अष्टमं मण्डलम् - सूक्तम् 91

वाः उदकं प्रति अवायती स्नानार्थमभ्यवगच्छन्ती कन्या अपालानामस्त्री स्रुता स्रुतौ मार्गे सोममप्यविदत् । विद्ऌलाभे अलभत लङिरूपम् । तं सोमं अस्तं गृहंप्रति भरन्ती आहरन्ती सा सोममब्रवीत् । हे सोमत्वात्वामिन्द्राय सुनवै ममदन्तैरेवाभिषुणवै । पुनर्हे सोम त्वा त्वां शक्राय समर्थायेन्द्राय सुनवै इदानीमेवाभिषवं करवै । सोमभक्षणकाले दंतेदंतध्वनिं ग्रावध्वनिमिति मत्वेन्द्रः तामगमत् । एषोर्थः शाट्यायनब्राह्मणे स्पष्टमभिहितः-सातीर्थमभ्यवयन्ती सोमांशुमविन्द्रत्तंसमखादत्तस्यैहग्रावाणइव दन्ताऊदुः सइन्द्रः आद्रवत् ग्रावाणोवैवदन्तीति । सातमभिव्याज- हार कन्यावारवायतीसोममपिस्रुताविददित्यस्यैतइदं ग्रावाणइव दन्तावदन्तीति विदित्वेन्द्रः पराङावर्तत तमब्रवीदसौयएषिवीरक इत्यादिनेति ॥ १ ॥

सा शक्रमब्रवीत्-हेइन्द्र वीरको वीरः समर्थस्त्वं योसौ त्वं विचाकशत् काशृदीप्तौ । यङ्लुकि शतरि रूपं धातोर्ह्रस्वश्छान्दसः । अत्यर्थं दीप्यमानः सन् गृहंगृहं यजमानगृहंप्रति सोमपानाय त्वमेषि गच्छसि । अतस्त्वमत्रापि जंभसुतं ममदन्तैरभिषुतमिमं सोमं पिब । कीदृशं धानावन्तं धाना- भृष्टयवास्तद्वन्तं करंभिणं सक्तुमन्तं अपूपवन्तं पुरोडाशादिसहितं उक्थिनं स्तोत्रादियुक्तमेतादृशं सोममत्रैव पिबेति । सा सोमेनसह धानादीनवे- दयत् स्तोत्रंचाकार्षिदित्यर्थः ॥ २ ॥

पुनरपि सः तमनादृत्याह –हे इन्द्र चनेति निपातसमुदायोवधारणार्थे त्वा त्वामाचिकित्सामोज्ञातुमिच्छामएव ममगृहमागच्छ तं त्वामिन्द्र- इति जानीमएव इहमार्गएवागतं त्वा त्वां नाधीमसि नाधिगच्छामः । अत्रापि चनेत्यवधारणे । इह त्वामिन्द्रइति नजानीमः । इत्यपाला तमिन्द्रमुत्त्का स्वास्येस्थितंसोमं प्रत्याह-हे इन्द्रो क्षरणशील सोम अस्माआगतायेन्द्राय तदर्थं पूर्वं शनैः मन्दंमन्दं ततः शनकैरिव कुत्सितार्थे अकच् कुत्सितं शनैः शनकैः क्षिप्रमित्यर्थः क्षिप्रमेव त्वं परिस्रव मदीयदंष्ट्राभिरभिषूयमाणःसन् परितः क्षरेति । तथा यज्ञेष्वपि ग्रावभिर- भिषूयमाणः सोमः प्रथमं शनैः परिस्रवति ततः शनकैः क्षिप्रमिति तदभिप्रायेणोक्तम् । ततइन्द्रः एतद्वाक्यं श्रुत्वा तदानीमेवमभिषुतं सोमं यज्ञस्थानीयादपालामुखादेवाधासीत् । उक्तार्थः शाट्यायनकब्राह्मणे स्पष्टमभ्यधायि-अनाद्रियमाणैव तमब्रवीदाचनत्वाचिकित्सामोधिचन- त्वानेमसीति पुरामां सर्वयर्चापालास्तौतीत्युपपर्यावतर्त शनैरिव शनकैरिवेन्द्रायेन्दोपरिस्रवेति हवाअस्यैमुखात्सोमं निरधयत्सोमपीथइहवा- अस्यभवति यएवंविद्वान् स्त्रीमुपजिघ्रतीति ॥ ३ ॥

