सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 99

7 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: विष्णुः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.99 - सम्पूर्णम्

1 / 7
ऋक्: 7.99.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (7)
7.99.1
प॒रो मात्र᳚या त॒न्वा᳚ वृधान॒ न ते᳚ महि॒त्वमन्व᳚श्नुवन्ति ।
उ॒भे ते᳚ विद्म॒ रज᳚सी पृथि॒व्या विष्णो᳚ देव॒ त्वं प᳚र॒मस्य᳚ वित्से ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प॒रः । मात्र᳚या । त॒न्वा᳚ । वृ॒धा॒न॒ । न । ते॒ । म॒हि॒॑त्वम् । अनु᳚ । अ॒श्नु॒व॒न्ति॒ ।
उ॒भे इति᳚ । ते॒ । वि॒द्म॒ । रज᳚सी॒ इति᳚ । पृ॒थि॒व्याः । विष्णो॒ इति᳚ । दे॒व॒ । त्वम् । प॒र॒मस्य᳚ । वि॒त्से॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

परइति सकारान्तं परस्तादित्यस्यार्थे परशब्दाच्छान्दसोसिप्प्रत्ययः परोदिवापरएनापृथिव्येतियथा । मात्रयेति पञ्चम्यर्थे व्यत्ययेन तृतीया मात्रायाः परः परस्ताद्वर्तमानया अपरिमितया तन्वा शरीरेण वृधान वर्धमान हे विष्णो ते तव महित्वं महत्त्वं नान्वश्नुवन्ति नानुव्याप्नुवन्ति त्रैविक्रमसमये यत्तवमाहात्म्यं तत्सर्वैरपि जनैर्ज्ञातुं नशक्यतइत्यर्थः । ते तव उभे रजसी उभौ लोकौ पृथिव्या आरभ्य पृथिवीमन्तरिक्षञ्च विद्म जानीमोवयं चक्षुषोपलभामहे नान्यत् हेदेव द्योतमान विष्णो त्वमेव परमस्य स्वर्गादेरुत्कृष्टलोकस्य द्वितीयार्थेषष्ठी परमं लोकं वित्से जानासि अतस्तव महत्वं नकेनापि व्याप्तुं शक्यमितिभावः ॥ १ ॥ पूर्वोक्तीवपशौ नतेविष्णोइति वपायाअनुवाक्या सूत्रितञ्च-नतेविष्णोजायमानोनजातस्त्वंविष्णोसुमतिंविश्वजन्यामिति ।

7.99.2
न ते᳚ विष्णो॒ जाय᳚मानो॒ न जा॒तो देव᳚ महि॒म्नः पर॒मन्त᳚माप ।
उद᳚स्तभ्ना॒ नाक᳚मृ॒ष्वं बृ॒हन्तं᳚ दा॒धर्थ॒ प्राचीं᳚ क॒कुभं᳚ पृथि॒व्याः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
न । ते॒ । वि॒ष्णो॒ इति᳚ । जाय᳚मानः । न । जा॒तः । देव᳚ । म॒हि॒म्नः । पर᳚म् । अन्त᳚म् । आ॒प॒ ।
उत् । अ॒स्त॒भ्नाः॒ । नाक᳚म् । ऋ॒ष्वम् । बृ॒हन्त᳚म् । दा॒धर्थ᳚ । प्राची᳚म् । क॒कुभ᳚म् । पृ॒थि॒व्याः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे देव दानादिगुणयुक्त विष्णो ते तव महिम्नः महत्त्वस्य परं विप्रकृष्टं अन्तमवसानं जायमानः प्रादुर्भवन् जनः नाप नप्राप्नोति । तथा जातः प्रादुर्भूतोपि जनोनैव प्राप्नोति तव महत्त्वस्यावसानं नास्ति अतएव सर्वैर्नज्ञायतइतिभावः कोसौ महिमा तमाह ऋष्वं दर्शनीयं बृहन्तं महान्तं नाकं द्युलोकं उदस्तभ्नाः त्वंऊर्ध्वमधारयः यथा अधोनपतति तथा पृथिव्याभूमेः संबंधिनीं प्राचीं ककुभञ्च दाधर्थ धारितवानसि उपलक्षणमेतत् सर्वस्य भूतजातस्य तथाचमंत्रान्तरम्-यउत्रिधातुपृथिवीमुतद्यामेकोदाधारभुवनानिविश्वेति ॥ २ ॥ पूर्वोक्तएवपशौ इरावतीइति हविषोयाज्या सूत्रितञ्च-इरावतीधेनुमतीहिभूतं विश्वकर्मनहविषावावृधानइति द्वेइति ।

