इन्द्रा᳚सोमा॒ तप᳚तं॒ रक्ष᳚ उ॒ब्जतं॒ न्य᳚र्पयतं वृषणा तमो॒वृधः᳚ ।
परा᳚ शृणीतम॒चितो॒ न्यो᳚षतं ह॒तं नु॒देथां॒ नि शि᳚शीतम॒त्रिणः᳚ ॥
इन्द्रा᳚सोमा । तप᳚तम् । रक्षः᳚ । उ॒ब्जत᳚म् । नि । अ॒र्प॒य॒त॒म् । वृ॒ष॒णा॒ । त॒मः॒॑वृधः᳚ ।
परा᳚ । शृ॒णी॒त॒म् । अ॒चितः᳚ । नि । ओ॒ष॒त॒म् । ह॒तम् । नु॒देथा᳚म् । नि । शि॒शी॒त॒म् । अ॒त्रिणः᳚ ॥
हे इन्द्रासोमौ इन्द्रश्च सोमश्च इन्द्रासोमौ देवताद्वंद्वेचेति पूर्वपदस्यानङ् आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम् रक्षोरक्षांसि जातावेकवचनम् युवां तपतं सन्तापयतम् आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवदिति अविद्यमानवत्त्वात् तपतमिति तिङन्तस्य निघाताभावः तथा उज्जतं हिंस्तं उज्जतिर्हिंसाकर्मा तिङ्परत्वान्निघाताभावः हे वृषणा वृषणौ कामानां वर्षितारौ न्यर्पयतं रक्षांसि नीचैष्ट्वं प्रापयतम् । तमोवृधः तमसा आवरकेण अन्धकारेण मायारूपेण वर्धमानान् तमसि रात्रौ वर्धमानान्वा अचितः ज्ञानरहितान् मूढान् राक्षसान् पराशृणीतम् पराङ्मुखा यथाभवंति तथा हिंस्तम् तथान्योषतं नितरां दहतम् उषदाहे हतं तान्मारयतम् नुदेथाम् अस्मत्तः हतांस्तान्प्रेरयेथां अत्रिणः अदनशीलांस्तान् राक्षसान् निशिशीतं नितरां तनुकुरुतम् ॥ १ ॥
इन्द्रा᳚सोमा॒ सम॒घशं᳚सम॒भ्य१॒᳚घं तपु᳚र्ययस्तु च॒रुर᳚ग्नि॒वा{4} इ᳚व ।
ब्र॒ह्म॒द्विषे᳚ क्र॒व्यादे᳚ घो॒रच᳚क्षसे॒ द्वेषो᳚ धत्तमनवा॒यं कि᳚मी॒दिने᳚ ॥
इन्द्रा᳚सोमा । सम् । अ॒घ॑शं᳚सम् । अ॒भि । अ॒घम् । तपुः᳚ । य॒य॒स्तु॒ । च॒रुः । अ॒ग्नि॒वान्॑इ᳚व ।
ब्र॒ह्म॒॑द्विषे᳚ । क्र॒व्य॒॑अदे᳚ । घो॒र॑च᳚क्षसे । द्वेषः᳚ । ध॒त्त॒म् । अ॒न॒वा॒यम् । कि॒मी॒दिने᳚ ॥
हे इन्द्रासोमौ अघशंसं अघस्यानर्थस्य शंसितारं अघमागत्य हन्तारं राक्षसं सं सहैव अभीतिश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः अभिभवतम् । सचतपुः युवयोस्तेजसातप्यमानोराक्षसः अग्निवाँइव अग्नियुक्तः अग्नौप्रक्षिप्तः चरुरिव ययस्तु यसुप्रयत्ने केवलोप्ययमाङ्पूर्वार्थोद्रष्ट- व्यः आयस्यतु आयासं प्राप्नोतु उपक्षीयतामित्यर्थः अपिच ब्रह्मद्विषे ब्राह्मणेभ्योस्मभ्यं द्वेष्ट्रे क्रव्यादे क्रव्यं मांसं भक्षयित्रे घोरचक्षसे घोरदर्शनाय परुषभाषिणे वा किमीदिने किमिदानीमिति चरते पिशुनाय द्वेषः द्वेष्यभावं अनवायं अव्यवायं अनवयवं नैरन्तर्येण यथाभवति तथा धत्तं दत्तम् ॥ २ ॥
इन्द्रा᳚सोमा दु॒ष्कृतो᳚ व॒व्रे अ॒न्तर᳚नारम्भ॒णे तम᳚सि॒ प्र वि᳚ध्यतम् ।
यथा॒ नात॒ः पुन॒रेक᳚श्च॒नोदय॒त्तद्वा᳚मस्तु॒ सह᳚से मन्यु॒मच्छवः᳚ ॥
इन्द्रा᳚सोमा । दुः॒॑कृतः᳚ । व॒व्रे । अ॒न्तः । अ॒ना॒र॒म्भ॒णे । तम᳚सि । प्र । वि॒ध्य॒त॒म् ।
यथा᳚ । न । अतः᳚ । पुनः᳚ । एकः᳚ । च॒न । उ॒त्॑अय᳚त् । तत् । वा॒म् । अ॒स्तु॒ । सह᳚से । म॒न्यु॒॑मत् । शवः᳚ ॥
हे इन्द्रासोमौ दुष्कृतः दुष्कर्मकारिणो राक्षसान् वव्रे वारके अन्तर्मध्ये अनारंभणे आलंबनरहिते तमस्यन्धकारे प्रविध्यतं प्रवेश्य ताडयतम् यथा येनप्रकारेण एषां मध्ये एकश्चन एकोपि राक्षसः अतः अस्मात्तमसः पुनर्नोदयत् उद्गच्छेत् तथा विध्यतमित्यर्थः । एतेर्लेट्यडागमः इतश्चलोपइतीकारलोपः गुणायादेशौ । तत्प्रसिद्धम् मन्युमत् क्रोधयुक्तं वां युवयोः शवोबलं सहसे रक्षसामभि- भवनाय अस्तु भवतु ॥ ३ ॥
