सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 69

8 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: अश्विनौ छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.69 - सम्पूर्णम्

1 / 8
ऋक्: 7.69.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (8)
7.69.1
आ वां॒ रथो॒ रोद᳚सी बद्बधा॒नो हि᳚र॒ण्ययो॒ वृष᳚भिर्या॒त्वश्वै᳚ः ।
घृ॒तव᳚र्तनिः प॒विभी᳚ रुचा॒न इ॒षां वो॒ळ्हा नृ॒पति᳚र्वा॒जिनी᳚वान् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । वा॒म् । रथः᳚ । रोद᳚सी॒ इति᳚ । ब॒द्ब॒धा॒नः । हि॒र॒ण्ययः᳚ । वृष᳚॑भिः । या॒तु॒ । अश्वैः᳚ ।
घृ॒त॑व᳚र्तनिः । प॒वि॑भिः᳚ । रु॒चा॒नः । इ॒षाम् । वो॒ळ्हा । नृ॒॑पतिः᳚ । वा॒जिनी᳚॑वान् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विनौ वां रथोवृषभिः युवभिरश्वैः युक्तः सन्नायातु यज्ञमस्मदीयं कीदृशोरथः रथोविशेष्यते रोदसी द्यावापृथिव्यौ बद्बधानोबाध- मानः हिरण्ययः हिरण्मयः घृतवर्तनिः घृतमुदकं वर्तन्यां यस्य तादृशः पविभीरथनेमिभिः मधुपात्रैर्वा रुचानोदीप्यमान इषां वोह्ळा यजमानैर्दत्तानां हविषां वाहकः दातव्यानां वान्नानां वोह्ळा नृपतिः नृणां यजमानानां स्वामी वाजिनीवानन्नवान् ॥ १ ॥

7.69.2
स प᳚प्रथा॒नो अ॒भि पञ्च॒ भूमा᳚ त्रिवन्धु॒रो मन॒सा या᳚तु यु॒क्तः ।
विशो॒ येन॒ गच्छ᳚थो देव॒यन्ती॒ः कुत्रा᳚ चि॒द्याम᳚मश्विना॒ दधा᳚ना ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । प॒प्र॒था॒नः । अ॒भि । पञ्च᳚ । भूम᳚ । त्रि॒॑व॒न्धु॒रः । मन᳚सा । आ । या॒तु॒ । यु॒क्तः ।
विशः᳚ । येन᳚ । गच्छ᳚थः । दे॒व॒॑यन्तीः᳚ । कुत्र᳚ । चि॒त् । याम᳚म् । अ॒श्वि॒ना॒ । दधा᳚ना ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सरथः पञ्च भूम भूतानि सर्वप्राणिनः पप्रथानः प्रथमानः त्रिवन्धुरः वन्धुरमुच्चावचं सारथ्यवस्थानं काष्ठमयं तादृशैस्त्रिभिर्युक्तः मनसास्मत् स्तुत्या युक्तोभ्यायातु येन रथेन देवयन्तीः विशोयजमानान् प्रति गच्छथः हे अश्विना अश्विनौ कुत्राचित् यत्र क्वापि यामं गमनं दधाना धारयन्तौ येन विशोगच्छथः सयात्विति ॥ २ ॥

7.69.3 समानपद
स्वश्वा᳚ य॒शसा या᳚तम॒र्वाग्दस्रा᳚ नि॒धिं मधु᳚मन्तं पिबाथः ।
वि वां॒ रथो᳚ व॒ध्वा॒३॒᳚ याद᳚मा॒नो॑न्ता᳚न्दि॒वो बा᳚धते वर्त॒निभ्या᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सु॒॑अश्वा᳚ । य॒शसा᳚ । आ । या॒त॒म् । अ॒र्वाक् । दस्रा᳚ । नि॒॑धिम् । मधु᳚॑मन्तम् । पि॒बा॒थः॒ ।
वि । वा॒म् । रथः᳚ । व॒ध्वा᳚ । याद᳚मानः । अन्ता᳚न् । दि॒वः । बा॒ध॒ते॒ । व॒र्त॒नि॑भ्या᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे देवौ स्वश्वा शोभनाश्वेन यशसा च अर्वागस्मदभिमुखं यातमागच्छतम् । हे दस्रा शत्रूणामुपक्षपयितारौ मधुमन्तं मधुररसोपेतं निधिं निधिवन्निहतं सोमं पिबाथः पिबतं वां युवयोरथोवध्वा सूर्यया सह यादमानोगन्तव्यान्प्रति गच्छन् गमयन्नित्यर्थः एवं कुर्वन् वर्तनिभ्यां स्वचक्राभ्यां दिवोअन्तान् पर्यन्तप्रदेशान् विबाधते शीघ्रगमनेन पीडयति ॥ ३ ॥

