सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 73

5 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: अश्विनौ छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.73 - सम्पूर्णम्

1 / 5

ऋक्: 7.73.1

0:00 0:00

▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)

अता᳚रिष्म॒ तम᳚सस्पा॒रम॒स्य प्रति॒ स्तोमं᳚ देव॒यन्तो॒ दधा᳚नाः ।
पु॒रु॒दंसा᳚ पुरु॒तमा᳚ पुरा॒जाम᳚र्त्या हवते अ॒श्विना॒ गीः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

अता᳚रिष्म । तम᳚सः । पा॒रम् । अ॒स्य । प्रति᳚ । स्तोम᳚म् । दे॒व॒॑यन्तः᳚ । दधा᳚नाः ।
पु॒रु॒॑दंसा᳚ । पु॒रु॒॑तमा᳚ । पु॒रा॒॑जा । अम᳚र्त्या । ह॒व॒ते॒ । अ॒श्विना᳚ । गीः ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अस्य तमसोज्ञानस्य तत्कार्यस्य जननमरणवतः संसारदुःखस्य अथवा प्रकृतत्वात् प्रयोगविषयाज्ञानस्य पारं अतारिष्म तीर्णाः स्म । किं कुर्वन्तः देवयन्तो देवकामाः स्तोमं स्तुतिं पतिदधानाः देवेषु कुर्वाणाः पुरुदंसा बहुकर्माणौ पुरुतमा प्रभूततमौ पुराजा पूर्वजातौ अतएवामर्त्या अमरणधर्माणावश्विनाश्विनौ गीर्गरिता स्तोता वसिष्ठोहवते स्तौति आह्वयति वा ॥ १ ॥

न्यु᳚ प्रि॒यो मनु᳚षः सादि॒ होता॒ नास᳚त्या॒ यो यज᳚ते॒ वन्द᳚ते च ।
अ॒श्नी॒तं मध्वो᳚ अश्विना उपा॒क आ वां᳚ वोचे वि॒दथे᳚षु॒ प्रय᳚स्वान् ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

नि । ऊं॒ इति᳚ । प्रि॒यः । मनु᳚षः । सा॒दि॒ । होता᳚ । नास᳚त्या । यः । यज᳚ते । वन्द᳚ते । च॒ ।
अ॒श्नी॒तम् । मध्वः᳚ । अ॒श्वि॒नौ॒ । उ॒पा॒के । आ । वा॒म् । वो॒चे॒ । वि॒दथे᳚षु । प्रय᳚स्वान् ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

प्रियोयुवयोः प्रियभूतोमनुषोमानुषः मनुषः सकाशाज्जातोवा होता देवानामाह्वाता स्तोतायं निषादि न्यसादि निषण्णोभवति युवयोः कर्मणिवर्ततइत्यर्थः हे नासत्याश्विनौ योयजते यागंकरोति वन्दते स्तौति च तस्य संबन्धिनं मध्वोमधुरं सोमरसं हे अश्विनाश्विनौ उपा- केन्तिकएव संईपेस्थित्वैवाश्नीतं पिबतमित्यर्थः विदथेषु यज्ञेषु वां युवां प्रयस्वान् अन्नवान्सन् आवोचे आह्वये । उपूरणः ॥ २ ॥

7.73.3 समानपद

अहे᳚म य॒ज्ञं प॒थामु᳚रा॒णा इ॒मां सु᳚वृ॒क्तिं वृ᳚षणा जुषेथाम् ।
श्रु॒ष्टी॒वेव॒ प्रेषि᳚तो वामबोधि॒ प्रति॒ स्तोमै॒र्जर᳚माणो॒ वसि᳚ष्ठः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