इन्द्रा᳚सोमा व॒र्तय᳚तं दि॒वो व॒धं सं पृ᳚थि॒व्या अ॒घशं᳚साय॒ तर्ह᳚णम् ।
उत्त᳚क्षतं स्व॒र्यं१॒᳚ पर्व᳚तेभ्यो॒ येन॒ रक्षो᳚ वावृधा॒नं नि॒जूर्व᳚थः ॥
इन्द्रा᳚सोमा । व॒र्तय᳚तम् । दि॒वः । व॒धम् । सम् । पृ॒थि॒व्याः । अ॒घ॑शं᳚साय । तर्ह᳚णम् ।
उत् । त॒क्ष॒त॒म् । स्व॒र्य᳚म् । पर्व᳚तेभ्यः । येन᳚ । रक्षः᳚ । व॒वृ॒धा॒नम् । नि॒॑जूर्व᳚थः ॥
हे इन्द्रासोमौ दिवोन्तरिक्षात् द्युलोकात् वा वधं हननसाधनमायुधं संवर्तयतमुत्पादयतं प्रुथिव्याअस्मादपि लोकात्तर्हणं हिंसकमायुधं अघशंसाय अघशंसं अनर्थस्याशंसकं राक्षसं हन्तुमुत्पादयतम् तथा पर्ततेभ्यः पर्ववद्भोमेघेभ्यः सकाशात् स्वर्यं स्वृशब्दोपतापयोः उपतापकं अशनिं उत्तक्षतं उद्धतं कुरुतम् येनाशनिना वावृधानं वर्धमानं प्रवृद्धं वा रक्षोराक्षसं निजूर्वथः निहथः जुर्वी हिंसायाम् तमशनिम् उत्तक्षतमित्यर्थः ॥ ४ ॥
इन्द्रा᳚सोमा व॒र्तय᳚तं दि॒वस्पर्य᳚ग्नित॒प्तेभि᳚र्यु॒वमश्म᳚हन्मभिः ।
तपु᳚र्वधेभिर॒जरे᳚भिर॒त्रिणो॒ नि पर्शा᳚ने विध्यतं॒ यन्तु᳚ निस्व॒रम् ॥
इन्द्रा᳚सोमा । व॒र्तय᳚तम् । दि॒वः । परि᳚ । अ॒ग्नि॒॑त॒प्तेभिः᳚ । यु॒वम् । अश्म᳚हन्म॑भिः ।
तपुः᳚॑वधेभिः । अ॒जरे᳚भिः । अ॒त्रिणः᳚ । नि । पर्शा᳚ने । वि॒ध्य॒त॒म् । यन्तु᳚ । नि॒॑स्व॒रम् ॥
हे इन्द्रासोमौ दिवोन्तरिक्षात् परितः सर्वतः वर्तयतम् आयुधानि प्रेरयतम् युवं तौ युवां अग्नितप्तेभिः अग्निनासन्तप्तैः तपुर्वधेभिस्तापक- प्रहारैः अजरेभिर्जरारहितैः दृढैः अश्महन्मभिः अश्मसारभूतस्यायसोविकारैः हननसाधनैस्तैरायुधैः अत्रिणोराक्षसस्य पर्शानेपार्श्वस्थाने- निविध्यतं निहतम् ते च राक्षसाः निःस्वरं निःशब्दं यन्तु अपयन्तु निर्गच्छन्तु ॥ ५ ॥
इन्द्रा᳚सोमा॒ परि᳚ वां भूतु वि॒श्वत᳚ इ॒यं म॒तिः क॒क्ष्याश्वे᳚व वा॒जिना᳚ ।
यां वां॒ होत्रां᳚ परिहि॒नोमि᳚ मे॒धये॒मा ब्रह्मा᳚णि नृ॒पती᳚व जिन्वतम् ॥
इन्द्रा᳚सोमा । परि᳚ । वा॒म् । भू॒तु॒ । वि॒श्वतः᳚ । इ॒यम् । म॒तिः । क॒क्ष्या᳚ । अश्वा᳚॑इव । वा॒जिना᳚ ।
याम् । वा॒म् । होत्रा᳚म् । प॒रि॒॑हि॒नोमि᳚ । मे॒धया᳚ । इ॒मा । ब्रह्मा᳚णि । नृ॒पती᳚ इ॒वेति᳚ नृ॒पती᳚॑इव । जि॒न्व॒त॒म् ॥
हे इन्द्रासोमौ इयमस्माभिः क्रियमाणा मतिर्मननीया स्तुतिः वाजिना वाजिनौ बलवन्तौ वां युवां विश्वतः सर्वतः परिभूतु परिगृह्णातु व्याप्नोतु वा । तत्रदृष्टान्तः-कक्ष्या कक्षसंबन्धिनी रज्जुः अश्वेव यथा अश्वं परिगृह्णाति तद्वत् यां होत्रां वाचं वां युवाभ्यां मेधया परिहिनोमि प्रेरयामि सेयं मतिरिति संबन्धः । अपिच इमा इमान्यस्माभिः कृतानि ब्रह्माणि स्तोत्राणि नृपतीव यथा नृपतयोधनैः पूरयन्ति तथा जिन्वतं फलैः पूरयतम् ॥ ६ ॥
प्रति᳚ स्मरेथां तु॒जय᳚द्भि॒रेवै᳚र्ह॒तं द्रु॒हो र॒क्षसो᳚ भङ्गु॒राव᳚तः ।
इन्द्रा᳚सोमा दु॒ष्कृते॒ मा सु॒गं भू॒द्यो नः᳚ क॒दा चि᳚दभि॒दास᳚ति द्रु॒हा ॥
