सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 77

6 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: उषाः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.77 - सम्पूर्णम्

1 / 6

ऋक्: 7.77.1

0:00 0:00

▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)

उपो᳚ रुरुचे युव॒तिर्न योषा॒ विश्वं᳚ जी॒वं प्र᳚सु॒वन्ती᳚ च॒रायै᳚ ।
अभू᳚द॒ग्निः स॒मिधे॒ मानु᳚षाणा॒मक॒र्ज्योति॒र्बाध᳚माना॒ तमां᳚सि ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

उपो॒ इति᳚ । रु॒रु॒चे॒ । यु॒व॒तिः । न । योषा᳚ । विश्व᳚म् । जी॒वम् । प्र॒॑सु॒वन्ती᳚ । च॒रायै᳚ ।
अभू᳚त् । अ॒ग्निः । स॒म्॑इधे᳚ । मानु᳚षाणाम् । अकः᳚ । ज्योतिः᳚ । बाध᳚माना । तमां᳚सि ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इयमुषाः उपो समीपेएव सूर्यस्य रुरुचे दीप्यते युवतिः यौवनोपेता योषान योषिदिव सा यथा वस्त्राभरणादिना पत्युः समीपे प्रदीप्यते तद्वत् किं कुर्वन्ती विश्वं सर्वं जीवंजीवसंघं चरायै सञ्चाराय प्रसुवन्ती प्रेरयन्ती । किञ्चाग्निः मानुषाणां मनुष्याणामर्थाय समिधे भूत् समिन्धनीयोभवत् । कृत्यार्थेकेन् । समिद्धःसन् तमांस्यन्धकारान् बाधमाना बाधमानं बाधकं ज्योतिस्तेजः सद्यः अकः अकर्षित् अथवा औशसं ज्योतिस्तमांसि बाधमाना बाध्यमानानि अकः अकरोत् ॥ १ ॥

विश्वं᳚ प्रती॒ची स॒प्रथा॒ उद᳚स्था॒द्रुश॒द्वासो॒ बिभ्र᳚ती शु॒क्रम᳚श्वैत् ।
हिर᳚ण्यवर्णा सु॒दृशी᳚कसंदृ॒ग्गवां᳚ मा॒ता ने॒त्र्यह्ना᳚मरोचि ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

विश्व᳚म् । प्र॒ती॒ची । स॒॑प्रथाः᳚ । उत् । अ॒स्था॒त् । रुश᳚त् । वासः᳚ । बिभ्र᳚ती । शु॒क्रम् । अ॒श्वै॒त् ।
हिर᳚ण्य॑वर्णा । सु॒दृशी᳚क॑सन्दृक् । गवा᳚म् । मा॒ता । ने॒त्री । अह्ना᳚म् । अ॒रो॒चि॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

विश्वं कृत्स्नं जगत् प्रति प्रतीची अभिमुखी सप्रथाः सर्वतः पृथुतरा उदस्थात् उदगच्छत् उदिता व रुशत् दीप्तं शुक्रं तेजोमयं वसोवसनीयं तेजःसमूहं बिभ्रती धारयन्ती अश्चैत् वर्धते हिरण्यवर्णा हितरमणीयवर्णोपेता सुदृशीकसंदृक् संदर्शयतीति संदृक्तेजः सुष्ठु दर्शनीयं संदृक्ते- जोयस्याः सा तादृशी गवांवाचां गवामेववा माता निर्मत्री उषःकालेहि पक्षिमनुष्यादीनां वाचोनिर्गच्छन्ति गवामपि तस्मिन्काले सञ्चा- रात्तन्निर्मातृत्वं अथवा रश्मीनांनिर्मात्रीअरोचि रोचते अह्नां नेत्री दिवसानां प्रापयित्री ॥ २ ॥

7.77.3 समानपद

दे॒वानां॒ चक्षु᳚ः सु॒भगा॒ वह᳚न्ती श्वे॒तं नय᳚न्ती सु॒दृशी᳚क॒मश्व᳚म् ।
उ॒षा अ᳚दर्शि र॒श्मिभि॒र्व्य᳚क्ता चि॒त्राम᳚घा॒ विश्व॒मनु॒ प्रभू᳚ता ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

दे॒वाना᳚म् । चक्षुः᳚ । सु॒॑भगा᳚ । वह᳚न्ती । श्वे॒तम् । नय᳚न्ती । सु॒॑दृशी᳚कम् । अश्व᳚म् ।
उ॒षाः । अ॒द॒र्शि॒ । र॒श्मि॑भिः᳚ । वि॑अ᳚क्ता । चि॒त्र॑म᳚घा । विश्व᳚म् । अनु᳚ । प्र॑भू᳚ता ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

