सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 9

6 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.9 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 7.9.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
7.9.1 समानपद
अबो᳚धि जा॒र उ॒षसा᳚मु॒पस्था॒द्धोता᳚ म॒न्द्रः क॒वित᳚मः पाव॒कः ।
दधा᳚ति के॒तुमु॒भय᳚स्य ज॒न्तोर्ह॒व्या दे॒वेषु॒ द्रवि᳚णं सु॒कृत्सु᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अबो᳚धि । जा॒रः । उ॒षसा᳚म् । उ॒प॑स्था᳚त् । होता᳚ । म॒न्द्रः । क॒वि॑त᳚मः । पा॒व॒कः ।
दधा᳚ति । के॒तुम् । उ॒भय᳚स्य । ज॒न्तोः । ह॒व्या । दे॒वेषु᳚ । द्रवि᳚णम् । सु॒कृत्॑सु᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

जारः सर्वेषां प्राणिनां जरयिता होता देवानामाह्वाता मन्द्रो मदयिता स्तुत्योवा कवितमः प्राज्ञतमः पावकः शोधकोग्निः उषसामुप- स्थात् मध्ये अबोधि अबुध्यत । किं च उभयस्य द्विपदश्च चतुष्पदश्च दैव्यस्य मानुषस्यवा जन्तोः प्राणिनः केतुं प्रज्ञानं दधाति विदधाति । देवेषु च हव्या हव्यानि दधाति । सुकृत्सु यजमानेषु च द्रविणं धनं दधाति ॥ १ ॥

7.9.2
स सु॒क्रतु॒र्यो वि दुरः᳚ पणी॒नां पु᳚ना॒नो अ॒र्कं पु᳚रु॒भोज᳚सं नः ।
होता᳚ म॒न्द्रो वि॒शां दमू᳚नास्ति॒रस्तमो᳚ ददृशे रा॒म्याणा᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । सु॒॑क्रतुः᳚ । यः । वि । दुरः᳚ । प॒णी॒नाम् । पु॒ना॒नः । अ॒र्कम् । पु॒रु॒॑भोज᳚सम् । नः॒ ।
होता᳚ । म॒न्द्रः । वि॒शाम् । दमू᳚नाः । ति॒रः । तमः᳚ । द॒दृ॒शे॒ । रा॒म्याणा᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सोग्निः सुक्रतुः सुकर्मा सुप्रज्ञो वा भवति योग्निः पणीनां असुराणां दुरो गवां द्वाराणि पिधानानि विवृतवान् पुरुभोजसं बहुक्षीरं अर्कमर्च- नीयं गवां संघं नोस्मादर्थं पुनानः शोधयन् हरन् इत्यर्थः । होता देवानामाह्वाता मन्द्रो मदयिता स्तुत्योवा दमूनाः दममनावा दानम- नावा दान्तमनावा रम्याणां रात्रीणां रमयित्रीणां वा विशां जनानां यजमानानां वा तमोंधकारं तिरः तिरस्कुर्वन् ददृशे दृश्यते । च यद्वा तमस्तिरोददृशे नाशयतीत्यर्थः ॥ २ ॥

7.9.3 समानपद
अमू᳚रः क॒विरदि᳚तिर्वि॒वस्वा᳚न्त्सुसं॒सन्मि॒त्रो अति᳚थिः शि॒वो नः᳚ ।
चि॒त्रभा᳚नुरु॒षसां᳚ भा॒त्यग्रे॒॑पां गर्भ᳚ः प्र॒स्व१॒᳚ आ वि᳚वेश ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अमू᳚रः । क॒विः । अदि᳚तिः । वि॒वस्वा᳚न् । सु॒॑सं॒सत् । मि॒त्रः । अति᳚थिः । शि॒वः । नः॒ ।
चि॒त्र॑भा᳚नुः । उ॒षसा᳚म् । भा॒ति॒ । अग्रे᳚ । अ॒पाम् । गर्भः᳚ । प्र॒॑स्वः᳚ । आ । वि॒वे॒श॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

योग्निरमूरोमूढः कविः प्राज्ञः अदितिरदीनः विवस्वान् दीप्तिमान् सुसंसत् शोभनसदनः शोभनसंवेदनोवा मित्रः प्रमीतेस्त्राता सर्वेषां अतिथिः अतिथिवत्पूज्यः शिवः शिवकरोजगतः चित्रभानुः चित्रदीप्तिः उषसामग्ने मुखे भाति । सोयमापां गर्भःसन् प्रस्वः जायमानाः ओषधीराविवेश ॥ ३ ॥