7.69.4
यु॒वोः श्रियं॒ परि॒ योषा᳚वृणीत॒ सूरो᳚ दुहि॒ता परि᳚तक्म्यायाम् ।
यद्दे᳚व॒यन्त॒मव᳚थ॒ः शची᳚भि॒ः परि᳚ घ्रं॒समो॒मना᳚ वां॒ वयो᳚ गात् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यु॒वोः । श्रिय᳚म् । परि᳚ । योषा᳚ । अ॒वृ॒णी॒त॒ । सूरः᳚ । दु॒हि॒ता । परि᳚॑तक्म्यायाम् ।
यत् । दे॒व॒॑यन्त᳚म् । अव᳚थः । शची᳚भिः । परि᳚ । घ्रं॒सम् । ओ॒मना᳚ । वा॒म् । वयः᳚ । गा॒त् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

युवोर्युवयोः श्रियं श्रयतइति श्रीः रथः तं सेवामेववा योषा सर्वदा मिश्रयन्ती योषित् सूरः सूर्यस्य रहिता पयवृणीत कदा परितक्म्यायां रात्रौ परितस्तकनवति संग्रामे यज्ञेषा गन्तव्ये किञ्च यद्यदा देवयन्तं देवकामं यजमानं यज्ञं वा शचीभिः युवयोर्गमनादिलक्षणैः कर्मभि- रवथोरक्षथः तदानीं घ्रंसं दीप्तं वयोन्नं सोमादिलक्षणं ओमना अवनेन रक्षणेन निमित्तेन वां परिगात् पर्यगात् ॥ ४ ॥

7.69.5 समानपद
यो ह॒ स्य वां᳚ रथिरा॒ वस्त᳚ उ॒स्रा रथो᳚ युजा॒नः प᳚रि॒याति᳚ व॒र्तिः ।
तेन᳚ न॒ः शं योरु॒षसो॒ व्यु᳚ष्टौ॒ न्य᳚श्विना वहतं य॒ज्ञे अ॒स्मिन् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । ह॒ । स्यः । वा॒म् । र॒थि॒रा॒ । वस्ते᳚ । उ॒स्राः । रथः᳚ । यु॒जा॒नः । प॒रि॒॑याति᳚ । व॒र्तिः ।
तेन᳚ । नः॒ । शम् । योः । उ॒षसः᳚ । वि॑उ᳚ष्टौ । नि । अ॒श्वि॒ना॒ । व॒ह॒त॒म् । य॒ज्ञे । अ॒स्मिन् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

योरथो हेतिपूरणः स्यः सः प्रसिद्धोरथो हे रथिरा रथिनौ मत्वर्थीयोरः वां उस्राः तेजांसि वस्ते आच्छादयति यश्च रथोयुजानः अश्वैर्युक्तः सन् वर्तिर्मार्गं यजमानगृहं वा परियाति परिगच्छति तेन रथेन हे अश्विना अश्विनौ नोस्माकमस्मिन्यज्ञे उषसोव्युष्टौ प्रातःकाले शं- शमनाय पापानां योः मिश्रणाय च सुखानां निवहतं नितरां प्राप्नुतम् ॥ ५ ॥

