सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 40

7 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: विश्वेदेवाः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.40 - सम्पूर्णम्

1 / 7
ऋक्: 7.40.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (7)
7.40.1 समानपद
ओ श्रु॒ष्टिर्वि᳚द॒थ्या॒३॒᳚ समे᳚तु॒ प्रति॒ स्तोमं᳚ दधीमहि तु॒राणा᳚म् ।
यद॒द्य दे॒वः स᳚वि॒ता सु॒वाति॒ स्यामा᳚स्य र॒त्निनो᳚ विभा॒गे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ओ इति᳚ । श्रु॒ष्टिः । वि॒द॒थ्या᳚ । सम् । ए॒तु॒ । प्रति᳚ । स्तोम᳚म् । द॒धी॒म॒हि॒ । तु॒राणा᳚म् ।
यत् । अ॒द्य । दे॒वः । स॒वि॒ता । सु॒वाति᳚ । स्याम᳚ । अ॒स्य॒ । र॒त्निनः᳚ । वि॒॑भा॒गे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे देवाः विदथ्या विदथेन त्वदीयेन चित्तेन संपाद्याश्रुष्टिः सुखं अस्मान् ओ आसमेतु आगच्छतु अथवा श्रुष्टिर्वेगवती विदथ्याविदथे यज्ञे क्रियमाणा अस्मदीयास्तुतिः युष्मानागच्छतु वयं तुराणां वेगवतां देवानां स्तोमं स्तोत्रं प्रति दधीमहि कुर्वीमहि अद्येदानीं सवितादेवः यद्धनं सुवाति अस्मभ्यं प्रेरयेत् रत्निनोरमणीयधनवतः अस्य सवितुस्तस्य धनस्य विभागे दाने स्याम वयं भवेम ॥ १ ॥

7.40.2 समानपद
मि॒त्रस्तन्नो॒ वरु᳚णो॒ रोद᳚सी च॒ द्युभ᳚क्त॒मिन्द्रो᳚ अर्य॒मा द᳚दातु ।
दिदे᳚ष्टु दे॒व्यदि᳚ती॒ रेक्णो᳚ वा॒युश्च॒ यन्नि᳚यु॒वैते॒ भग᳚श्च ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मि॒त्रः । तत् । नः॒ । वरु᳚णः । रोद᳚सी॒ इति᳚ । च॒ । द्यु॑भ᳚क्तम् । इन्द्रः᳚ । अ॒र्य॒मा । द॒दा॒तु॒ ।
दिदे᳚ष्टु । दे॒वी । अदि᳚तिः । रेक्णः᳚ । वा॒युः । च॒ । यत् । नि॒यु॒वैते॒ इति᳚ नि॒॑यु॒वैते᳚ । भगः᳚ । च॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

मित्रोदेवः नोस्मभ्यं तत् प्रसिद्धं धनं ददातु प्रयच्छतु तथा वरुणोददातु रोदसी च द्यावापृथिव्यौ च दत्तां तथा इन्द्रः द्युभक्तं द्युभिः द्योतमानैः स्तोतृभिः सेवितं तद्धनं ददातु अर्यमाच ददातु तथा अदितिर्देवी रेक्णोधनं दिदेष्टु तद्धनमस्मभ्यं दिशतु वायुश्च भगश्च उभौ देवौ यद्धनं नियुवैते अस्मान्नितरां योजयेतां तद्धनमिति पूर्वेणसंबन्धः ॥ २ ॥