प्रति᳚ । स्म॒रे॒था॒म् । तु॒जय᳚त्॑भिः । एवैः᳚ । ह॒तम् । द्रु॒हः । र॒क्षसः᳚ । भ॒ङ्गु॒र॑व᳚तः ।
इन्द्रा᳚सोमा । दुः॒॑कृते᳚ । मा । सु॒॑गम् । भू॒त् । यः । नः॒ । क॒दा । चि॒त् । अ॒भि॒॑दास᳚ति । द्रु॒हा ॥
हे इन्द्रासोमौ तुजयद्भिः त्वरमाणैः एवैर्गन्तृभिरश्वैः प्रतिस्मरेथां अभिगच्छतम् उपसर्गवशेनात्र स्मरतिरर्थांतरे वर्तते यथा प्रस्मरणं प्रस्थानमिति । अभिगत्यच द्रुहोद्रोग्धॄन् भंगुरावतः भजनकर्मवतः रक्षसोराक्षसान् हतं हिंस्तम् । हे इन्द्रासोमौ दुष्कृते पापकारिणे राक्षसाय सुगं सुखं माभूत् माभवतु । द्रुहा द्रोहेण युक्तोयोनोस्मान् कदाचिदपि अभिदासति अभिहन्ति तस्मै दुष्कृतइत्यन्वयः ॥ ७ ॥
यो मा॒ पाके᳚न॒ मन᳚सा॒ चर᳚न्तमभि॒चष्टे॒ अनृ᳚तेभि॒र्वचो᳚भिः ।
आप᳚ इव का॒शिना॒ संगृ᳚भीता॒ अस᳚न्न॒स्त्वास᳚त इन्द्र व॒क्ता ॥
यः । मा॒ । पाके᳚न । मन᳚सा । चर᳚न्तम् । अ॒भि॒॑चष्टे᳚ । अनृ᳚तेभिः । वचः᳚॑भिः ।
आपः᳚॑इव । का॒शिना᳚ । सम्॑गृ᳚भीताः । अस᳚न् । अ॒स्तु॒ । अस᳚तः । इ॒न्द्र॒ । व॒क्ता ॥
पाकेन पक्वेन शुद्धेन मनसा चरन्तं वर्तमानं सत्यवादिनं योमां राक्षसः अनृतेभिरनृतैः असत्यैर्वचोभिर्वचनैः अभिचष्टे अभिशंसति मयि असत्यवचनमारोपयति हे इन्द्र काशिना मुष्टिना संगृभीताः सम्यक् गृहीताः आपइव यथा आपोविशीर्णाभवन्ति तथा असतः असत्यस्य वक्ता सराक्षसः असन्नस्तु अविद्यमानोभवतु नश्यत्वित्यर्थः ॥ ८ ॥
ये पा᳚कशं॒सं वि॒हर᳚न्त॒ एवै॒र्ये वा᳚ भ॒द्रं दू॒षय᳚न्ति स्व॒धाभि᳚ः ।
अह᳚ये वा॒ तान्प्र॒ददा᳚तु॒ सोम॒ आ वा᳚ दधातु॒ निरृ᳚तेरु॒पस्थे᳚ ॥
ये । पा॒क॒॑शं॒सम् । वि॒॑हर᳚न्ते । एवैः᳚ । ये । वा॒ । भ॒द्रम् । दू॒षय᳚न्ति । स्व॒धा॑भिः᳚ ।
अह᳚ये । वा॒ । तान् । प्र॒॑ददा᳚तु । सोमः᳚ । आ । वा॒ । द॒धा॒तु॒ । निः॑ऋ᳚तेः । उ॒प॑स्थे᳚ ॥
ये राक्षसाः पाकशंसं परिपक्ववचनं सत्यभाषिणं मां एवैः एतव्यैः प्राप्तव्यैः आत्मीयैः कामैर्हेतुभूतैः विहरन्ते विशेषेण हरन्ति उपक्षपयन्ति यथा कामं परिवदन्तीत्यर्थः येवा स्वधाभिर्बलैर्युक्ताः भद्रं कल्याणवर्तनं मां दूषयन्ति दुष्टं कुर्वन्ति तान्सर्वान्सोमः अहये वा सर्पाय वा प्रददातु । निरृतेः पापदेवतायाः उपस्थे उत्सङ्गे वा आदधातु प्रक्षिपतु ॥ ९ ॥
यो नो॒ रसं॒ दिप्स᳚ति पि॒त्वो अ᳚ग्ने॒ यो अश्वा᳚नां॒ यो गवां॒ यस्त॒नूना᳚म् ।
रि॒पुः स्ते॒नः स्ते᳚य॒कृद्द॒भ्रमे᳚तु॒ नि ष ही᳚यतां त॒न्वा॒३॒᳚ तना᳚ च ॥
यः । नः॒ । रस᳚म् । दिप्स᳚ति । पि॒त्वः । अ॒ग्ने॒ । यः । अश्वा᳚नाम् । यः । गवा᳚म् । यः । त॒नूना᳚म् ।
रि॒पुः । स्ते॒नः । स्ते॒य॒॑कृत् । द॒भ्रम् । ए॒तु॒ । नि । सः । ही॒य॒ता॒म् । त॒न्वा᳚ । तना᳚ । च॒ ॥
हे अग्ने योराक्षसः नोस्माकं पित्वोन्नस्य रसं सारं दिप्सति जिघांसति यश्च अश्वानामस्मदीयानां रसं दिप्सति यश्च गवां रसं दिप्सति यश्च तनूनामस्मदीयानां शरीराणां रसं दिप्सति रिपुर्बाधकः स्तेनश्चौरः स्तेयकृत् धनस्यापहर्ता ससर्वोजनः दभ्रं हिंसां एतु प्राप्नोतु अपिच सबाधकः तन्वा स्वकीयेन शरीरेण तना च तनयेन च निहीयतां निहीनोभवतु ॥ १० ॥