7.99.3
इरा᳚वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तं सू᳚यव॒सिनी॒ मनु᳚षे दश॒स्या ।
व्य᳚स्तभ्ना॒ रोद᳚सी विष्णवे॒ते दा॒धर्थ᳚ पृथि॒वीम॒भितो᳚ म॒यूखै᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इरा᳚वती॒ इतीरा᳚॑वती । धे॒नु॒मती॒ इति᳚ धे॒नु॒॑मती᳚ । हि । भू॒तम् । सु॒य॒व॒सिनी॒ इति᳚ सु॒॑य॒व॒सिनी᳚ । मनु᳚षे । द॒श॒स्या ।
वि । अ॒स्त॒भ्नाः॒ । रोद᳚सी॒ इति᳚ । वि॒ष्णो॒ इति᳚ । ए॒ते इति᳚ । दा॒धर्थ᳚ । पृ॒थि॒वीम् । अ॒भितः᳚ । म॒यूखैः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे द्यावापृथिव्यौ मनुषे स्तुवते मनुष्याय दशस्या दित्सया युक्ते युवां इरावतां अन्नवत्यौ धेनुमती गोमत्यौ सूयवसिनी शोभन- यवसेच भूतम भूतम् हिशब्दः प्रसिद्धौ विष्णुना विक्रान्तत्वात् युवामेव खलु पूर्वमभूतमित्यर्थः । हे विष्णो एते इमे रोदसी द्यावापृथिव्यौ व्यस्तभ्नाः विविधमधारयः पृथिवीमूर्ध्वमुखत्वेन द्याम धोमुखत्वेनेति विविधत्वम् । अपिच पृथिवीं प्रथितामिमां भूमिं अभितः सर्वत्रस्थितैर्मयूखैः पर्वतैर्दाधर्थ धारितवानसि यथा न चलति तथा दृढीकृतवानित्यर्थः पर्वताहि विष्णोः स्वभूताः विष्णुःपर्वता- नामधिपतिरितिश्रुतेः ॥ ३ ॥

7.99.4
उ॒रुं य॒ज्ञाय᳚ चक्रथुरु लो॒कं ज॒नय᳚न्ता॒ सूर्य᳚मु॒षास᳚म॒ग्निम् ।
दास᳚स्य चिद्वृषशि॒प्रस्य᳚ मा॒या ज॒घ्नथु᳚र्नरा पृत॒नाज्ये᳚षु ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒रुम् । य॒ज्ञाय᳚ । च॒क्र॒थुः॒ । ऊं॒ इति᳚ । लो॒कम् । ज॒नय᳚न्ता । सूर्य᳚म् । उ॒षस᳚म् । अ॒ग्निम् ।
दास᳚स्य । चि॒त् । वृ॒ष॒॑शि॒प्रस्य᳚ । मा॒याः । ज॒घ्नथुः᳚ । न॒रा॒ । पृ॒त॒नाज्ये᳚षु ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्राविष्णू यज्ञाय यजमानाय उरुं विस्तीर्णं लोकं स्वर्गाख्यं चक्रथुरु कृतवन्तौखलु युवाम् । किं कुर्वन्तौ सूर्यं सर्वस्य प्रेरकमादित्यं उषसं तमोनिवारकमुषःकालं अग्निञ्च असुरैरावृतं जनयन्ता जनयन्तौ पुनः प्रादुर्भावयन्तौ हे नरा नेताराविन्द्राविष्णू वृषशिप्रस्य एतत्संज्ञकस्य दासस्य चित् उपक्षपयितुः असुरस्य मायाः पृतनाज्येषु संग्रामेषु जघ्नथुः जिहिंसथुर्युवां सूर्यादिकं जनयन्तावित्युच्यते ॥ ४ ॥

