सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 11

5 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.11 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 7.11.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
7.11.1
म॒हा{4} अ᳚स्यध्व॒रस्य᳚ प्रके॒तो न ऋ॒ते त्वद॒मृता᳚ मादयन्ते ।
आ विश्वे᳚भिः स॒रथं᳚ याहि दे॒वैर्न्य᳚ग्ने॒ होता᳚ प्रथ॒मः स᳚दे॒ह ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
म॒हान् । अ॒सि॒ । अ॒ध्व॒रस्य᳚ । प्र॒॑के॒तः । न । ऋ॒ते । त्वत् । अ॒मृताः᳚ । मा॒द॒य॒न्ते॒ ।
आ । विश्वे᳚भिः । स॒रथ᳚म् । या॒हि॒ । दे॒वैः । नि । अ॒ग्ने॒ । होता᳚ । प्र॒थ॒मः । स॒द॒ । इ॒ह ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने त्वमध्वरस्य प्रकेतः प्रज्ञापकःसन् महानसि त्वदृते त्वयाविना अमृताः देवाः न मादयन्ते नमाद्यन्ति विश्वेभिः विश्वैर्देवैः सरथं यथा भवति आयाहि च इहास्तीर्णे बर्हिषि प्रथमो मुख्यो होता आह्वातासन् निषद निषीदच ॥ १ ॥

7.11.2
त्वामी᳚ळते अजि॒रं दू॒त्या᳚य ह॒विष्म᳚न्त॒ः सद॒मिन्मानु᳚षासः ।
यस्य᳚ दे॒वैरास᳚दो ब॒र्हिर॒ग्ने॑हा᳚न्यस्मै सु॒दिना᳚ भवन्ति ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वाम् । ई॒ळ॒ते॒ । अ॒जि॒रम् । दू॒त्या᳚य । ह॒विष्म᳚न्तः । सद᳚म् । इत् । मानु᳚षासः ।
यस्य᳚ । दे॒वैः । आ । अस᳚दः । ब॒र्हिः । अ॒ग्ने॒ । अहा᳚नि । अ॒स्मै॒ । सु॒॑दिना᳚ । भ॒व॒न्ति॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने अजिरं प्रगामिनं त्वां मानुषासो मानुषाः हविष्मन्तो यजमानाः सदमित् सदैव दूत्याय दूतकर्मणे हविर्वहनाय ईळते याचन्ते । किमर्थं इत्यतआह यस्य हविष्मतो बर्हिर्देवैःसार्धं आसदः त्वं अधितिष्ठसि अस्मै हविष्मते अहानि सुदिना सुदिनानि शोभनदिनानि भवन्ति ॥ २ ॥

7.11.3
त्रिश्चि᳚द॒क्तोः प्र चि᳚कितु॒र्वसू᳚नि॒ त्वे अ॒न्तर्दा॒शुषे॒ मर्त्या᳚य ।
म॒नु॒ष्वद᳚ग्न इ॒ह य᳚क्षि दे॒वान्भवा᳚ नो दू॒तो अ᳚भिशस्ति॒पावा᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्रिः । चि॒त् । अ॒क्तोः । प्र । चि॒कि॒तुः॒ । वसू᳚नि । त्वे इति᳚ । अ॒न्तः । दा॒शुषे᳚ । मर्त्या᳚य ।
म॒नु॒ष्वत् । अ॒ग्ने॒ । इ॒ह । य॒क्षि॒ । दे॒वान् । भव᳚ । नः॒ । दू॒तः । अ॒भि॒श॒स्ति॒॑पावा᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने त्वे त्वयि अन्तर्मध्ये अक्तोअह्नः यद्यपि अक्तुरिति रात्रेर्नाम तथाप्यत्र अज्यन्ते व्यज्यन्ते रूपादीन्यस्मिन्नित्यह्रोनाम त्रिस्त्रिवारं त्रिषु सवनेषु वसूनि हवींषि दाशुषे हविषां प्रदात्रे मर्त्याय मनुष्याय तदर्थमित्यर्थः प्रचिकितुः प्रवेदयन्ति ऋत्विजः । यद्वा अक्तोरह्नि त्रिः त्रीनग्निमश्वमजं च त्वय्यन्तर्निहितानि प्रचिकितुरविदन्नित्यर्थः । अपि च मनुष्वत् मनोरिव इह ममास्मिन्यज्ञे दूतस्त्वं देवान् यक्षि यज । नोस्माकमभिशस्तिपावा अभिशस्तेः अभिशंसकात् शात्रवात् पावा रक्षिता भव चिदिति पूरणः ॥ ३ ॥

7.11.4
अ॒ग्निरी᳚शे बृह॒तो अ᳚ध्व॒रस्या॒ग्निर्विश्व᳚स्य ह॒विषः᳚ कृ॒तस्य᳚ ।
क्रतुं॒ ह्य᳚स्य॒ वस᳚वो जु॒षन्ताथा᳚ दे॒वा द᳚धिरे हव्य॒वाह᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्निः । ई॒शे॒ । बृ॒ह॒तः । अ॒ध्व॒रस्य᳚ । अ॒ग्निः । विश्व᳚स्य । ह॒विषः᳚ । कृ॒तस्य᳚ ।
क्रतु᳚म् । हि । अ॒स्य॒ । वस᳚वः । जु॒षन्त᳚ । अथ᳚ । दे॒वाः । द॒धि॒रे॒ । ह॒व्य॒॑वाह᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

बृहतो महतो अध्वरस्य कौटिल्यरहितस्य यज्ञस्य अग्निरीशे ईष्टे विश्वस्य सर्वस्य कृतस्य संस्कृतस्य हविषः चाग्निरेवेष्टे हियस्मादस्याग्नेः क्रतुं कर्म वसवो देवाः जुषन्त सेवन्ते अथापि च देवाः अग्निं हव्यवाहं हव्यानां वोढारं दधिरे चक्रिरे इत्यर्थः ॥ ४ ॥

7.11.5
आग्ने᳚ वह हवि॒रद्या᳚य दे॒वानिन्द्र᳚ज्येष्ठास इ॒ह मा᳚दयन्ताम् ।
इ॒मं य॒ज्ञं दि॒वि दे॒वेषु᳚ धेहि यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । अ॒ग्ने॒ । व॒ह॒ । ह॒विः॒॑अद्या᳚य । दे॒वान् । इन्द्र᳚॑ज्येष्ठासः । इ॒ह । मा॒द॒य॒न्ता॒म् ।
इ॒मम् । य॒ज्ञम् । दि॒वि । दे॒वेषु᳚ । धे॒हि॒ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने हविरघाय हविषां भरणाय देवान् आवह । किमर्थं इत्यतआह इहास्मिन् यज्ञे इन्द्रज्येष्ठास इन्द्रप्रमुखादेवाः मादयन्तां इमं यज्ञं इदं यष्टव्यं हविः दिविस्थितेषु देवेषु धेहि निधेहि देवान्वा इहानय इदं हविर्वा देवेषु नयेति भावः । अन्तिमः पादोव्याख्या- तचरः ॥ ५ ॥

अगन्ममहेति तृचात्मकं द्वादशं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयं तथाचानुक्रान्तं अगन्मतृचमिति । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरुक्तोवि- नियोगः । व्यूह्ळे दशरात्रे नवमेहनि इदं सूक्तमा ज्यशस्त्रं सूत्रितंच-तृतीयस्यागन्ममहेंत्याज्यमिति ।