7.9.4
ई॒ळेन्यो᳚ वो॒ मनु᳚षो यु॒गेषु᳚ समन॒गा अ᳚शुचज्जा॒तवे᳚दाः ।
सु॒सं॒दृशा᳚ भा॒नुना॒ यो वि॒भाति॒ प्रति॒ गावः᳚ समिधा॒नं बु᳚धन्त ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ई॒ळेन्यः᳚ । वः॒ । मनु᳚षः । यु॒गेषु᳚ । स॒म॒न॒॑गाः । अ॒शु॒च॒त् । जा॒त॑वे᳚दाः ।
सु॒॑स॒न्दृशा᳚ । भा॒नुना᳚ । यः । वि॒॑भाति᳚ । प्रति᳚ । गावः᳚ । स॒म्॑इ॒धा॒नम् । बु॒ध॒न्त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने वस्त्वं अत्र विभक्तेर्वचनव्यत्ययः मनुषो मनुष्यस्य युगेषु यागकालेषु सवेष्वपि दिवसेषु वा ईळेन्यः स्तुत्यः अतः परं परोक्षस्तुतिः योग्निर्जातवेदाः जातधनः समनगाः युद्धेषु संगन्तःसन् अशुचत् दीप्यते सुसंदृशा सुसंदर्शनेन भानुना तेजसा विभातिच तमग्निं समिधानं समिध्यमानं गावः स्तुतयः प्रतिबुधन्त प्रतिबोधयन्ति ॥ ४ ॥

7.9.5
अग्ने᳚ या॒हि दू॒त्यं१॒᳚ मा रि᳚षण्यो दे॒वा{4} अच्छा᳚ ब्रह्म॒कृता᳚ ग॒णेन᳚ ।
सर᳚स्वतीं म॒रुतो᳚ अ॒श्विना॒पो यक्षि᳚ दे॒वान्र᳚त्न॒धेया᳚य॒ विश्वा᳚न् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अग्ने᳚ । या॒हि । दू॒त्य᳚म् । मा । रि॒ष॒ण्यः॒ । दे॒वान् । अच्छ᳚ । ब्र॒ह्म॒॑कृता᳚ । ग॒णेन᳚ ।
सर᳚स्वतीम् । म॒रुतः᳚ । अ॒श्विना᳚ । अ॒पः । यक्षि᳚ । दे॒वान् । र॒त्न॒॑धेया᳚य । विश्वा᳚न् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने दूत्यं दूतस्य कर्म हविर्वहनादि याहि देवानच्छाभिगच्छ । गणेन संघेन सह ब्रह्मकृता ब्रह्मकृतोस्मान् अस्मदीयांश्च तव स्तोतॄन् मारिषण्यः माहिंसीः सरस्वतीं मरुतो आश्वना अश्विनौ अपश्च एतान् देवान् रत्नधेयायास्मभ्यं रत्नदानाय यक्षिच ॥ ५ ॥

7.9.6
त्वाम᳚ग्ने समिधा॒नो वसि᳚ष्ठो॒ जरू᳚थं ह॒न्यक्षि᳚ रा॒ये पुरं᳚धिम् ।
पु॒रु॒णी॒था जा᳚तवेदो जरस्व यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वाम् । अ॒ग्ने॒ । स॒म्॑इ॒धा॒नः । वसि᳚ष्ठः । जरू᳚थम् । ह॒न् । यक्षि᳚ । रा॒ये । पुर᳚म्॑धिम् ।
पु॒रु॒॑नी॒था । जा॒त॒॑वे॒दः॒ । ज॒र॒स्व॒ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने त्वां वसिष्ठऋषिः समिधानोभवति । त्वं च जरूथं परुषभाषिणं जरणीयं वा रक्षोगणं हन् जहि । राये धनवते यजमानाय पुरंधिं बहुधियं देवगणं तथा च यास्कः-पुरंधिर्बहुधीरिति यक्षि यज । किं च हे जातवेदोग्ने पुरुणीथा बहुनीथेन बहुना स्तोत्रेण जरस्व देवान् स्तुहि । यद्वा पुरुणीथानेकमार्गाणि रक्षांसि जरयेत्यर्थः ॥ ६ ॥

उषोनजारइति पञ्चर्चं दशमं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभमाग्नेयं तथाचानुक्रान्तं उषोनपञ्चेति । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरुक्तोविनियोगः ।