सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 37

8 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: विश्वेदेवाः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.37 - सम्पूर्णम्

1 / 8
ऋक्: 7.37.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (8)
7.37.1
आ वो॒ वाहि᳚ष्ठो वहतु स्त॒वध्यै॒ रथो᳚ वाजा ऋभुक्षणो॒ अमृ᳚क्तः ।
अ॒भि त्रि᳚पृ॒ष्ठैः सव᳚नेषु॒ सोमै॒र्मदे᳚ सुशिप्रा म॒हभि᳚ः पृणध्वम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । वः॒ । वाहि᳚ष्ठः । व॒ह॒तु॒ । स्त॒वध्यै᳚ । रथः᳚ । वा॒जाः॒ । ऋ॒भु॒क्ष॒णः॒ । अमृ᳚क्तः ।
अ॒भि । त्रि᳚॑पृ॒ष्ठैः । सव᳚नेषु । सोमैः᳚ । मदे᳚ । सु॒॑शि॒प्राः॒ । म॒ह॑भिः᳚ । पृ॒ण॒ध्व॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अनेन द्वृचेन ऋभवः स्तूयन्ते ऋभुक्षणः विस्तीर्णस्य तेजसोनिवासभूता हे वाजाः ऋभवः वाहिष्ठोवोढृतमः स्तवध्यै स्तोतुमर्ह अमृक्तः केनाप्यहिंसितः युष्मदीयोरथः वो युष्मान् आवहतु आसमन्तात् अस्मदीयं यज्ञं प्रापयतु हेसुशिप्राः शोभनहनवः यूयं तेन रथेनागत्य सव- नेष्वस्मदीययज्ञेषु मदे मदनिमित्ते त्रिपृष्ठैः क्षीरदधिसक्तुमिश्रैः महभिर्महद्भिः सोमैः अभि पृणध्वं युष्मदीयं जठरमभिपूरयत सरथः युष्मानावहत्विति पूर्वेणान्वयः ॥ १ ॥

7.37.2
यू॒यं ह॒ रत्नं᳚ म॒घव᳚त्सु धत्थ स्व॒र्दृश᳚ ऋभुक्षणो॒ अमृ᳚क्तम् ।
सं य॒ज्ञेषु᳚ स्वधावन्तः पिबध्वं॒ वि नो॒ राधां᳚सि म॒तिभि᳚र्दयध्वम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यू॒यम् । ह॒ । रत्न᳚म् । म॒घव᳚त्॑सु । ध॒त्थ॒ । स्वः॒॑दृशः᳚ । ऋ॒भु॒क्ष॒णः॒ । अमृ᳚क्तम् ।
सम् । य॒ज्ञेषु᳚ । स्व॒धा॒॑व॒न्तः॒ । पि॒ब॒ध्व॒म् । वि । नः॒ । राधां᳚सि । म॒ति॑भिः᳚ । द॒य॒ध्व॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे ऋभुक्षणः हे ऋभवः स्वर्दृशः स्वर्गं पश्यन्तोयूयं ह यूयमेव मघवत्सु हविर्लक्षणान्नवत्सु अस्मासु निमित्तेषु अमृतं अहिंसितं चोरादिभि- र्नापहृतमित्यर्थः रत्नं रमणीयं धत्थ धारयथ तत्नन्तरं स्वधावन्तोबलवन्तस्ते यूयं यज्ञेषु अस्मदीययज्ञेषु संपिबध्वं सम्यक् सोमंपिबत अपिच यूयं मतिभिर्धनहेतुभिः नोस्मभ्यं राधांसि धनानि विदयध्वं विशेषेणदत्त ॥ २ ॥

7.37.3
उ॒वोचि᳚थ॒ हि म᳚घवन्दे॒ष्णं म॒हो अर्भ᳚स्य॒ वसु᳚नो विभा॒गे ।
उ॒भा ते᳚ पू॒र्णा वसु᳚ना॒ गभ᳚स्ती॒ न सू॒नृता॒ नि य᳚मते वस॒व्या᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒वोचि᳚थ । हि । म॒घ॒॑व॒न् । दे॒ष्णम् । म॒हः । अर्भ᳚स्य । वसु᳚नः । वि॒॑भा॒गे ।
उ॒भा । ते॒ । पू॒र्णा । वसु᳚ना । गभ᳚स्ती॒ इति᳚ । न । सू॒नृता᳚ । नि । य॒म॒ते॒ । व॒स॒व्या᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उवोचिथेत्याद्याः पंचर्चइन्द्रदेवताकाः हे मघवन् धनवन्निन्द्र त्वं महोमहतः अर्भस्याल्पस्यच वसुनोधनस्य विभागे परिचरणानुकूलेदान- निमित्ते देष्णं धनं उवोचिथहि सेवसेखलु उचतिःसेवाकर्मा तथा ते त्वदीयौ उभा उभौ गभस्ती बाहू वसुना धनेन पूर्णा पूर्णौ भवतः ते त्वदीयासूनृतावाक् वसव्या वसूनि धनानि ननियमते ननिच्छति यद्वा वसव्या वसुषु धनेषु साधुः सूनृतावाक् धनेन संपूर्णौ त्वदीयौ बाहू ननियच्छति नाल्पंप्रदापयतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

