अष्टमं मण्डलम् - सूक्तम् 87

6 ऋचः

ऋषिः: कृष्णो द्युम्नीको वा वासिष्ठः प्रियमेधो वा देवता: अश्विनौ छन्दः: बृहती

सूक्तम् 8.87 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 8.87.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
8.87.1 समानपद
द्यु॒म्नी वां॒ स्तोमो᳚ अश्विना॒ क्रिवि॒र्न सेक॒ आ ग᳚तम् ।
मध्व᳚ः सु॒तस्य॒ स दि॒वि प्रि॒यो न᳚रा पा॒तं गौ॒रावि॒वेरि᳚णे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
द्यु॒म्नी । वा॒म् । स्तोमः᳚ । अ॒श्वि॒ना॒ । क्रिविः᳚ । न । सेके᳚ । आ । ग॒त॒म् ।
मध्वः᳚ । सु॒तस्य᳚ । सः । दि॒वि । प्रि॒यः । न॒रा॒ । पा॒तम् । गौ॒रौ॑इ᳚व । इरि᳚णे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विना अश्विनौ अयमनुक्षीणस्तोत्रो द्युम्नीक एतन्नामकऋषिः वां युवयोः स्तोमः स्तोताभवति युष्मत्स्तुतौ कृतायां स्तोत्राणि नाल्पीभवन्ति किंतु पुनर्वर्धन्तइत्यर्थः । तत्रदृष्टान्तः –क्रिविर्न क्रिविरिति कूपनाम कूपोयथा सेके उदकसेचने वृष्टौ भवन्त्यां नाल्पोदकोभवति तद्वत् । यद्वा वां युवयोः स्तोमः युष्मद्विषयास्तुतिः द्युम्नी अन्नवतीखलु स्तोत्रे कृते तस्माअन्नादिकं प्रयच्छ्त इत्यर्थः । तस्माद्युवामस्मदीयं यज्ञं प्रत्यागतं स्तोत्राणि श्रोतुमागच्छतम् । हे नरा नरौ नेतारौ अश्विनौ सोयं स्तोता दिवि द्योतमानेस्मिन्यज्ञे सुतस्याभिषुतस्य मध्वो मदकरस्य सोमस्य प्रियः स्तोत्रकारित्वेन प्रियतमोभवति । ततस्तेन सुतं सोमं पातं युवां शीघ्रमागत्य पिबतम् । तत्रदृष्टान्तः-गौराविव यथा तृषितौ गौरौ एतन्नामकौ मृगौ इरिणे तटाकादिषु उदकपानार्थं शीघ्रमागच्छतस्तद्वत् ॥ १ ॥

8.87.2
पिब᳚तं घ॒र्मं मधु᳚मन्तमश्वि॒ना ब॒र्हिः सी᳚दतं नरा ।
ता म᳚न्दसा॒ना मनु᳚षो दुरो॒ण आ नि पा᳚तं॒ वेद᳚सा॒ वयः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
पिब᳚तम् । घ॒र्मम् । मधु᳚॑मन्तम् । अ॒श्वि॒ना॒ । आ । ब॒र्हिः । सी॒द॒त॒म् । न॒रा॒ ।
ता । म॒न्द॒सा॒ना । मनु᳚षः । दु॒रो॒णे । आ । नि । पा॒त॒म् । वेद᳚सा । वयः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विना अश्विनौ मधुमन्तं मदवन्तं मदकारिणमित्यर्थः तादृशं रसवन्तं वा घर्मं घृक्षरणदीप्त्योः पात्रेषु क्षरन्तं सोमं पिबतम् । यद्वा मधुमंतं मधुर्मदकरः सोमः तद्वन्तं घर्मं महावीरपात्रगतंक्षीरं पिबतं सोमंचेति नतु साहचर्येण तदसंभवात् । हे नरा नरौ नेतारौ सर्वस्य हे अश्विनौ बर्हिः बर्हिषि यज्ञे आसीदतमुपविशतम् । यद्वा पूर्वं द्वितीयं पादं व्याख्याय प्रथमपादोव्याख्येयः । उपसदनानन्तरं सोमपानं युक्तमिति । किंच मनुषो मनुष्यस्य दुरोणे गृहभूतेस्मिन् देवयजने मंदसाना सोमपानेन मोदमानौ ता तौ पूर्वोक्तलक्षणौ युवां वेदसा पुरोडाशादिलक्षणेन हविषा सह वयः सोमरूपमन्नं आनिपातं आगत्य निपातं निपिबतम् । यद्वा वेदसा धनेन सह वयोस्माकमायुर्निपातं नितरां रक्षतम् ॥ २ ॥