7.40.3
सेदु॒ग्रो अ᳚स्तु मरुत॒ः स शु॒ष्मी यं मर्त्यं᳚ पृषदश्वा॒ अवा᳚थ ।
उ॒तेम॒ग्निः सर᳚स्वती जु॒नन्ति॒ न तस्य᳚ रा॒यः प᳚र्ये॒तास्ति᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । इत् । उ॒ग्रः । अ॒स्तु॒ । म॒रु॒तः॒ । सः । शु॒ष्मी । यम् । मर्त्य᳚म् । पृ॒ष॒त्॑अ॒श्वाः॒ । अवा᳚थ ।
उ॒त । ई॒म् । अ॒ग्निः । सर᳚स्वती । जु॒नन्ति᳚ । न । तस्य᳚ । रा॒यः । प॒रि॒॑ए॒ता । अ॒स्ति॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे पृषदश्वाः पृषच्छब्देन केचिन्मृगविशेषाउच्यन्ते तएवाश्वावाहायेषां ते एवंभूता हे मरुतोरुद्रपुत्रादेवाः यूयं मर्त्यं मरणधर्माणं यं यज- मानं अवाथ पालयत सेत् सएव यजमानः उग्रःअस्तु ओजस्वीभवतु तथा सशुष्मी बलवान् भवतु तथा उतापिच अग्निरंगनादिगुणयु- क्तोदेवः सरस्वती वाग्देवता चेत्याद्याः सर्वेदेवा ईमेनं यजमानं जुनन्ति प्रवर्तयन्ति तस्य यजमानस्य संबन्धिनोरायोधनस्य कश्चिदपि पर्येता परिगन्ता नास्ति नाशको नभवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

7.40.4 समानपद
अ॒यं हि ने॒ता वरु᳚ण ऋ॒तस्य᳚ मि॒त्रो राजा᳚नो अर्य॒मापो॒ धुः ।
सु॒हवा᳚ दे॒व्यदि᳚तिरन॒र्वा ते नो॒ अंहो॒ अति᳚ पर्ष॒न्नरि᳚ष्टान् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒यम् । हि । ने॒ता । वरु᳚णः । ऋ॒तस्य᳚ । मि॒त्रः । राजा᳚नः । अ॒र्य॒मा । अपः᳚ । धुरिति॒ धुः ।
सु॒॑हवा᳚ । दे॒वी । अदि᳚तिः । अ॒न॒र्वा । ते । नः॒ । अंहः᳚ । अति᳚ । प॒र्ष॒न् । अरि᳚ष्टान् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्यवा नेता प्रापयिता अयंहि अयंखलु वरुणश्च मित्रश्च अर्यमा च एते राजानः समर्थादेवाः अपः अस्मदीयं यज्ञादि- लक्षणं कर्म धुः अधुः दधति अनर्वा केनाप्यप्रतिगता देवी द्योतमाना अदितिरदीना देवमाता सुहवा शोभनाह्वाना भवति ते वरु- णादयोदेवाः अरिष्टानबाधितान् सतोनोस्मान् अंहोदुरितं अतिपर्षन् अतिपारयन्तु ॥ ४ ॥

7.40.5
अ॒स्य दे॒वस्य᳚ मी॒ळ्हुषो᳚ व॒या विष्णो᳚रे॒षस्य᳚ प्रभृ॒थे ह॒विर्भि᳚ः ।
वि॒दे हि रु॒द्रो रु॒द्रियं᳚ महि॒त्वं या᳚सि॒ष्टं व॒र्तिर᳚श्विना॒विरा᳚वत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒स्य । दे॒वस्य᳚ । मी॒ळ्हुषः᳚ । व॒याः । विष्णोः᳚ । ए॒षस्य᳚ । प्र॒॑भृ॒थे । ह॒विः॑भिः᳚ ।
वि॒दे । हि । रु॒द्रः । रु॒द्रिय᳚म् । म॒हि॒॑त्वम् । या॒सि॒ष्टम् । व॒र्तिः । अ॒श्वि॒नौ॒ । इरा᳚॑वत् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

प्रभृथे हविर्भिर्हवीरूपैरन्नैरेषस्य प्रापणीयस्य मीह्ळुषः कामानां सेक्तुः विष्णोः सर्वदेवात्मकस्य अस्य देवस्य विष्णुः सर्वादेवताइतिश्रुतेः । अन्येदेवाः वयाः शाखाइव भवन्ति रुद्रोदेवः रुद्रियं रुद्रसंबन्धिसुखं महित्वं महत्त्वं च विदेहि अस्मान् प्रापयति खलु अपिच हे अश्विनौ देवौ युवां इरावत् हविर्लक्षणान्नयुक्तं वर्तिरस्मदीयं गृहं यासिष्टं अयासिष्टं आगच्छतं ॥ ५ ॥