7.69.6
नरा᳚ गौ॒रेव᳚ वि॒द्युतं᳚ तृषा॒णास्माक᳚म॒द्य सव॒नोप᳚ यातम् ।
पु॒रु॒त्रा हि वां᳚ म॒तिभि॒र्हव᳚न्ते॒ मा वा᳚म॒न्ये नि य᳚मन्देव॒यन्त᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नरा᳚ । गौ॒रा॑इ᳚व । वि॒॑द्युत᳚म् । तृ॒षा॒णा । अ॒स्माक᳚म् । अ॒द्य । सव᳚ना । उप᳚ । या॒त॒म् ।
पु॒रु॒॑त्रा । हि । वा॒म् । म॒ति॑भिः᳚ । हव᳚न्ते । मा । वा॒म् । अ॒न्ये । नि । य॒म॒न् । दे॒व॒॑यन्तः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे नरा नेतारावश्विनौ गौरेव गौरामृगीव विद्युतं विशेषेणदीप्यमानं सोमं प्रति तृषाणा तृष्णायुक्तौ अद्यास्माकं सवना सवनानि उपयातं उपागच्छतम् पुरुत्र बहुषु यज्ञेषु वां युवां यजमानामतिभिः स्तुतिभिः हवन्ते हि स्तुवन्ति अतोऽन्ये यष्टारोदेवयन्तो देवं कामयमानाः वां युवां मानियमन् मनियन्तु ॥ ६ ॥

7.69.7
यु॒वं भु॒ज्युमव᳚विद्धं समु॒द्र उदू᳚हथु॒रर्ण᳚सो॒ अस्रि᳚धानैः ।
प॒त॒त्रिभि᳚रश्र॒मैर᳚व्य॒थिभि᳚र्दं॒सना᳚भिरश्विना पा॒रय᳚न्ता ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यु॒वम् । भु॒ज्युम् । अव᳚॑विद्धम् । स॒मु॒द्रे । उत् । ऊ॒ह॒थुः॒ । अर्ण᳚सः । अस्रि᳚धानैः ।
प॒त॒त्रि॑भिः᳚ । अ॒श्र॒मैः । अ॒व्य॒थि॑भिः᳚ । दं॒सना᳚भिः । अ॒श्वि॒ना॒ । पा॒रय᳚न्ता ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विना अश्विनौ युवं भुज्युं एतन्नामकं अवविद्धं विक्षिप्तं सखिभिः समुद्रे तन्मध्ये निमग्नं अर्णसः उदकादुदूहथुः किं कुर्वन्ताविति तदुच्यते अस्रिधानैः अक्षीयमाणैः अश्रमैः अव्यथिभिश्च पतत्रिभिः पतनवद्भिः गमनवद्भीरथेनियुक्तैरश्वैः दंसनाभिः शारीरैः कर्म- भिश्च पारयन्ता पारयन्तौ समुद्रे अर्णस उदूहथुरिति । नासत्याभुज्युमूहथुःपतङ्गैरितित्द्युक्तम् ॥ ७ ॥

7.69.8
नू मे॒ हव॒मा शृ᳚णुतं युवाना यासि॒ष्टं व॒र्तिर᳚श्विना॒विरा᳚वत् ।
ध॒त्तं रत्ना᳚नि॒ जर᳚तं च सू॒रीन्यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नु । मे॒ । हव᳚म् । आ । शृ॒णु॒त॒म् । यु॒वा॒ना॒ । या॒सि॒ष्टम् । व॒र्तिः । अ॒श्वि॒नौ॒ । इरा᳚॑वत् ।
ध॒त्तम् । रत्ना᳚नि । जर᳚तम् । च॒ । सू॒रीन् । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

नूमेहवमित्यष्टमी सिद्धा ॥ ८ ॥

आविश्ववारेति सप्तर्चं पञ्चदशं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभं आश्विनं अनुक्रम्यतेच-आविश्ववारासप्तेति प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रे च विनियोगउक्तः आद्यस्तृचस्तृतीयेछन्दोमे प्रउगशस्त्रे विनियुक्तः । आविश्ववाराश्विनागतंनोयंसोमइन्द्रेति सूत्रितत्वात् ।