अष्टमं मण्डलम् - सूक्तम् 64

12 ऋचः

ऋषिः: प्रगाथः काण्वः देवता: इंद्रः छन्दः: गायत्री

सूक्तम् 8.64 - सम्पूर्णम्

1 / 12
ऋक्: 8.64.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (12)
8.64.1
उत्त्वा᳚ मन्दन्तु॒ स्तोमा᳚ः कृणु॒ष्व राधो᳚ अद्रिवः ।
अव᳚ ब्रह्म॒द्विषो᳚ जहि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उत् । त्वा॒ । म॒न्द॒न्तु॒ । स्तोमाः᳚ । कृ॒णु॒ष्व । राधः᳚ । अ॒द्रि॒॑वः॒ ।
अव᳚ । ब्र॒ह्म॒॑द्विषः᳚ । ज॒हि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र त्वा त्वां स्तोमाः स्तुतय उत् उत्कृष्टं मन्दन्तु मादयन्तु । कृणुष्व कुरु राधोन्नं हे अद्रिवो वज्रवन्निन्द्रास्मभ्यम् । किञ्च ब्रह्मद्विषो ब्राह्मणद्वेष्टृनव जहि ॥ १ ॥

8.64.2
प॒दा प॒णी{4}र᳚रा॒धसो॒ नि बा᳚धस्व म॒हा{4} अ᳚सि ।
न॒हि त्वा॒ कश्च॒न प्रति᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प॒दा । प॒णीन् । अ॒रा॒धसः᳚ । नि । बा॒ध॒स्व॒ । म॒हान् । अ॒सि॒ ।
न॒हि । त्वा॒ । कः । च॒न । प्रति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पणीन् लुब्धानराधसो यष्टव्यधनरहितान् केवलधनान् पदा पादेनातिक्रम्य नि नितरां बाधस्व । कुतः यतस्त्वं महान् असि भवसि त्वा त्वां तव कश्चन कश्चिदपि देवः असुरो मनुष्योवा प्रति प्रतिनिधिः सदृशः नह्यस्ति खलु ॥ २ ॥

8.64.3
त्वमी᳚शिषे सु॒ताना॒मिन्द्र॒ त्वमसु᳚तानाम् ।
त्वं राजा॒ जना᳚नाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । ई॒शि॒षे॒ । सु॒ताना᳚म् । इ॒न्द्र॒ । त्वम् । असु᳚तानाम् ।
त्वम् । राजा᳚ । जना᳚नाम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र त्वं सुतानामभिषुतानां सोमानामीशिषे ईश्वरोभवसि तथा त्वमसुतानां बल्ल्याकारे वर्तमानानां चेशिषे त्वं जनानां सर्वेषां राजाभवसि ॥ ३ ॥

8.64.4
एहि॒ प्रेहि॒ क्षयो᳚ दि॒व्या॒३॒᳚घोष᳚ञ्चर्षणी॒नाम् ।
ओभे पृ᳚णासि॒ रोद᳚सी ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । इ॒हि॒ । प्र । इ॒हि॒ । क्षयः᳚ । दि॒वि । आ॒॑घोष᳚न् । च॒र्ष॒णी॒नाम् ।
आ । उ॒भे इति᳚ । पृ॒णा॒सि॒ । रोद᳚सी॒ इति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र एहि आगच्छ । तथा प्रेहि प्रगच्छ । दिवि द्युलोकात् किं क्षयोनिवासम् । किकुर्वन् आघोषं शब्दं कुर्वन् । किमर्थं चर्षणीनां मनुष्याणां अर्थाय । अथवा हविः स्वीकृत्य प्रेहि सुखेन गच्छ दिवमाघोषन् यजमानं स्तुवन् उभे रोदसी द्यावापृथिव्यौ आपृणासि आपूरयसि ते जसा वृष्ट्या वा ॥ ४ ॥

8.64.5
त्यं चि॒त्पर्व᳚तं गि॒रिं श॒तव᳚न्तं सह॒स्रिण᳚म् ।
वि स्तो॒तृभ्यो᳚ रुरोजिथ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्यम् । चि॒त् । पर्व᳚तम् । गि॒रिम् । श॒त॑व᳚न्तम् । स॒ह॒स्रिण᳚म् ।
वि । स्तो॒तृ॑भ्यः᳚ । रु॒रो॒जि॒थ॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र त्वं त्यं चित् तं चिदिति पूरणः पर्वतं पर्ववन्तं गिरिं मेघं उभयोर्मेघनामत्वादेको योगरूढोद्रष्टव्यः शतवन्तं रातोदकवन्तं तथा सहस्रिणं अप- रिमितवृष्टिं मेघं स्तोतृभ्योर्थाय विरुरोजिथ विरुज वज्रेण ॥ ५ ॥

8.64.6
व॒यमु᳚ त्वा॒ दिवा᳚ सु॒ते व॒यं नक्तं᳚ हवामहे ।
अ॒स्माकं॒ काम॒मा पृ᳚ण ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
व॒यम् । ऊं॒ इति᳚ । त्वा॒ । दिवा᳚ । सु॒ते । व॒यम् । नक्त᳚म् । ह॒वा॒म॒हे॒ ।
अ॒स्माक᳚म् । काम᳚म् । आ । पृ॒ण॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र वयं त्वा त्वां दिवा अहनि सुते सोमेभिषुते हवामहे आह्वयामः तथा वय नक्तं हवामहे । आहूतः आगत्यास्माकं काममापृणापूरय ॥ ६ ॥