अहे᳚म । य॒ज्ञम् । प॒थाम् । उ॒रा॒णाः । इ॒माम् । सु॒॑वृ॒क्तिम् । वृ॒ष॒णा॒ । जु॒षे॒था॒म् ।
श्रु॒ष्टी॒वा॑इ᳚व । प्र॑इ᳚षितः । वा॒म् । अ॒बो॒धि॒ । प्रति᳚ । स्तोमैः᳚ । जर᳚माणः । वसि᳚ष्ठः ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उराणा उरुस्तोत्रंकुर्वाणाः स्तोतारोवयं पथां पततां आगच्छताम् देवानामर्थाय यज्ञं यागं तत्साधनं हविर्वा अहेम वर्धयेम हे वृषणा वर्षकौ कामानां इमां सुवृक्तिं शोभनस्तुतिं जुषेथां सेवेथाम् वां युवां श्रुष्टीवेव श्रुष्टीति क्षिप्रनाम क्षिप्रगन्ता दूतइव प्रेषितोहं अबोधि बोधयति शीघ्रं गन्तव्यमिति । किं कुर्वन् स्तोमैः स्तोत्रैः प्रतिजरमाणः प्रतिस्तुवन् कः वसिष्ठोहं अबोधीति ॥ ३ ॥

उप॒ त्या वह्नी᳚ गमतो॒ विशं᳚ नो रक्षो॒हणा॒ सम्भृ᳚ता वी॒ळुपा᳚णी ।
समन्धां᳚स्यग्मत मत्स॒राणि॒ मा नो᳚ मर्धिष्ट॒मा ग᳚तं शि॒वेन᳚ ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

उप᳚ । त्या । वह्नी॒ इति᳚ । ग॒म॒तः॒ । विश᳚म् । नः॒ । र॒क्षः॒॑हना᳚ । सम्॑भृ᳚ता । वी॒ळुपा᳚णी॒ इति᳚ वी॒ळु॑पा᳚णी ।
सम् । अन्धां᳚सि । अ॒ग्म॒त॒ । म॒त्स॒राणि᳚ । मा । नः॒ । म॒र्धि॒ष्ट॒म् । आ । ग॒त॒म् । शि॒वेन᳚ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

त्या त्यौ तौ वह्नी हविषांवोढारौ नोस्माकं विशं प्रजां ऋत्विजं उपगमतः उपगच्छतां कीदृशौ तौ रक्षोहणा रक्षसां हन्तारौ संभृता सम्यग्भृतौ पुष्टांगौ वीळुपाणी दृढपाणी यद्वायमर्धर्चोश्वपरतयाव्याख्येयः तथा सति तौ रथस्यवोढारौ दृढपादौ अश्विनोरश्वौ उपग- च्छतामिति तस्यार्थः । अन्धांस्यन्नानि मत्सराणि मदकरणि सोमाः समग्मत समगच्छन्त युवां नोस्मान् मामर्धिष्टं माहिंस्तं किंतु शिवेन मङ्गलेन धनेन सार्धमागतमागच्छतम् ॥ ४ ॥

आ प॒श्चाता᳚न्नास॒त्या पु॒रस्ता॒दाश्वि᳚ना यातमध॒रादुद᳚क्तात् ।
आ वि॒श्वत॒ः पाञ्च᳚जन्येन रा॒या यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

आ । प॒श्चाता᳚त् । ना॒स॒त्या॒ । आ । पु॒रस्ता᳚त् । आ । अ॒श्वि॒ना॒ । या॒त॒म् । अ॒ध॒रात् । उद᳚क्तात् ।
आ । वि॒श्वतः᳚ । पाञ्च᳚॑जन्येन । रा॒या । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

आपश्चा दिति पञ्चम्याविनियोगोव्याख्यातचरः ॥ ५ ॥

इमाउवामिति षळृचं चतुर्थं सूक्तमाश्विनं वसिष्ठस्यार्षं आद्यातृतीयापञ्चम्योबृहत्यः शिष्टाः सतोबृहत्यः तथाचानुक्रान्तम्-इमाउवां षट्प्रागाथमिति । प्रातरनुवाके आश्विनेक्रतौ बार्हतेछन्दस्याश्विनशस्त्रेच सूक्तम् सूत्रितञ्च-इमाउवामयंवामिति । दशरात्रे पञ्चमेहनि प्रउगशस्त्रे इमाउवामित्ययमाश्विनस्तृचः सूत्रितञ्च-इमाउवांदिविष्टयःपिबासुतस्यरसिनइति ।