प॒रः सो अ᳚स्तु त॒न्वा॒३॒᳚ तना᳚ च ति॒स्रः पृ᳚थि॒वीर॒धो अ᳚स्तु॒ विश्वा᳚ः ।
प्रति᳚ शुष्यतु॒ यशो᳚ अस्य देवा॒ यो नो॒ दिवा॒ दिप्स᳚ति॒ यश्च॒ नक्त᳚म् ॥
प॒रः । सः । अ॒स्तु॒ । त॒न्वा᳚ । तना᳚ । च॒ । ति॒स्रः । पृ॒थि॒वीः । अ॒धः । अ॒स्तु॒ । विश्वाः᳚ ।
प्रति᳚ । शु॒ष्य॒तु॒ । यशः᳚ । अ॒स्य॒ । दे॒वाः॒ । यः । नः॒ । दिवा᳚ । दिप्स᳚ति । यः । च॒ । नक्त᳚म् ॥
सराक्षसः तन्वा तनाच व्यत्ययेन तृतीया तन्वाः शरीरस्य तनयस्य च परःपरस्तात् अस्तु वर्तमानोभवतु उभाभ्यां वियुक्तोभवत्वित्यर्थः । विश्वा व्याप्तास्तिस्रः पृथिवीः त्रीन् लोकान् अधःअधोऽस्तु अधस्तात् भवतु लोकत्रयादपि प्रच्युतोभवत्वित्यर्थः । हे देवाः अस्य शत्रोः यशोन्नं कीर्तिर्वा प्रतिशुष्यतु योराक्षसोनोस्मान् दिवा अहनि दिप्सति जिघांसति यश्च नक्तं रात्रौ जिघांसति अस्योभयविधस्य यशः प्रतिशुष्यत्विति संबन्धः ॥ ११ ॥
सु॒वि॒ज्ञा॒नं चि᳚कि॒तुषे॒ जना᳚य॒ सच्चास᳚च्च॒ वच᳚सी पस्पृधाते ।
तयो॒र्यत्स॒त्यं य᳚त॒रदृजी᳚य॒स्तदित्सोमो᳚॑वति॒ हन्त्यास᳚त् ॥
सु॒॑वि॒ज्ञा॒नम् । चि॒कि॒तुषे᳚ । जना᳚य । सत् । च॒ । अस᳚त् । च॒ । वच᳚सी॒ इति᳚ । प॒स्पृ॒धा॒ते॒ इति᳚ ।
तयोः᳚ । यत् । स॒त्यम् । य॒त॒रत् । ऋजी᳚यः । तत् । इत् । सोमः᳚ । अ॒व॒ति॒ । हन्ति᳚ । अस᳚त् ॥
प्रयेणेदमादिभिरृग्भिः राक्षसेन सह ऋषिणा शपथः क्रियते अत्रकेचिदाहुः-हत्वा पुत्रशतं पूर्वं वसिष्ठस्य महात्मनः । वसिष्ठं राक्षसोसित्वं वसिष्ठं रूपमास्थितः ॥ १ ॥ अहं वसिष्ठइत्येवं जिघांसूराक्षसोब्रवीत् । अत्रोत्तराऋचोदृष्टावसिष्ठेनेति नः श्रुतमिति ॥ २ ॥ चिकितुषे विदुषे जनाय इदं सुविज्ञानं विज्ञातुं सुशकं भवति । किं तत् सच्च सत्यं च असच्च असत्यं च वचसी सत्यासत्यरूपे वचने पस्पृधाते मिथः स्पर्धेते तयोः सदसतोर्मध्ये यत्सत्यं यथार्थं वचनं यतरत् यच्च ऋजीयः ऋजुतमं अकुटिलं तदुत् तदेव अकुटिलं सत्यभाषिणं सोमोवति रक्षति असत् उक्तलक्षणमसत्यं हन्ति हिनस्ति एवं सति आवयोर्मध्ये कतरोनृतभाषीति विद्वद्भिः सुविज्ञानमित्यर्थः ॥ १२ ॥
न वा उ॒ सोमो᳚ वृजि॒नं हि᳚नोति॒ न क्ष॒त्रियं᳚ मिथु॒या धा॒रय᳚न्तम् ।
हन्ति॒ रक्षो॒ हन्त्यास॒द्वद᳚न्तमु॒भाविन्द्र᳚स्य॒ प्रसि᳚तौ शयाते ॥
न । वै । ऊं॒ इति᳚ । सोमः᳚ । वृ॒जि॒नम् । हि॒नो॒ति॒ । न । क्ष॒त्रिय᳚म् । मि॒थु॒या । धा॒रय᳚न्तम् ।
हन्ति᳚ । रक्षः᳚ । हन्ति᳚ । अस᳚त् । वद᳚न्तम् । उ॒भौ । इन्द्र᳚स्य । प्र॑सि᳚तौ । श॒या॒ते॒ इति᳚ ॥
वृजिनं पापकारिणं राक्षसं सोमोदेवः नवाउ नखलु हिनोति प्रेरयति गच्छत्वमिति न मुंचति यथा क्षत्रियं क्षत्रं बलं तद्वन्तं मिथुया मिथ्याभूतं वचनं धारयन्तं बिभ्रतं असत्यवादिनं पुरुषं नच हिनोति नविसृजति अपितु रक्षोराक्षसं हन्ति असत् असत्यं वदन्तंच हन्ति हिनस्ति उभौ राक्षसावनृतवादिनौ तौ सोमेन हतौ इन्द्रस्य सम्बन्धिनि प्रसितौ बन्धने शयाते निवसतः । यद्वा इन्द्रस्येति तृतीयार्थे षष्ठी इन्द्रेणेश्वरेण सोमेन प्रसितौ बद्धौ षिञ् बन्धने अस्मात्कर्मणिनिष्ठा गतिरनन्तरइति गतेःप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ १३ ॥