देवानां चक्षुश्चक्षुःस्थानीयं तेजोवहन्ती धारयन्ती सुभगा शोभनधना सुदृशीकं सुदर्शनं अश्वं सर्वदागन्तारं आदित्यं नयन्ती प्रापयन्ती किं श्वेतं श्वेतवर्णोपेतं सूर्यं प्रकाशयुक्तं कुर्वतीत्यर्थः । कीदृशी उषः रश्मिभिः स्वकीयैर्व्यक्ता अदर्शि दृश्यतेच चित्रामघा चित्रधना विश्वमनु सर्वं जगदनुलक्ष्य प्रभूता प्रवृद्धा प्रवृद्धा सर्वजगद्भ्यवहारायेत्यर्थः ॥ ३ ॥

7.77.4 समानपद

अन्ति᳚वामा दू॒रे अ॒मित्र᳚मुच्छो॒र्वीं गव्यू᳚ति॒मभ᳚यं कृधी नः ।
या॒वय॒ द्वेष॒ आ भ᳚रा॒ वसू᳚नि चो॒दय॒ राधो᳚ गृण॒ते म᳚घोनि ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

अन्ति᳚॑वामा । दू॒रे । अ॒मित्र᳚म् । उ॒च्छ॒ । उ॒र्वीम् । गव्यू᳚तिम् । अभ᳚यम् । कृ॒धि॒ । नः॒ ।
य॒वय᳚ । द्वेषः᳚ । आ । भ॒र॒ । वसू᳚नि । चो॒दय᳚ । राधः᳚ । गृ॒ण॒ते । म॒घो॒नि॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे उषः अन्तिवामा अन्ति अस्मदन्तिके वामं वननीयं धनं यस्याः सा अन्तिवामा त्वं अमित्रं अस्मच्छत्रुं दूरे अस्मत्तोविप्रकृष्टदेशे वर्तमानं कृत्वा व्युच्छ विभाहि यथा मित्रोदूरेभवति तथा व्युच्छेत्यर्थः तथा उर्वीं गव्यूतिं भूमिं अभयं नोस्माकं कृधि कुरु किञ्च द्वेषोस्मत् द्वेष्टृन् यावय अस्मत्त् पृथक्कुरु । वसूनि शत्रूणां धनानि आभर आहर । राधोधनं चोदय प्रेरय गृणते स्तुवते मह्यं हे मघोनि हेधनवति ॥ ४ ॥

7.77.5 समानपद

अ॒स्मे श्रेष्ठे᳚भिर्भा॒नुभि॒र्वि भा॒ह्युषो᳚ देवि प्रति॒रन्ती᳚ न॒ आयु᳚ः ।
इषं᳚ च नो॒ दध᳚ती विश्ववारे॒ गोम॒दश्वा᳚व॒द्रथ᳚वच्च॒ राधः᳚ ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

अ॒स्मे इति᳚ । श्रेष्ठे᳚भिः । भा॒नु॑भिः᳚ । वि । भा॒हि॒ । उषः᳚ । दे॒वि॒ । प्र॒॑ति॒रन्ती᳚ । नः॒ । आयुः᳚ ।
इष᳚म् । च॒ । नः॒ । दध᳚ती । वि॒श्व॒॑वा॒रे॒ । गो॑म᳚त् । अश्व᳚॑वत् । रथ᳚॑वत् । च॒ । राधः᳚ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे उषोदेवि अस्मे अस्मभ्यं श्रेष्टेभिः प्रशस्यैर्भानुभीरश्मिभिः प्रकाशैर्विभाहि प्रकाशय किंकुर्वती नोस्माकमायुरायुष्यं प्रकर्षेण तिरन्ती प्रवर्धयन्ती हे विश्ववारे विश्वैः संभजनीये देवि नोस्मभ्यमिषञ्च गोमत् गोभिर्बहुभिरुपेतं अश्वावत् अश्वैश्चोपेतं रथवद्रथैरुपेतं राधोध- नञ्च दधती विभाहीति ॥ ५ ॥

यां त्वा᳚ दिवो दुहितर्व॒र्धय॒न्त्युषः᳚ सुजाते म॒तिभि॒र्वसि᳚ष्ठाः ।
सास्मासु᳚ धा र॒यिमृ॒ष्वं बृ॒हन्तं᳚ यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

यान् । त्वा॒ । दि॒वः॒ । दु॒हि॒तः॒ । व॒र्धय᳚न्ति । उषः᳚ । सु॒॑जा॒ते॒ । म॒ति॑भिः᳚ । वसि᳚ष्ठाः ।
सा । अ॒स्मासु᳚ । धाः॒ । र॒यिम् । ऋ॒ष्वम् । बृ॒हन्त᳚म् । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे दिवोदुहितरुषः सुजाते शोभनजनने यां त्वा त्वां मतिभिः स्तोत्रैर्वसिष्ठाः वर्धयन्ति सा त्वमस्मासु वसिष्ठेषु ऋष्वं प्रदीप्तं बृहन्तं महान्तं रयिं धनं धाः धेहि । शिष्टं गतम् ॥ ६ ॥

प्रतिकेतवइति पञ्चर्चमष्टमं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभमुषस्यं प्रतिपञ्चेत्यनुक्रमणिका । उक्तोविनियोगः ।