8.87.3
आ वां॒ विश्वा᳚भिरू॒तिभि᳚ः प्रि॒यमे᳚धा अहूषत ।
ता व॒र्तिर्या᳚त॒मुप᳚ वृ॒क्तब᳚र्हिषो॒ जुष्टं᳚ य॒ज्ञं दिवि᳚ष्टिषु ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । वा॒म् । विश्वा᳚भिः । ऊ॒ति॑भिः᳚ । प्रि॒य॑मे᳚धाः । अ॒हू॒ष॒त॒ ।
ता । व॒र्तिः । या॒त॒म् । उप᳚ । वृ॒क्त॑ब᳚र्हिषः । जुष्ट᳚म् । य॒ज्ञम् । दिवि᳚ष्टिषु ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विनौ प्रियमेधाः मेधोयज्ञः प्रियतमयज्ञा यजमानाः । यद्वा प्रियमेधा एतन्नामकऋषिः पूजायां बहुवचनं यष्टारः ऋषिर्वा विश्वाभिरूतिभिः सर्वैः पालनैः सह अथवा अवतिर्याञ्चाकर्मा सर्वैरभिलषितयाजनैः सहिता आहूषत आह्वासिषुः आह्वासीत् आत्मना पालनहेतुकत्वेन यद्वा- भिलषितदानाय वां आह्वयन्ति । ता तौ युवां वृक्तबर्हिषः आस्तरणार्थं छिन्नबर्हिषोयष्टुः संबन्धि जुष्टं सर्वैः देवैः सेवितं पर्याप्तं वा यज्ञं यजनीयं हविः प्रति दिविष्टिषु दिवसानामह्नामागमनेषु प्रातः कालेषु यज्ञेषुवा वर्तिः वर्तन्ते अत्रेति वर्तिर्गृहं तदुपायातं हविः स्वीकरणार्थं युवामाग- च्छतम् ॥ ३ ॥

8.87.4
पिब᳚तं॒ सोमं॒ मधु᳚मन्तमश्वि॒ना ब॒र्हिः सी᳚दतं सु॒मत् ।
ता वा᳚वृधा॒ना उप᳚ सुष्टु॒तिं दि॒वो ग॒न्तं गौ॒रावि॒वेरि᳚णम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
पिब᳚तम् । सोम᳚म् । मधु᳚॑मन्तम् । अ॒श्वि॒ना॒ । आ । ब॒र्हिः । सी॒द॒त॒म् । सु॒॑मत् ।
ता । व॒वृ॒धा॒नौ । उप᳚ । सु॒॑स्तु॒तिम् । दि॒वः । ग॒न्तम् । गौ॒रौ॑इ᳚व । इरि᳚णम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विनाश्विनौ मधुमन्तं रसवन्तं मदवन्तंवा सोमं युवां पिबतं ततोबर्हिः बर्हिषि यज्ञे सुमत् शोभनमासीदतम् । पश्चात् ववृधानौ सोमपानेन वृद्धौ ता तौ युवां दिवः द्युलोकात् सुष्टुतिं अस्माभिः क्रियमाणां शोभनां स्तुतिं उपगन्तं उपगच्छतम् । तत्रदृष्टान्तः-गौरविव यथा गौरमृगौ अन्यस्मा- द्देशादिरिणं तटाकादिकं प्रति जलपानार्थं आगच्छतस्तद्वत् ॥ ४ ॥