यदि᳚ वा॒हमनृ᳚तदेव॒ आस॒ मोघं᳚ वा दे॒वा{4} अ᳚प्यू॒हे अ᳚ग्ने ।
किम॒स्मभ्यं᳚ जातवेदो हृणीषे द्रोघ॒वाच᳚स्ते निरृ॒थं स᳚चन्ताम् ॥
यदि᳚ । वा॒ । अ॒हम् । अनृ᳚त॑देवः । आस᳚ । मोघ᳚म् । वा॒ । दे॒वान् । अ॒पि॒॑ऊ॒हे । अ॒ग्ने॒ ।
किम् । अ॒स्मभ्य᳚म् । जा॒त॒॑वे॒दः॒ । हृ॒णी॒षे॒ । द्रो॒घ॒॑वाचः᳚ । ते॒ । निः॒॑ऋ॒थम् । स॒च॒न्ता॒म् ॥
यदिवा अहं अनृतदेवः अनृताअसत्यभूताः देवायस्य तादृशोयद्यहं आस अस्मि अथवा मोघं वा निष्फलं वा देवानप्यूहे उपगच्छामि अहं यदि उक्तरूपोस्मि हे अग्ने तर्हि मां बाधस्व नह्यहं तथाविधोस्मि एवंसति हे जातवेदः जातानां वेदितरग्ने अस्मभ्यं किंकारणं त्दृणीषे क्रुध्यसि तव क्रोधोस्मासु न जायतां इत्यर्थः । द्रोघवाचः अनृतवाचोराक्षसास्ते तव निरृथं निःपूर्वोर्तिंर्हिसायां वर्तते निःशेषेण अर्तिंहिंसां सचन्तां सेवन्ताम् ॥ १४ ॥
अ॒द्या मु᳚रीय॒ यदि᳚ यातु॒धानो॒ अस्मि॒ यदि॒ वायु᳚स्त॒तप॒ पूरु᳚षस्य ।
अधा॒ स वी॒रैर्द॒शभि॒र्वि यू᳚या॒ यो मा॒ मोघं॒ यातु᳚धा॒नेत्याह᳚ ॥
अ॒द्य । मु॒री॒य॒ । यदि᳚ । या॒तु॒॑धानः᳚ । अस्मि᳚ । यदि᳚ । वा॒ । आयुः᳚ । त॒तप᳚ । पुरु᳚षस्य ।
अध᳚ । सः । वी॒रैः । द॒श॑भिः᳚ । वि । यू॒याः॒ । यः । मा॒ । मोघ᳚म् । यातु᳚॑धान । इति᳚ । आह᳚ ॥
इयमपि शपथरूपैव यद्यहं वसिष्ठोयातुधानोराक्षसोस्मि अद्यास्मिन्नेव दिने मुरीय म्रिये अपि वा पुरुषस्य मनुष्यस्य आयुजींवितं यद्यहं राक्षसोभूत्वा ततप हिंसितवानस्मि तर्ह्यप्यहमद्य म्रियेइत्यन्वयः अध अथैवं स्यात् अहं वसिष्ठस्त्वं राक्षसइति तर्हि सत्वं दाशभिर्वीरैः पुत्रैः उपलक्षणमेतत् सर्वैन्धुजनैर्वियूयाः वियुक्तोभवेः योराक्षसोमामां मोघं मृषैव हे यातुधान हेराक्षसेति संबोध्य आह ॥ १५ ॥
यो माया᳚तुं॒ यातु᳚धा॒नेत्याह॒ यो वा᳚ र॒क्षाः शुचि᳚र॒स्मीत्याह᳚ ।
इन्द्र॒स्तं ह᳚न्तु मह॒ता व॒धेन॒ विश्व᳚स्य ज॒न्तोर᳚ध॒मस्प᳚दीष्ट ॥
यः । मा॒ । अया᳚तुम् । यातु᳚॑धान । इति᳚ । आह᳚ । यः । वा॒ । र॒क्षाः । शुचिः᳚ । अ॒स्मि॒ । इति᳚ । आह᳚ ।
इन्द्रः᳚ । तम् । ह॒न्तु॒ । म॒ह॒ता । व॒धेन᳚ । विश्व᳚स्य । ज॒न्तोः । अ॒ध॒मः । प॒दी॒ष्ट॒ ॥
योराक्षसः मामयातुं अराक्षसं सन्तं हे यातुधान हेराक्षसेत्याह ब्रूते योवा यश्च रक्षाः राक्षसः शुचिरस्मि शुद्धोभवामि न राक्षसोस्मीत्याह ब्रूते तमुभयविधं राक्षसं इन्द्रोमहता प्रौढेन वधेनायुधेन वज्रेण हन्तु हिनस्तु सच सर्वस्य विश्वस्य जन्तोर्जनस्य अधमोनिकृष्टः सन् पदी- ष्ट पततु ॥ १६ ॥
प्र या जिगा᳚ति ख॒र्गले᳚व॒ नक्त॒मप᳚ द्रु॒हा त॒न्वं१॒᳚ गूह᳚माना ।
व॒व्रा{4} अ᳚न॒न्ता{4} अव॒ सा प᳚दीष्ट॒ ग्रावा᳚णो घ्नन्तु र॒क्षस᳚ उप॒ब्दैः ॥
प्र । या । जिगा᳚ति । ख॒र्गला᳚॑इव । नक्त᳚म् । अप᳚ । द्रु॒हा । त॒न्व᳚म् । गूह᳚माना ।
व॒व्रान् । अ॒न॒न्तान् । अव᳚ । सा । प॒दी॒ष्ट॒ । ग्रावा᳚णः । घ्न॒न्तु॒ । र॒क्षसः᳚ । उ॒प॒ब्दैः ॥
या राक्षसी नक्तं रात्रौ द्रुहा द्रोहेण युक्ता खर्गलेव उलूकीव प्रजिगाति प्रगच्छति किंकुर्वती तन्वं स्वकीयं शरीरं अपगूहमाना अपवृण्वती नप्रकाशयन्ती सा राक्षसी अनन्तान् अपर्यन्तान् वव्रान्गर्तान् अवपदीष्ट अवाङ्मुखीपततु ग्रावाणः सोमाभिषवार्थः पाषाणाश्च उपब्दैः अभिषवशब्दैः रक्षसोराक्षसान् घ्नन्तु हिंसन्तु ॥ १७ ॥
