सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 54

3 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: वास्तोष्पतिः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.54 - सम्पूर्णम्

1 / 3
ऋक्: 7.54.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (3)
7.54.1
वास्तो᳚ष्पते॒ प्रति᳚ जानीह्य॒स्मान्त्स्वा᳚वे॒शो अ᳚नमी॒वो भ᳚वा नः ।
यत्त्वेम᳚हे॒ प्रति॒ तन्नो᳚ जुषस्व॒ शं नो᳚ भव द्वि॒पदे॒ शं चतु᳚ष्पदे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वास्तोः᳚ । प॒ते॒ । प्रति᳚ । जा॒नी॒हि॒ । अ॒स्मान् । सु॒॑आ॒वे॒शः । अ॒न॒मी॒वः । भ॒व॒ । नः॒ ।
यत् । त्वा॒ । ईम᳚हे । प्रति᳚ । तत् । नः॒ । जु॒ष॒स्व॒ । शम् । नः॒ । भ॒व॒ । द्वि॒॑पदे᳚ । शम् । चतुः᳚॑पदे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे वास्तोष्पते गृहस्यपालयितर्देव त्वं अस्मान् त्वदीयान् स्तोतॄनिति प्रतिजानीहि प्रबुध्यस्व तदनन्तरं नोस्माकं स्वावेशः शोभननिवेशः अनमीवः अरोगकृच्च भव किंच वयं त्वा त्वां यद्धनं ईमहे याचामहे त्वमपि तद्धनं नोस्मभ्यं प्रतिजुषस्व प्रयच्छ अपिच नोस्माकं द्विपदे पुत्रपौत्रादिजनाय शं सुखकरोभव चतुष्पदे अस्मदीयाय गवाश्वादिवर्गायच शं सुखकरोभव ॥ १ ॥

7.54.2 समानपद
वास्तो᳚ष्पते प्र॒तर᳚णो न एधि गय॒स्फानो॒ गोभि॒रश्वे᳚भिरिन्दो ।
अ॒जरा᳚सस्ते स॒ख्ये स्या᳚म पि॒तेव᳚ पु॒त्रान्प्रति᳚ नो जुषस्व ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वास्तोः᳚ । प॒ते॒ । प्र॒॑तर᳚णः । नः॒ । ए॒धि॒ । ग॒य॒॑स्फानः᳚ । गोभिः᳚ । अश्वे᳚भिः । इ॒न्दो॒ इति᳚ ।
अ॒जरा᳚सः । ते॒ । स॒ख्ये । स्या॒म॒ । पि॒ता॑इ᳚व । पु॒त्रान् । प्रति᳚ । नः॒ । जु॒ष॒स्व॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे वास्तोष्पते गृहस्यपालयितर्देव त्वं नोस्माकं प्रतरणः प्रवधर्कः गयस्फानः गयस्यास्मदीयस्य धनस्य स्फाययिता प्रवर्धकः एधि भव । हे इन्दो सोमवदाह्लादक ते त्वयासह सख्ये सति वयं गोभिः पशुभिः अश्वेभिरश्वैश्च सहिता अजरासोजरारहिताः स्याम भवेम विनाशरहिताइत्यर्थः । पितेव पुत्रान् यथा पिता पुत्रान् रक्षकत्वेन सेवते तथा त्वमपि नोस्मान् प्रति जुषस्व सेवस्व ॥ २ ॥

7.54.3
वास्तो᳚ष्पते श॒ग्मया᳚ सं॒सदा᳚ ते सक्षी॒महि᳚ र॒ण्वया᳚ गातु॒मत्या᳚ ।
पा॒हि क्षेम᳚ उ॒त योगे॒ वरं᳚ नो यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वास्तोः᳚ । प॒ते॒ । श॒ग्मया᳚ । स॒म्॑सदा᳚ । ते॒ । स॒क्षी॒महि᳚ । र॒ण्वया᳚ । गा॒तु॒॑मत्या᳚ ।
पा॒हि । क्षेमे᳚ । उ॒त । योगे᳚ । वर᳚म् । नः॒ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे वास्तोष्पते देव शग्मया सुखकर्या रण्वया रमणीयया गातुमत्या धनवत्या ये त्वया देयया संसदा स्थानेन सक्षीमहि वयं संगच्छे- महि । त्वमपि क्षेमे प्राप्तस्य रक्षणे उतापिच योगे अप्राप्तस्यप्रापणे वरं वरणीयं नोस्मदीयं धनं पाहि रक्ष । हे वास्तोष्पते यूयं त्वं नोस्मान् सर्वदा कल्याणैः पात पाहि ॥ ३ ॥

अमीवहेत्यष्टर्चं द्वाविंशं सूक्तं आद्यागायत्री पंचम्याद्याश्चस्रोनुष्टुभः द्वितीयाद्यास्तस्रउपरिष्टाद्बृहत्यः त्र्यष्टकाश्चतुर्थद्वादशकीबृहतीति तल्लक्षणयोगात् आद्यावास्तोष्पतिदेवताका शिष्टाऎंद्मः तथाचानुक्रान्तं-अमीवहाष्टौ वास्तोष्पत्याद्या गायत्री शेषास्त्र्युपरिष्टाद्बृहत्या- दयोनुष्टुभः प्रस्वापिन्यउपनिषदिति । गतोविनियोगः । बृहद्देवतायां यदुक्तं तदिहलिख्यते-वरुणस्य गृहान् रात्रौवसिष्ठः स्वप्नमाचरन् । प्रविवेशाथतंतत्रश्वानदन्नभ्यवर्तत ॥ १ ॥

क्रन्दंतंसारमेयंस धावंतंदष्टुमुद्यतम् । यदर्जुनेतिचद्वाभ्यांसांत्वयित्वाह्यसुष्वपत् ॥ २ ॥

एवंप्रस्थापयामासजनमन्यंचवारुणमिति ॥ ३ ॥

अत्रकेचित्पुनरेवमाहुः-आसांप्रस्वापिनित्वंतुकथासुपरिकल्प्यते । वसिष्ठरतृषितोन्नार्थी- त्रिरात्रालब्धभोजनः ॥ ४ ॥

चतुर्थरात्रौचौर्यार्थंवारुणंगृहमेत्यनु । कोष्ठागारेप्रवेशायपालकश्वादिसुप्तये ॥ ५ ॥

यदर्जुनेतिसप्तर्चंददर्शचज- जापचेति ॥ ६ ॥