8.64.7
क्व१॒᳚ स्य वृ᳚ष॒भो युवा᳚ तुवि॒ग्रीवो॒ अना᳚नतः ।
ब्र॒ह्मा कस्तं स᳚पर्यति ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
क्व᳚ । स्यः । वृ॒ष॒भः । युवा᳚ । तु॒वि॒॑ग्रीवः᳚ । अना᳚नतः ।
ब्र॒ह्मा । कः । तम् । स॒प॒र्य॒ति॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

स्यः सवृषभोवर्षिता युवा नित्यतरुणः तुविग्रीवः विस्तीर्णकन्धरः अनानतः कदाचिदप्यनवनतः इन्द्रः क्व कुत्र वर्तते इति कोजानातीत्यर्थः । को ब्रह्मा स्तोता तमिन्द्रं सपर्यति पूजयति ॥ ७ ॥

8.64.8
कस्य᳚ स्वि॒त्सव᳚नं॒ वृषा᳚ जुजु॒ष्वा{4} अव᳚ गच्छति ।
इन्द्रं॒ क उ᳚ स्वि॒दा च᳚के ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
कस्य᳚ । स्वि॒त् । सव᳚नम् । वृषा᳚ । जु॒जु॒ष्वान् । अव᳚ । ग॒च्छ॒ति॒ ।
इन्द्र᳚म् । कः । ऊं॒ इति᳚ । स्वि॒त् । आ । च॒के॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

कस्य स्वित्सवनं स्विदिति विचिकित्सायां वृषा वर्षितेन्द्रो जुजुष्वान् प्रीयमाणोवगच्छति कउ कोवा यजमानइन्द्रं आचके जानाति स्तोतुं स्विदितिपूरणः ॥ ८ ॥

8.64.9
कं ते᳚ दा॒ना अ᳚सक्षत॒ वृत्र᳚ह॒न्कं सु॒वीर्या᳚ ।
उ॒क्थे क उ᳚ स्वि॒दन्त᳚मः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
कम् । ते॒ । दा॒नाः । अ॒स॒क्ष॒त॒ । वृत्र᳚॑हन् । कम् । सु॒॑वीर्या᳚ ।
उ॒क्थे । कः । ऊं॒ इति᳚ । स्वि॒त् । अन्त᳚मः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ते त्वां दानाः यजमानैर्दत्ताः असक्षत सेवन्ते । हे वृत्रहन् वृत्रस्य हन्तरिन्द्र कं कीदृशं त्वां उक्थे शस्त्रे सुवीर्या शोभनवीर्याणि स्तोत्राणि असक्षत कउस्वित् अन्तमो कोवान्तिकतमो भवति युद्धे ॥ ९ ॥

8.64.10
अ॒यं ते॒ मानु᳚षे॒ जने॒ सोमः᳚ पू॒रुषु᳚ सूयते ।
तस्येहि॒ प्र द्र᳚वा॒ पिब᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒यम् । ते॒ । मानु᳚षे । जने᳚ । सोमः᳚ । पू॒रुषु᳚ । सू॒य॒ते॒ ।
तस्य᳚ । आ । इ॒हि॒ । प्र । द्र॒व॒ । पिब᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अयं सोमस्ते त्वदर्थं तव स्वभूतो वा पूरुषु मनुष्येषु मध्ये मानुषे जन मयि सूयते । अथवा पूरुनामसु राजसु सूयते तस्य तमित्यर्थः तमेहि आगच्छ आगत्यच प्रद्रव ग्रहसमीपं तथा कृत्वा पिब तं सोमम् ॥ १० ॥

8.64.11
अ॒यं ते᳚ शर्य॒णाव᳚ति सु॒षोमा᳚या॒मधि᳚ प्रि॒यः ।
आ॒र्जी॒कीये᳚ म॒दिन्त᳚मः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒यम् । ते॒ । श॒र्य॒णा॑व᳚ति । सु॒॑सोमा᳚याम् । अधि᳚ । प्रि॒यः ।
आ॒र्जी॒कीये᳚ । म॒दिन्॑त᳚मः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अयमस्माभिरभिषुतः सोमः ते त्वां मदिन्तमोमादयितृतमोयं अधिश्रितः आश्रितः । कुत्रेति तदुच्यते शर्यणावति कुरुक्षेत्रस्य जघनार्धभवे शरतृ- णोपेते सरसि । तत्सरः कुत्रवर्ततइति उच्यते-सुषोमायां एतन्नामिकायां नद्याम् । साच कुत्र वर्ततइति तदुच्यते-आर्जीकीयेएतन्नामके देशे । एवमु- क्तप्रकारेणात्यन्तदूरदेशे वर्तते यः सोमः सएवायमभिषुतं पिबेति उत्तरत्रान्वयः ॥ ११ ॥

8.64.12
तम॒द्य राध᳚से म॒हे चारुं॒ मदा᳚य॒ घृष्व᳚ये ।
एही᳚मिन्द्र॒ द्रवा॒ पिब᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
तम् । अ॒द्य । राध᳚से । म॒हे । चारु᳚म् । मदा᳚य । घृष्व᳚ये ।
आ । इ॒हि॒ । ई॒म् । इ॒न्द्र॒ । द्रव᳚ । पिब᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

तं पूर्वमन्त्रे उपवर्णितं चारुं चणरशीलं सोमं महे महते राधसेस्माकं धनाय तव घृष्वये शत्रूणां धर्षणशीलाय मदाय पिब । हे इन्द्र तदर्थं अद्य द्रव गच्छ शीघ्रं सोमपात्रं प्रति तदर्थमी मिदानीमेत्द्यागच्छ ॥ १२ ॥

यदिन्द्रप्रागिति द्वादशर्चंषष्ठं सूक्तं प्रगाथस्यार्षं गायत्रमैन्द्रम् । यदिन्द्रेत्यनुक्रान्तम् । विनियोगोलैङ्गिकः ।