सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 96

6 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: सरस्वती छन्दः: बृहती

सूक्तम् 7.96 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 7.96.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
7.96.1
बृ॒हदु᳚ गायिषे॒ वचो᳚॑सु॒र्या᳚ न॒दीना᳚म् ।
सर᳚स्वती॒मिन्म᳚हया सुवृ॒क्तिभि॒ः स्तोमै᳚र्वसिष्ठ॒ रोद᳚सी ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
बृ॒हत् । ऊं॒ इति᳚ । गा॒यि॒षे॒ । वचः᳚ । अ॒सु॒र्या᳚ । न॒दीना᳚म् ।
सर᳚स्वतीम् । इत् । म॒ह॒य॒ । सु॒॑वृ॒क्ति॑भिः᳚ । स्तोमैः᳚ । व॒सि॒ष्ठ॒ । रोद᳚सी॒ इति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अनया ऋषिरात्मानं संबोध्य सरस्वत्याःस्तुतौ प्रेरयति हे वसिष्ठ त्वं बृहदु बृहदेव महदेव वचः स्तोत्रं गायिषे गायसि किमर्थं नदीनां मध्ये असुर्या असुरशब्दाच्चतुर्थ्येकवचनस्यड्यादेशः असुरायै बलवत्यै नदीरूपायै सरस्वत्यै अस्याः प्रीणनार्थमित्यर्थः तथा रोदसी द्यावा- पृथिव्योः स्थितां दिवि देवतारूपेण भूम्यांवाग्रूपेण निवसन्तीं सरस्वतीमित् सरस्वतीमेव सुवृक्तिभिः सुष्ठु दोषवर्जितैः स्तोमैः स्तोत्रैर्म- हय पूजय सर्वदा सरस्वतीमेव स्तुहि नान्यां देवतामिति भावः ॥ १ ॥

7.96.2 समानपद
उ॒भे यत्ते᳚ महि॒ना शु᳚भ्रे॒ अन्ध᳚सी अधिक्षि॒यन्ति᳚ पू॒रवः᳚ ।
सा नो᳚ बोध्यवि॒त्री म॒रुत्स᳚खा॒ चोद॒ राधो᳚ म॒घोना᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒भे इति᳚ । यत् । ते॒ । म॒हि॒ना । शु॒भ्रे॒ । अन्ध᳚सी॒ इति᳚ । अ॒धि॒॑क्षि॒यन्ति᳚ । पू॒रवः᳚ ।
सा । नः॒ । बो॒धि॒ । अ॒वि॒त्री । म॒रुत्॑स᳚खा । चोद᳚ । राधः᳚ । म॒घोना᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे शुभ्रे शुभ्रवर्णे सरस्वति यत् यस्यास्ते तव महिना महिम्ना उभे अन्धसी उभयविधं दिव्यं पार्थिवं चाग्निं ग्राम्यमारण्यं वा पूरवः पूरयि- तव्या मनुष्याः अधिक्षियन्ति अधिगच्छन्ति सा त्वं अवित्री रक्षित्री सती नोस्मान् बोधि बुध्यस्व । अपिच मरुत्सखा मरुतोमाध्यमि- कादेवगणाः ते सखायोयस्या माध्यमिकाया वाचः तादृशी त्वं मघोनां हविर्लक्षणधनोपेतानामस्माकं राधोधनं चोद प्रेरय ॥ २ ॥

7.96.3
भ॒द्रमिद्भ॒द्रा कृ᳚णव॒त्सर᳚स्व॒त्यक᳚वारी चेतति वा॒जिनी᳚वती ।
गृ॒णा॒ना ज᳚मदग्नि॒वत्स्तु᳚वा॒ना च᳚ वसिष्ठ॒वत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
भ॒द्रम् । इत् । भ॒द्रा । कृ॒ण॒व॒त् । सर᳚स्वती । अक᳚व॑अरी । चे॒त॒ति॒ । वा॒जिनी᳚॑वती ।
गृ॒णा॒ना । ज॒म॒द॒ग्नि॒॑वत् । स्तु॒वा॒ना । च॒ । व॒सि॒ष्ठ॒॑वत् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