8.87.5
आ नू॒नं या᳚तमश्वि॒नाश्वे᳚भिः प्रुषि॒तप्सु᳚भिः ।
दस्रा॒ हिर᳚ण्यवर्तनी शुभस्पती पा॒तं सोम᳚मृतावृधा ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । नू॒नम् । या॒त॒म् । अ॒श्वि॒ना॒ । अश्वे᳚भिः । प्रु॒षि॒तप्सु᳚॑भिः ।
दस्रा᳚ । हिर᳚ण्यवर्तनी॒ इति॒ हिर᳚ण्य॑वर्तनी । शु॒भः॒ । प॒ती॒ इति᳚ । पा॒तम् । सोम᳚म् । ऋ॒त॒॑वृ॒धा॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विना अश्विनौ युवां प्रुषितप्सुभिः प्सुइति रूपनाम प्रुषप्लुष स्नेहनसेचनपूरणेषु । स्निग्धरूपैर्दीप्तरूपैरित्यर्थः । तादृशैः अश्वेभिः शीघ्रगामि- भिरश्वैः सह नूनमिदानीमायातं अस्मदीयं यज्ञं प्रत्यागच्छतम् । हे दस्रा दस्रौ दर्शनीयौ उपक्षयितारौ वा हे हिरण्यवर्तनी वर्तते अत्रेति वर्तनी रथः हिरण्मयरथौ हे शुभस्पती उदकस्य कल्याणस्यवा पालयितारौ हे ऋतावृधा ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा वर्धयितारौ हे अश्विनौ युवां शीघ्रमागत्य सोमं पातं पिबतम् ॥ ५ ॥

8.87.6
व॒यं हि वां॒ हवा᳚महे विप॒न्यवो॒ विप्रा᳚सो॒ वाज᳚सातये ।
ता व॒ल्गू द॒स्रा पु᳚रु॒दंस᳚सा धि॒याश्वि᳚ना श्रु॒ष्ट्या ग᳚तम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
व॒यम् । हि । वा॒म् । हवा᳚महे । वि॒प॒न्यवः᳚ । विप्रा᳚सः । वाज᳚॑सातये ।
ता । व॒ल्गू इति᳚ । द॒स्रा । पु॒रु॒॑दंस᳚सा । धि॒या । अश्वि᳚ना । श्रु॒ष्टी । आ । ग॒त॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विनौ विपन्यवः स्तोतारः अतएव विप्रासो मेधाविनो वयं वाजसातये अन्नलाभाय वां हिरवधारणे युवामेव हवामहे स्तुतिभिराह्वयामः । ता तौ वल्गू वल्गनं कुश्लगमनं कुशलगमनशीलौ दस्रा दर्शनीयौ पुरुदंससा बहुकर्माणौ तौ युवां धिया अस्मदीयया स्तुत्या आहूतौ सन्तौ श्रुष्टी श्रुष्टीति क्षिप्रनाम क्षिप्रमस्मभ्यं धनादिदानायागतमागच्छतम् ॥ ६ ॥

तंवोदस्ममिति षळृचमष्टमंसूक्तं गौतमस्य नोधसआर्षम् । तथाचानुक्रम्यते-तंवोदस्मं नोधाइति । प्रागाथं हेत्युक्तत्वादेतदादिसूक्तत्रयं प्रागाथम् । इन्द्रोदेवता महाव्रते निष्केवल्ये बार्हततृचाशीतावेतत्सूक्तम् । तथाच पंचमारण्यके सूत्रितं-तं वोदस्ममृतीषहमानोविश्वासुहव्यइति । अग्निष्टोमे माध्यन्दिनसवने अच्छावाकशस्त्रे तंवोदस्ममिति प्रगाथःस्तोत्रियः । सूत्रितंच-तंवोदस्ममृतीषहं तत्त्वायामिसुवीर्यमिति प्रगाथौ स्तोत्रियानुरूपा- विति । चातुर्विंशिकेहनि माध्मन्दिनसवने ब्राह्मणाच्छंसिनो वैकल्पिकः स्तोत्रियोयमेवप्रगाथः विषुवत्यपिमाध्यन्दिनसवने ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रे तंवोदस्ममृतीषहमिति नौधसस्य योनिः शंसनीया तंवोदस्ममृतीषहमभिप्रवः सुराधसमिति ।