वि ति᳚ष्ठध्वं मरुतो वि॒क्ष्वि१॒᳚च्छत᳚ गृभा॒यत᳚ र॒क्षस॒ः सं पि᳚नष्टन ।
वयो॒ ये भू॒त्वी प॒तय᳚न्ति न॒क्तभि॒र्ये वा॒ रिपो᳚ दधि॒रे दे॒वे अ᳚ध्व॒रे ॥
वि । ति॒ष्ठ॒ध्व॒म् । म॒रु॒तः॒ । वि॒क्षु । इ॒च्छत᳚ । गृ॒भा॒यत᳚ । र॒क्षसः᳚ । सम् । पि॒न॒ष्ट॒न॒ ।
वयः᳚ । ये । भू॒त्वी । प॒तय᳚न्ति । न॒क्त॑भिः᳚ । ये । वा॒ । रिपः᳚ । द॒धि॒रे । दे॒वे । अ॒ध्व॒रे ॥
हे मरुतोयूयं विक्षु प्रजासु वितिष्ठध्वं विविधं तिष्ठत तत्र गूढान् राक्षसान् हन्तुं इच्छत अन्विच्छत तदनन्तरं रक्षसस्तान् राक्षसान् गृभायत गृभ्णीत गृहीत्वाच संपिनष्टन चूर्णयत ये राक्षसावयः पक्षिणोभूत्वी भूत्वा नक्तभिः रात्रिभिः रात्रिषु पतयन्ति आगच्छन्ति येवा येच देवे दीप्ते अध्वरे यागे रिपोहिंसादधिरे विदधिरे तान् राक्षसान् संपिनष्टनेत्यन्वयः ॥ १८ ॥
प्र व᳚र्तय दि॒वो अश्मा᳚नमिन्द्र॒ सोम᳚शितं मघव॒न्त्सं शि᳚शाधि ।
प्राक्ता॒दपा᳚क्तादध॒रादुद᳚क्ताद॒भि ज᳚हि र॒क्षस॒ः पर्व᳚तेन ॥
प्र । व॒र्त॒य॒ । दि॒वः । अश्मा᳚नम् । इ॒न्द्र॒ । सोम᳚॑शितम् । म॒घ॒॑व॒न् । सम् । सि॒शा॒धि॒ ।
प्राक्ता᳚त् । अपा᳚क्तात् । अ॒ध॒रात् । उद᳚क्तात् । अ॒भि । ज॒हि॒ । र॒क्षसः᳚ । पर्व᳚तेन ॥
हे इन्द्र दिवोन्तरिक्षात् अश्मानं अशनिं प्रवर्तय प्रेरय राक्षसान् हन्तुं तथा सोमशितं सोमेनतीक्ष्णीकृतं यजमानं हे मघवन् धनवन्निन्द्र संशिशाधि संस्कुरु । अपिच प्राक्तात् प्राच्याः अपाक्तात् प्रतीच्याः अधरात् अवाच्याः उदक्तात् उत्तरतः सर्वस्मादपि दिग्भागात् रक्षसोराक्षसान् पर्वतेन पर्ववता वज्रेण अभिजहि मारय ॥ १९ ॥
ए॒त उ॒ त्ये प᳚तयन्ति॒ श्वया᳚तव॒ इन्द्रं᳚ दिप्सन्ति दि॒प्सवो॑दा᳚भ्यम् ।
शिशी᳚ते श॒क्रः पिशु᳚नेभ्यो व॒धं नू॒नं सृ᳚जद॒शनिं᳚ यातु॒मद्भ्य᳚ः ॥
ए॒ते । ऊं॒ इति᳚ । त्ये । प॒त॒य॒न्ति॒ । श्व॑या᳚तवः । इन्द्र᳚म् । दि॒प्स॒न्ति॒ । दि॒प्सवः᳚ । अदा᳚भ्यम् ।
शिशी᳚ते । श॒क्रः । पिशु᳚नेभ्यः । व॒धम् । नू॒नम् । सृ॒ज॒त् । अ॒शनि᳚म् । या॒तु॒मत्॑भ्यः᳚ ॥
त्ये ते एते राक्षसाश्वयातवः श्वभिः परिगतभूतैः हिंसन्तः श्वभिः सह यान्तोवा पतयन्ति पतन्ति येदिप्सवोजिघांसवः सन्तः अदाभ्यं अहिंस्यमिन्द्रं दिप्सन्ति जिघांसन्ति तेभ्यः पिशुनेभ्यः पिशुनान्कपटान् हन्तुं शक्रः इन्द्रोवधमायुधं अशनिरूपं शिशीते तीक्ष्णीकरोति यातुमभ्द्योराक्षसेभ्योनूनं क्षिप्रं अशनिं सृजत् विसृजतु हननार्थम् ॥ २० ॥
इन्द्रो᳚ यातू॒नाम᳚भवत्पराश॒रो ह᳚वि॒र्मथी᳚नाम॒भ्या॒३॒᳚विवा᳚सताम् ।
अ॒भीदु᳚ श॒क्रः प᳚र॒शुर्यथा॒ वनं॒ पात्रे᳚व भि॒न्दन्त्स॒त ए᳚ति र॒क्षसः᳚ ॥
इन्द्रः᳚ । या॒तू॒नाम् । अ॒भ॒व॒त् । प॒रा॒॑श॒रः । ह॒विः॒॑मथी᳚नाम् । अ॒भि । आ॒॑विवा᳚सताम् ।
अ॒भि । इत् । ऊं॒ इति᳚ । श॒क्रः । प॒र॒शुः । यथा᳚ । वन᳚म् । पात्रा᳚॑इव । भि॒न्दन् । स॒तः । ए॒ति॒ । र॒क्षसः᳚ ॥