भद्रा कल्याणी भजनीयावा सरस्वती भद्रमित् भद्रमेव कल्याणमेव कृणवत् अस्माकं करोतु । तथा अकवारी अकुत्सितगमना वाजिनीवति चेतति अन्नवती चेतयतु अस्मान् प्रज्ञापयतु । यद्वा मदीयं स्तोत्रं चेतति जानातु । तथ जमदग्निवत् जमदग्निना ऋषिणेव मया गृणाना स्तूयमाना वसिष्ठवत् अर्हार्थेवतिप्रत्ययः वसिष्ठार्हं वसिष्ठस्यानुरूपं स्तुवाना स्तूयमाना च भव ॥ ३ ॥ सरस्वद्देवताके पशौ जनीयन्तइति तिस्रः पशुपुरोडाशहविषां क्रमेणानुवाक्याः सूत्रितञ्च-जनीयन्तोन्वग्रवइतितिस्रो दिव्यंसुपर्णंवा- यसंबृहन्तमिति ।

7.96.4
ज॒नी॒यन्तो॒ न्वग्र᳚वः पुत्री॒यन्त᳚ः सु॒दान᳚वः ।
सर᳚स्वन्तं हवामहे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ज॒नि॒॑यन्तः᳚ । नु । अग्र᳚वः । पु॒त्रि॒॑यन्तः᳚ । सु॒॑दान᳚वः ।
सर᳚स्वन्तम् । ह॒वा॒म॒हे॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

जनीयन्तः जायन्तआस्वपत्यानीति जनयोजायाः ताइच्छन्तः पुत्रीयन्तः पुत्रान्कामयमानाः सुदानवः शोभनदानाः अग्रवः उपगन्तारोवयं नु अद्य सरस्वन्तं देवं हवामहे स्तुमहे आह्वयामहे वा ॥ ४ ॥

7.96.5
ये ते᳚ सरस्व ऊ॒र्मयो॒ मधु᳚मन्तो घृत॒श्चुतः᳚ ।
तेभि᳚र्नो॑वि॒ता भ᳚व ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ये । ते॒ । स॒र॒स्वः॒ । ऊ॒र्मयः᳚ । मधु᳚॑मन्तः । घृ॒त॒॑श्चुतः᳚ ।
तेभिः᳚ । नः॒ । अ॒वि॒ता । भ॒व॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे सरस्वः सरस्वन् देव ते त्वदीयाः ये ऊर्मयोजलसंघा मधुमन्तोरसवन्तः घृतश्चुतः घृतस्य वृष्ट्युदकस्य क्षारिणोभवन्ति तेभिस्तैरूर्मिभिः नोस्माकमविता रक्षिताभव ॥ ५ ॥ अन्वारंभणीयायां सरस्वतोयागस्य पीपिवांसमित्यनुवाक्या सूत्रितञ्च-पीपिवांसंसरस्वतोदिव्यंसुपर्णंवायसंबृहन्तमिति ।

7.96.6
पी॒पि॒वांसं॒ सर᳚स्वत॒ः स्तनं॒ यो वि॒श्वद᳚र्शतः ।
भ॒क्षी॒महि᳚ प्र॒जामिष᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
पी॒पि॒॑वांस᳚म् । सर᳚स्वतः । स्तन᳚म् । यः । वि॒श्व॑द᳚र्शतः ।
भ॒क्षी॒महि᳚ । प्र॒॑जाम् । इष᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पीपिवासं प्रवृद्धं सर्स्वतोदेवस्य स्तनं शब्दायमानं स्तनवद्रसाधारं वा मेघं भक्षीमहि भजेमहि प्राप्नुयाम । योविश्वदर्शतोविश्वैः सर्वैर्दर्श- तोभवति दृश्यमानोभवति तं स्तनं मेघमित्यर्थः तथा प्रजां पुत्रादिरूपां इषमन्नंच सरस्वतः प्रसादाद्भक्षीमहि ॥ ६ ॥

यज्ञेदिक्रइति दशर्चमष्टमं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभं प्रथमायाइन्द्रः तृतीयानवम्योरिन्द्राब्रह्मणस्पती देवता दशम्याइन्द्राबृहस्पती शिष्टानांतु बृहस्पतिः । तथाचानुक्रान्तम्-यज्ञेदशैंद्मादि बार्हस्पत्यमन्त्यैन्द्रीच तृतीयानवम्यावैन्द्राब्राह्मणस्पत्यइति । आभिप्लविकेषूक्थ्येषु तृतीयसवने स्तोमवृद्धौ ब्राह्मणाच्छंसिनः इदमुत्तरंच सूक्तमावापार्थं सूत्रितञ्च यज्ञेदिवइति सूक्तेइति ।