7.99.5
इन्द्रा᳚विष्णू दृंहि॒ताः शम्ब᳚रस्य॒ नव॒ पुरो᳚ नव॒तिं च᳚ श्नथिष्टम् ।
श॒तं व॒र्चिनः᳚ स॒हस्रं᳚ च सा॒कं ह॒थो अ᳚प्र॒त्यसु᳚रस्य वी॒रान् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इन्द्रा᳚विष्णू॒ इति᳚ । दृं॒हि॒ताः । शम्ब᳚रस्य । नव᳚ । पुरः᳚ । न॒व॒तिम् । च॒ । श्न॒थि॒ष्ट॒म् ।
श॒तम् । व॒र्चिनः᳚ । स॒हस्र᳚म् । च॒ । सा॒कम् । ह॒थः । अ॒प्र॒ति । असु᳚रस्य । वी॒रान् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्राविष्णू दृंहिताः दृढीकृताः नव नवतिंच नवोत्तरनवतिसंख्याकाः पुरः पुराणि शंबरस्य स्वभूतानि श्नथिष्टम् अहिंसिष्टम् । श्नथहिंसायाम् । अपिच शतं सहस्रञ्च वर्चिनोअसुरस्यवीरान् अप्रति प्रतिद्वंद्विनोयथानभवन्ति तथा साकं सह संघशएव हथः अहिंसिष्टम् । योवर्चिनःशतमिन्द्रः सहस्रमितिहि निगमान्तरम् ॥ ५ ॥

7.99.6
इ॒यं म᳚नी॒षा बृ᳚ह॒ती बृ॒हन्तो᳚रुक्र॒मा त॒वसा᳚ व॒र्धय᳚न्ती ।
र॒रे वां॒ स्तोमं᳚ वि॒दथे᳚षु विष्णो॒ पिन्व᳚त॒मिषो᳚ वृ॒जने᳚ष्विन्द्र ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इ॒यम् । म॒नी॒षा । बृ॒ह॒ती । बृ॒हन्ता᳚ । उ॒रु॒॑क्र॒मा । त॒वसा᳚ । व॒र्धय᳚न्ती ।
र॒रे । वा॒म् । स्तोम᳚म् । वि॒दथे᳚षु । वि॒ष्णो॒ इति᳚ । पिन्व᳚तम् । इषः᳚ । वृ॒जने᳚षु । इ॒न्द्र॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

बृहती महती इयं मनीषा मननीया स्तुतिः बृहन्ता बृहन्तौ महन्तौ उरुक्रमा विस्तीर्णविक्रमौ विष्णुना सहैकार्थीभावात् इन्द्रस्याप्युरुक्रमत्वम् तवसा तवइति बलस्य वृद्धेर्वा नामधेयं तद्वन्तौ एवंभूतौ युवां वर्धयन्ती प्रवृद्धौ कुर्वती अस्माभिः कृता हे विष्णो हे इन्द्र विदथेषु यज्ञेषु वां युवाभ्यां स्तोमं उक्तलक्षणं स्तोत्रं ररे ददे रादानइतिधातुः तौ युवां वृजनेषु बलेषु निमित्तसप्तमी इषोन्नानि पिन्वतं अस्मभ्यं वर्धयतम् ॥ ६ ॥ अभ्युदयेष्टौ विष्णोः शिपिविष्टस्य वषट्तइत्येषानुवाक्या सूत्रितञ्च-भद्रातेहस्तासुकृतोतपाणी वषट्तेविष्णवासआकृणोमीति ।

7.99.7
वष᳚ट् ते विष्णवा॒स आ कृ᳚णोमि॒ तन्मे᳚ जुषस्व शिपिविष्ट ह॒व्यम् ।
वर्ध᳚न्तु त्वा सुष्टु॒तयो॒ गिरो᳚ मे यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वष᳚ट् । ते॒ । वि॒ष्णो॒ इति᳚ । आ॒सः । आ । कृ॒णो॒मि॒ । तत् । मे॒ । जु॒ष॒स्व॒ । शि॒पि॒॑वि॒ष्ट॒ । ह॒व्यम् ।
वर्ध᳚न्तु । त्वा॒ । सु॒॑स्तु॒तयः᳚ । गिरः᳚ । मे॒ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे विष्णो ते तुभ्यं आसः आस्यात् आ अभीमुखं वषट्कृणोमि वषट्करोमि वषट्कारेण हविर्हावयामि । हे शिपिविष्ट शिपयोश्मयः तैराविष्ट विष्णो तत् वषट्कृतं मे मदीयं हव्यं हविर्जुषस्व सेवस्व । सुष्टुतयः शोभनस्तुत्यात्मिका गिरोवाचश्च त्वा त्वां वर्धन्तु वर्धयन्तु । अन्यद्गतम् ॥ ७ ॥

नूमर्तइति सप्तर्चं द्वादशं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभं वैष्णवम् नूमर्तइत्यनुक्रान्तम् उक्थ्येच्छावाकशस्त्रे इदंशंसनीयं सूत्रितञ्च-ऋतुर्ज- नित्रीनूमर्तोभवामित्रइति ।