यातूनां हिंसकानां रक्षसां अयमिन्द्रः पराशरः पराशातयिता हिंसिता भवत् कीदृशीनां हविर्मथीनां हवींषि मथताम् अभिमुखं आविवासतां आगच्छताम् अपिचायं शक्रइन्द्रः वनं वृक्षजातं परशुर्यथा छिंदन् कुठारइव पात्रेव मृन्मयानि पात्राणि भिन्दन् मुद्गरइवच सतः प्राप्तनामैतत् तदाहयास्कः-तिरः सतइतिप्राप्तस्येति । प्राप्तान् रक्षसोराक्षसान् भिन्दन् हिंसन् अभ्येभिगच्छति इदूपूरणौ ॥ २१ ॥
उलू᳚कयातुं शुशु॒लूक᳚यातुं ज॒हि श्वया᳚तुमु॒त कोक᳚यातुम् ।
सु॒प॒र्णया᳚तुमु॒त गृध्र᳚यातुं दृ॒षदे᳚व॒ प्र मृ᳚ण॒ रक्ष᳚ इन्द्र ॥
उलू᳚क॑यातुम् । शु॒शु॒लूक᳚॑यातुम् । ज॒हि । श्व॑या᳚तुम् । उ॒त । कोक᳚॑यातुम् ।
सु॒प॒र्ण॑या᳚तुम् । उ॒त । गृध्र᳚॑यातुम् । दृ॒षदा᳚॑इव । प्र । मृ॒ण॒ । रक्षः᳚ । इ॒न्द्र॒ ॥
उलूकयातुं उलूकैः परिकरभूतैः सहयातयति हिनस्तीति याति गच्छतीतिवा उलूकयातुः यद्वा उलूकरूपी यातीत्युलूकयातुः हे इन्द्र तादृशं राक्षसं जहि विनाशय । तथाच बृहद्देवतायामुक्तम्-उलूकयातुंजत्द्येतान् नानारूपान् निशाचरान् । स्त्रीपुंरूपांश्चतिर्यञ्चोजिघांसू- निद्रमेजहीति ॥ एवमुत्तरत्रापियोज्यम् शुशुलूकयातुं उलूकाद्विविधाः बृहदुलूकाः अल्पोलूकाश्चेति तत्र उलूकयातुमिति बृहदुलूकाभिप्रायेणोक्तं शिशुरल्पउलूकः शुशुलूकः तद्रूपेण वर्तमानं राक्षसं श्वयातुं श्वरूपेण वर्तमानं राक्षसं उतापिच कोकयातुं कोकश्च- क्रवाकः तद्रूपेण वर्तमानं राक्षसं सुपर्णयातुं सुपर्णः श्येनः तदाकारं यातुधानं उतापिच गृध्रयातुं गृध्ररूपं च यातुधानं एतान् सर्वान् ना- नाकारान् हे इन्द्र जहि किंबहुना दृषदेव पाषाणेनेव वज्रेण रक्षः राक्षसमात्रं प्रमृण मारय ॥ २२ ॥
मा नो॒ रक्षो᳚ अ॒भि न᳚ड्यातु॒माव᳚ता॒मपो᳚च्छतु मिथु॒ना या कि᳚मी॒दिना᳚ ।
पृ॒थि॒वी न॒ः पार्थि᳚वात्पा॒त्वंह᳚सो॒॑न्तरि᳚क्षं दि॒व्यात्पा᳚त्व॒स्मान् ॥
मा । नः॒ । रक्षः᳚ । अ॒भि । न॒ट् । या॒तु॒॑माव᳚ताम् । अप᳚ । उ॒च्छ॒तु॒ । मि॒थु॒ना । या । कि॒मी॒दिना᳚ ।
पृ॒थि॒वी । नः॒ । पार्थि᳚वात् । पा॒तु॒ । अंह᳚सः । अ॒न्तरि᳚क्षम् । दि॒व्यात् । पा॒तु॒ । अ॒स्मान् ॥
रक्षोराक्षसजातिर्नोस्मान् माभिनट् माभिव्याप्नोतु नशतर्व्याप्तिकर्मणोलुङिमन्त्रेघसेतिच्लेर्लुक् नमाङ्योगइत्यडभावः यथा यातुमावतां यातनावतां राक्षसानां मिथुना मिथुनानि स्त्रीपुंसरूपाणि युगलानि अपोच्छतु उच्छीविवासे अपविवासयतु अपवर्जयतु या यानि मिथुनानि किमीदिना किमीदिनानि किमिदंकिमिदमिति जिघांसया वर्तमानानि भवन्ति अपिच पृथिवी प्रथितेयं भूमिश्च नोस्मान्पा- र्थिवात् पृथिव्याअन्तरिक्षस्य संबन्धिनः अंहसः पापात्पातु रक्षतु अन्तरिक्षंच दिव्यात् दिविभवात् पापात् अस्मान्पातु रक्षतु ॥ २३ ॥
इन्द्र᳚ ज॒हि पुमां᳚सं यातु॒धान᳚मु॒त स्त्रियं᳚ मा॒यया॒ शाश᳚दानाम् ।
विग्री᳚वासो॒ मूर᳚देवा ऋदन्तु॒ मा ते दृ᳚श॒न्त्सूर्य᳚मु॒च्चर᳚न्तम् ॥
इन्द्र᳚ । ज॒हि । पुमां᳚सम् । या॒तु॒॑धान᳚म् । उ॒त । स्त्रिय᳚म् । मा॒यया᳚ । शाश᳚दानाम् ।
वि॑ग्री᳚वासः । मूर᳚॑देवाः । ऋ॒द॒न्तु॒ । मा । ते । दृ॒श॒न् । सूर्य᳚म् । उ॒त्॑चर᳚न्तम् ॥
