसू॒ रथो᳚ दस्रा॒वम᳚र्त्यो॒ माध्वी॒ मम᳚ श्रुतं॒ हव᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अभू᳚त् । उ॒षाः । रुश᳚त्॑पशुः । आ । अ॒ग्निः । अ॒धा॒यि॒ । ऋ॒त्वियः᳚ ।
अयो᳚जि । वा॒म् । वृ॒ष॒ण्व॒सू॒ इति᳚ वृषण्॑वसू । रथः᳚ । द॒स्रौ॒ । अम᳚र्त्यः । माध्वी॒ इति᳚ । मम᳚ । श्रु॒त॒म् । हव᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उषाः व्युष्टिरभूत् अग्निश्च रुशत्पशुः दीप्तपशुमान् प्रकाशितहविरित्यर्थः अथवा पशवः किरणाः रुशद्रश्मिःसन् अधायि वेद्यामधीयत हेवृषण्वसू प्रदत्तधनौ हेदस्रौ वांयुवयोः अमर्त्यः अमरणधर्मा ध्रुवारेथोयोजि अश्वैर्युक्तोभवत्वित्यर्थः छन्दसिलुङ्लङ् लिटइतिअनेकेष्वर्थे- षुलुङ्भवति इहप्रार्थनायां माध्वीत्यादिगतं ॥ ९ ॥

आभात्यग्निरितिपंचर्चंचतुर्थंसूक्तं भौमस्यात्रेरार्षं त्रैष्टुभमाश्विनं अत्रानुक्रमणिका-आभातिपंचात्रिरिति । प्रवर्ग्येअभिष्टवार्थमिदंसूक्तं सूत्रितंच-आभात्यग्निर्ग्रावाणेवेति । प्रातरनुवाके आश्विनेक्रतौ त्रैष्टुभेछ्न्दसि आश्विनशस्त्रेच इदमादिकेद्वेसूक्ते सूत्र्यतेहि-आभात्यग्निरिति- सूक्तेइति । अप्तोर्यामेहोतुरतिरिक्तोक्थ्येइदंसूक्तं सूत्रितंच-आभात्यग्निःक्षेत्रस्यपतिनावयमितिपरिधानीयेति ।