7.40.6
मात्र᳚ पूषन्नाघृण इरस्यो॒ वरू᳚त्री॒ यद्रा᳚ति॒षाच᳚श्च॒ रास᳚न् ।
म॒यो॒भुवो᳚ नो॒ अर्व᳚न्तो॒ नि पा᳚न्तु वृ॒ष्टिं परि᳚ज्मा॒ वातो᳚ ददातु ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मा । अत्र᳚ । पू॒ष॒न् । आ॒घृ॒णे॒ । इ॒र॒स्यः॒ । वरू᳚त्री । यत् । रा॒ति॒॑साचः᳚ । च॒ । रास᳚न् ।
म॒यः॒॑भुवः᳚ । नः॒ । अर्व᳚न्तः । नि । पा॒न्तु॒ । वृ॒ष्टिम् । परि᳚॑ज्मा । वातः᳚ । द॒दा॒तु॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे आघृणे प्राप्तदीप्ते एवंभूत हे पूषन् देव अत्रास्मिन् दाने माइरस्यः विघातं माकृथाः वरूत्री सर्वैर्वरणीया सरस्वतीरातिषाचश्च रातिर्दा- नं तस्यसंभक्त्योदेवपत्न्यश्च यद्धनं रासन् अस्मभ्यं प्रयच्छेयुः अत्र माकृथाइति पूर्वेणसंबन्धः किंच मयोभुवः सुखस्यभावकाः अर्वन्तोग- च्छन्तोदेवाः नोस्मान्निपान्तु नितरांपालयन्तु परिज्मा परितोगन्ता वातोवायुः वृष्टिं वृष्टिलक्षणमुदकं ददातु प्रयच्छत्वस्मभ्यं ॥ ६ ॥

7.40.7
नू रोद᳚सी अ॒भिष्टु᳚ते॒ वसि᳚ष्ठैरृ॒तावा᳚नो॒ वरु᳚णो मि॒त्रो अ॒ग्निः ।
यच्छ᳚न्तु च॒न्द्रा उ᳚प॒मं नो᳚ अ॒र्कं यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नु । रोद᳚सी॒ इति᳚ । अ॒भिस्तु᳚ते॒ इत्य॒भि॑स्तु᳚ते । वसि᳚ष्ठैः । ऋ॒त॑वा᳚नः । वरु᳚णः । मि॒त्रः । अ॒ग्निः ।
यच्छ᳚न्तु । च॒न्द्राः । उ॒प॒॑मम् । नः॒ । अ॒र्कम् । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पूर्वंव्याख्यातेयं अक्षरार्थस्तु द्यावापृथिव्यौ वरुणादयोदेवाश्च वसिष्ठैरस्माभिरभिष्टुताभवन्ति एवंभूता आह्लादकादेवाः सर्वोत्कृष्टमन्नं अस्मभ्यं ददतु अस्मिन् सूक्ते प्रतिपादिताः सर्वे देवा यूयं कल्याणैरस्मान् सर्वदा पालयत ॥ ७ ॥

प्रातरग्निमिति सप्तर्चमष्टमं सूक्तं अत्रानुक्रमणिका-प्रातर्भागं जगत्याद्यालिंगोक्तदेवतांत्योषस्येति । वसिष्ठऋषिः आद्याजगती शिष्टा- स्त्रिष्टुभ आद्याअग्नीन्द्रादिदेवत्या द्वितीयाद्याः पंचभगदेवत्याः सप्तम्युषोदेवत्या । अत्रकेचिदाहुः-निवेष्टुकामोरोगार्तो भगसूक्तंजपेत्सदा । निवेशंविशतिक्षिप्रं रोगैश्चपरिमुच्यतइति ।