सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 45

4 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: सविता छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.45 - सम्पूर्णम्

1 / 4
ऋक्: 7.45.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (4)
7.45.1
आ दे॒वो या᳚तु सवि॒ता सु॒रत्नो᳚॑न्तरिक्ष॒प्रा वह᳚मानो॒ अश्वै᳚ः ।
हस्ते॒ दधा᳚नो॒ नर्या᳚ पु॒रूणि᳚ निवे॒शय᳚ञ्च प्रसु॒वञ्च॒ भूम᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । दे॒वः । या॒तु॒ । स॒वि॒ता । सु॒॑रत्नः᳚ । अ॒न्त॒रि॒क्ष॒॑प्राः । वह᳚मानः । अश्वैः᳚ ।
हस्ते᳚ । दधा᳚नः । नर्या᳚ । पु॒रूणि᳚ । नि॒॑वे॒शय᳚न् । च॒ । प्र॒॑सु॒वन् । च॒ । भूम᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सुरत्नः शोभनरत्नोपेतः अन्तरिक्षप्राः स्वकीयेन तेजसा अन्तरिक्षस्य पूरयिता अश्वैः स्वकीयैर्वाहैः वहमानः उह्यमानः सविता सर्वस्य प्रेर- कोदेवो द्योतमानः आयातु आगच्छतु कीदृशः नर्या नर्याणि मनुष्यहितानि पुरूणि बहूनि धनानि हस्ते पाणौ दधानः दातुं धारयन् भूम भूतानि निवेशयञ्च रात्रिषु स्वेस्थाने स्थापयंश्च प्रसुवन् च अहःसु प्रेरयंश्च एवंभूतः सविता देवआयातु ॥ १ ॥

7.45.2
उद᳚स्य बा॒हू शि᳚थि॒रा बृ॒हन्ता᳚ हिर॒ण्यया᳚ दि॒वो अन्ता{4}᳚ अनष्टाम् ।
नू॒नं सो अ᳚स्य महि॒मा प᳚निष्ट॒ सूर᳚श्चिदस्मा॒ अनु᳚ दादप॒स्याम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उत् । अ॒स्य॒ । बा॒हू इति᳚ । शि॒थि॒रा । बृ॒हन्ता᳚ । हि॒र॒ण्यया᳚ । दि॒वः । अन्ता᳚न् । अ॒न॒ष्टा॒म् ।
नू॒नम् । सः । अ॒स्य॒ । म॒हि॒मा । प॒नि॒ष्ट॒ । सूरः᳚ । चि॒त् । अ॒स्मै॒ । अनु᳚ । दा॒त् । अ॒प॒स्याम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

शिथिरा शिथिलौ दानार्थं प्रशारितौ बृहन्ता बृहन्तौ महान्तौ हिरण्यया हिरण्ययौ सुवर्णमयौ अस्यसवितुः संबंधिनौ बाहू हस्तौ दिवो- न्तरिक्षस्य अन्तान् पर्यन्तान् उदनष्टां ऊर्ध्वौ सन्तौ व्याप्नुवतां नूनमद्य अस्व ईदृग्रूपस्य सवितुः सतादृशोमहिमा महत्त्वं पनिष्ट अस्माभिः स्तूयते सूरश्चित् सूर्योपि अस्मै सवित्रे अपस्यां कर्मेच्छां अनुदात् अनुददातु ॥ २ ॥ सावित्रेपशौ पुरोडाशस्य हविषोः सघानइतिद्वे अनुवाक्ये सूत्रंपूर्वमुदाहृतं आश्वमेधिकीषु सावित्रेष्टिषु तृतीयस्यामिष्टौ इमे एव याज्यानुवाक्ये सूत्रितंच-सघानोदेवःसवितासहावेति द्वे इति ।

7.45.3
स घा᳚ नो दे॒वः स᳚वि॒ता स॒हावा सा᳚विष॒द्वसु᳚पति॒र्वसू᳚नि ।
वि॒श्रय᳚माणो अ॒मति᳚मुरू॒चीं म᳚र्त॒भोज᳚न॒मध᳚ रासते नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । घ॒ । नः॒ । दे॒वः । स॒वि॒ता । स॒ह॑वा᳚ । आ । सा॒वि॒ष॒त् । वसु᳚॑पतिः । वसू᳚नि ।
वि॒॑श्रय᳚माणः । अ॒मति᳚म् । उ॒रू॒चीम् । म॒र्त॒॑भोज᳚नम् । अध᳚ । रा॒स॒ते॒ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सहावा तेजोन्तराण्यभिभावुकं तेजोयस्य सः वसुपतिर्धनानां पालकः ससवितादेवः नोस्मभ्यं वसूनि धनानि आसाविषत् आसमन्तात् प्रेरयति घेतिपूरणः ससवितादेवः उरूचीं विस्तीर्णगमनां अमतिं रूपं दीप्तिमित्यार्थः विश्रयमाणः निषेवमाणः सन् अध अधुना नोस्मभ्यं मर्तभोजनं मनुष्याणां भोगयोग्यं धनं रासते ददातु ॥ ३ ॥

7.45.4
इ॒मा गिरः᳚ सवि॒तारं᳚ सुजि॒ह्वं पू॒र्णग᳚भस्तिमीळते सुपा॒णिम् ।
चि॒त्रं वयो᳚ बृ॒हद॒स्मे द᳚धातु यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इ॒माः । गिरः᳚ । स॒वि॒तार᳚म् । सु॒॑जि॒ह्वम् । पू॒र्ण॑ग᳚भस्तिम् । ई॒ळ॒ते॒ । सु॒॑पा॒णिम् ।
चि॒त्रम् । वयः᳚ । बृ॒हत् । अ॒स्मे इति᳚ । द॒धा॒तु॒ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इमा ईदृभूतागिरः गृणन्ति स्तुवन्तीति गिरः स्तोत्र्यः प्रजाः यद्वा इमाः स्तुतिरूपावाचः सुजिह्वं शोभनजिह्वं शोभनवाचमित्यर्थः पूर्ण- गभस्तिं संपूर्णधनं सुपाणिं शॊभनहस्तं सवितारं देवं ईळते स्तुवन्ति सच सविता चित्रं चायनीयं बृहन्महत् वयोन्नं अस्मे अस्मासु दधातु यद्वा अस्मे अस्मभ्यं प्रयच्छतु हे सवितृप्रमुखादेवाः यूयं नोस्मान् स्वस्तिभिः कल्याणैः सदा सर्वदा पात पालयत ॥ ४ ॥

इमारुद्रायेति चतुरृचं त्रयोदशं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं रुद्रदेवताकं अंत्यात्रिष्टुप् शिष्टाजगत्यः तथाचानुक्रमणिका-इमारौद्रंत्रिष्टुबन्तमिति शूलगचाअदिषुरौद्रयज्ञेषुअनेनसूक्तेन उदीचीदिक् उपस्थेया सूत्र्यतेहि-इमारुद्रायस्थिरधन्वनइति सर्वरुद्रयज्ञेषु दिशामुपस्थानमिति ।