सोमं पीतवानिन्द्रोस्मानेवं करोत्वित्याह-सइन्द्रः कुविद्बहुवारमस्मान् शकत् शक्तान् समर्थान् करोतु । किंच कुवित् बहुचास्मभ्यं करत् करोतु । किंच सएवेन्द्रोनोस्मान् कुवित् बहुकृत्वा वस्यसः वसीयसः अतिशयेन वसुमतः करोतु । करोतेः शक्नोतेश्च लेट्यडागमः । इदानीमात्रेयी अहमे- वंकरिष्यामीति वदति पूर्वं कुविद्बहु पतिद्विषः त्वग्दोषात् पतिभिर्भर्तृभिः बहुवारं द्विष्टाः अतएव यतीः पतिभ्यः सकाशादितोगच्छन्त्योवयं कैश्चित् अप्यनूह्यमानाः सत्यः संप्रतीन्द्रेण सह संगमामहै संगच्छामहै सर्वत्र पूजार्थे बहुवचनम् । संगमशब्देनेन्द्रोपालामचकमतेति ॥ ४ ॥

इन्द्रेण किंकामयसे तद्दास्यामीत्युक्ता सा वरमनया प्रार्थयते । हे इन्द्र इमानि त्रीणि विष्टपा विष्टपानि स्थानानि सन्ति तानि त्रीणि स्थानानि विरोहय उत्पादय । कानि तानि ततस्य मम पितुः रोमवर्जितं शिरः खलतिमित्यर्थः तच्चापगमय रोमशंकुर्वित्यर्थः । उर्वरां तस्यऊपरं क्षेत्रं सर्वसस्याढ्यं कुरु । आदनन्तरं मे मम उपोदरे उप उदरस्य समीपे यदिदं स्थानं गुह्यमित्यर्थः तच्च त्वग्दोषेसत्यसंजातरोमकं तदपि त्वग्दोष- परिहारेण रोमयुक्तं कुरु । एतानि त्रिणि स्थानानि । एषोर्थः शाट्यायनके प्रपंचेनोक्तः-तामब्रवीदपाले किं कामयसीति साब्रवीदिमानित्रीणि विष्टपेति खलतिर्हास्यैपिता संतहाखलतिं चकारोर्वराहास्य नजज्ञे सोजज्ञ उपस्थेहास्यै रोमाणि नासुस्तान्युह जज्ञिरइत्यस्योत्तराभूयसे निर्वचनायासौचयानइति ॥ ५ ॥

उक्तमेवार्थमनयाविवृणोति नोस्माकं पितुर्यासा उर्वरा यदिदमूषरं क्षेत्रमस्ति आदनन्तरं मम इमां तन्वं इदं त्वग्दोषदुष्टं गुह्यस्थानं अथो अथापिच ततस्य तातस्य यच्छिरोरोमवर्जितमस्ति एतानि सर्वा सर्वाणि नानीमानि त्रीणि स्थानानि रोमशा रोमशानि कृधि कुरु ॥ ६ ॥

अनया अपालां सूयसदृशप्रभामकरोदित्याह-हे शतक्रतो हेशतसंख्याकयज्ञ बहुविधप्रज्ञवा हे इन्द्र रथस्य स्वकीयस्य खे पृथुतरेछिद्रे तथा अनसः शकटस्य खे तदपेक्षया अल्पे छिद्रे युगस्य खेच अल्पतरे सूक्ष्मे छिद्रे रथशकटयुगानां छिद्रेषु त्वग्दोषपरिहाराय त्रिः त्रिवारं निष्कर्षेण पूत्वी पूत्वा शोधयित्वा ततः अपालामेतन्नामिकामत्रिसुतां ब्रह्मवादिनीं सूर्यत्वचं सूर्यसमानत्वचमकृणोः अकरोः कल्याणतमरूपभाजमकरोरित्यर्थः । शाट्यायनब्राह्मणे स्पष्टमभिहितं-तांखेरथस्याध्यबृहत्सागोधाभवत्तां खेनसोत्यबृहत्सासंश्लिष्टकाभवत्तदेषाभ्यनूच्यते खेरथस्यखेनसइति तस्यैह यत्कल्याणतमं रूपाणां तद्रूपमासेति । त्वग्दोषापनयनायाक्षादिद्वारेष्वतिकर्षणमिति । यस्त्वग्दोषदूषितःसन् एतत्सूक्तं पठति तस्य त्वग्दोष- मपगमय्य सूर्यसदृशकान्तिमिन्द्रः करोतीति सूक्तंप्रशस्यते ॥ ७ ॥

पांतमावइति त्रयस्त्रिंशदृचं द्वादशं सूक्तं आंगिरसस्य श्रुतकक्षस्य सुकक्षस्यवार्षं ऎन्द्रं आद्यानुष्टुप् शिष्टागायत्र्यः तथानुक्रम्यते-पांतं त्रयस्त्रिं- शच्छ्रुतकक्षः सुकक्षोवाद्यानुष्टुबिति । महाव्रते गायत्रतृचाशीतौ प्रथमावर्जमिदंसूक्तमुत्तरंच । पंचमारण्यके सूत्रितंच-पुरुहूतंपुरुष्टुतमिति शेषइति । प्रथमेरात्रिपर्याये होतुः शस्त्रे आद्यौ तृचौ स्तोत्रियानुरूपौ । सूत्रितंच-पांतमावो अंधसोपादुशिप्र्यंधसइति ।