हे इन्द्र पुमांसं पुंरूपधारिणं यातुधानं राक्षसं जहि मारय । उतापिच मायया वञ्चनया शाशदानां हिंसन्तीं स्त्रियं राक्षसीं च जहि । अपिच मूरदेवाः मारणक्रीडाराक्षसाः विग्रीवासः विच्छिन्नग्रीवाः सन्तः क्रदन्तु नश्यन्तु ते तथाविधा राक्षसाः उच्चरन्तं उद्यन्तं सूर्यमादित्यं मादृशन् माद्राक्षुः ॥ २४ ॥
प्रति᳚ चक्ष्व॒ वि च॒क्ष्वेन्द्र᳚श्च सोम जागृतम् ।
रक्षो᳚भ्यो व॒धम᳚स्यतम॒शनिं᳚ यातु॒मद्भ्य᳚ः ॥
प्रति᳚ । च॒क्ष्व॒ । वि । च॒क्ष्व॒ । इन्द्रः᳚ । च॒ । सो॒म॒ । जा॒गृ॒त॒म् ।
रक्षः᳚॑भ्यः । व॒धम् । अ॒स्य॒त॒म् । अ॒शनि᳚म् । या॒तु॒मत्॑भ्यः᳚ ॥
हे सोम त्वमिन्द्रश्च प्रतिचश्व प्रत्येकं पश्य राक्षसान् तथा विचक्ष्व विविधं पश्य यथास्मान् न बाधेरन् तथा पश्येत्यर्थः । युवां च संहतौ जागृतं जागरूकौ रक्षोवधोद्युक्तौ भवतम् । यातुमभ्द्योहिंसावभ्द्योरक्षोभ्योराक्षसेभ्यः अशनिं अशनिरूपं वधमायुधं अस्यतं क्षिपतम् ॥ २५ ॥
॥ अथप्रागाथमष्टमंमण्डलम् ॥
अष्टमेमण्डले दशानुवाकाः तत्र प्रथमेनुवाके पञ्चसूक्तानि तेषांमाचिदन्यदिति चतुस्त्रिंशदृचं प्रथमं सूक्तम् अत्रानुक्रम्यते-माचिच्चतुस्त्रिं- शन्मेधातिथिमेध्यातिथी ऎन्द्रं बार्हतं द्विप्रगाथादि द्वित्रिष्टुबन्तमाद्यं द्वृचं प्रगाथोपश्यत्सघौरः सन् भ्रातुः कण्वस्य पुत्रतामगात् प्लायो- गिश्चासंगोयः स्त्रीभूत्वा पुमानभूत् समेध्यातिथये दानं दत्वा स्तुहिस्तुहीति चतसृभिरात्मानं तुष्टाव पत्नीचास्याङ्गिरसी शश्वती पुंस्त्व- मुपलभ्यैनं प्रीतान्त्ययातुष्टावेति । अस्यायमर्थः-अरयसूक्तस्य मेधातिथिमेध्यातिथिनामानौ द्वावृषी तौच कण्वगोत्रौ ऋषिश्चानुक्तगोत्रः प्राङ्मत्स्यात्काण्वइति परिभाषितत्वात् । आद्यस्य द्वृचस्यतु घोरस्यपुत्रः स्वकीयभ्रातुः कण्वस्व पुत्रतांप्राप्तत्वात् काण्वः प्रगाथाख्यऋषिः प्लायोगिनाम्नोराज्ञः पुत्रः आसङ्गाभिधानोराजा देवशापात् स्त्रीत्वमनुभूय पश्चात्तपोबलेन मेधातिथेः प्रसादात् पुमान्भूत्वा तस्मै बहुधनं दत्त्वा स्वकीयमन्तरात्मानं दत्तदानं स्तुहिस्तुहीत्यादिभिश्चतसृभिरृग्भिः अस्तौत् अतस्तासां आसङ्गाख्यो- राजाऋषिः अस्यसङ्गस्यभार्याङ्गिरसः सुता शश्वत्याख्या भर्तुः पुंस्त्वमुपलभ्य प्रीतासती स्वभर्तारं अन्वस्यस्थूरमित्यनया स्तुतवती अतस्तस्याऋचः शश्वती ऋषिका । अन्त्ये द्वे त्रिष्टुभौ द्वितीयाचतुर्थ्यौसतोबृहत्यौ शिष्टाबृहत्यः कृत्स्नस्यसूक्तस्येन्द्रोदेवता स्तुहिस्तुहीत्या- द्याश्चतस्रआत्मकृतस्य दानस्य स्तूयमानत्वात्तद्देवताकाः अन्वस्येत्यस्याआसंगाख्योराजा देवता यातेनोच्यतेसादेवतेति न्यायात् । महाव्रते निष्केवल्ये बार्हततृचाशीतौ आदितएकोनत्रिंशोविनियुक्ताः तथैवपञ्चमारण्यकेसूत्रितम्-माचिदन्यद्विशंसतेत्येकयानत्रिंशदिति । चातुर्विशिकेहनि माध्यन्दिनेसवनेमैत्रावरुणस्य माचिदन्यदिति वैकल्पिकः स्तोत्रियः प्रगाथः । सूत्रितञ्च-माचिदन्यद्विशंसतयच्चिद्धित्वा- जनाइमइति स्तोत्रियानुरूपाविति । ग्रावस्तोत्रेप्याद्याविनियुक्ता सूत्रितंच-आतूनइन्द्रक्षुमन्तं माचिदन्यद्विशंसतेति । उपाकर्मोत्सर्जन- योर्मण्डलादिहोमेप्येषा सूत्र्यतेहि-माचिदन्यदाग्नेयाहि स्वादिष्ठयेति ।