7.37.4
त्वमि᳚न्द्र॒ स्वय᳚शा ऋभु॒क्षा वाजो॒ न सा॒धुरस्त᳚मे॒ष्यृक्वा᳚ ।
व॒यं नु ते᳚ दा॒श्वांसः᳚ स्याम॒ ब्रह्म᳚ कृ॒ण्वन्तो᳚ हरिवो॒ वसि᳚ष्ठाः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । इ॒न्द्र॒ । स्व॑य᳚शाः । ऋ॒भु॒क्षाः । वाजः᳚ । न । सा॒धुः । अस्त᳚म् । ए॒षि॒ । ऋक्वा᳚ ।
व॒यम् । नु । ते॒ । दा॒श्वांसः᳚ । स्या॒म॒ । ब्रह्म᳚ । कृ॒ण्वन्तः᳚ । ह॒रि॒॑वः॒ । वसि᳚ष्ठाः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र स्वयशाः असाधारणकीर्तिः ऋभुक्षाः ऋभुनिवासकः ऋभूणामीश्वरोवा त्वं साधुः साधकः वाजोन अन्नमिव ऋक्वा ऋक्वणः स्तोतुः मम अस्तं गृहं एषि प्राप्नुहि नु अद्य वयं वसिष्ठाः एतत्संज्ञकाऋषयो हे हरिवः स्वकीयाश्वोपेतेन्द्र ते त्वदर्थं दाश्वांसः हविर्लक्षणान्नं दत्तवन्तः ब्रह्म स्तोत्रं कृण्वन्तः कुर्वन्तःसन्तः स्याम भवेम ॥ ४ ॥

7.37.5
सनि᳚तासि प्र॒वतो᳚ दा॒शुषे᳚ चि॒द्याभि॒र्विवे᳚षो हर्यश्व धी॒भिः ।
व॒व॒न्मा नु ते॒ युज्या᳚भिरू॒ती क॒दा न᳚ इन्द्र रा॒य आ द᳚शस्येः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सनि᳚ता । अ॒सि॒ । प्र॒॑वतः᳚ । दा॒शुषे᳚ । चि॒त् । याभिः᳚ । विवे᳚षः । ह॒रि॒॑अ॒श्व॒ । धी॒भिः ।
व॒व॒न्म । नु । ते॒ । युज्या᳚भिः । ऊ॒ती । क॒दा । नः॒ । इ॒न्द्र॒ । रा॒यः । आ । द॒श॒स्येः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे हर्यश्व हरिनामकाश्वेन्द्र त्वं याभिर्धीभिः अस्मदीयाभिः स्तुतिभिः विवेषव्याप्नोषिसत्वं दाशुषेचित् हविर्दत्तवते यजमानायापि प्रवतः प्रवणस्य धनस्यसनितासि दाताभवसि अपिच हेइन्द्र त्वं नोस्मभ्यं कदा कस्मिन्काले रायो धनानि आदशस्येः प्रयच्छेः नु अद्य ते तव युज्याभिः योग्याभिः ऊती ऊतिभीरक्षाभिः ववन्म त्वां संभजेम ॥ ५ ॥

7.37.6
वा॒सय᳚सीव वे॒धस॒स्त्वं नः᳚ क॒दा न᳚ इन्द्र॒ वच᳚सो बुबोधः ।
अस्तं᳚ ता॒त्या धि॒या र॒यिं सु॒वीरं᳚ पृ॒क्षो नो॒ अर्वा॒ न्यु᳚हीत वा॒जी ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वा॒सय᳚सि॑इव । वे॒धसः᳚ । त्वम् । नः॒ । क॒दा । नः॒ । इ॒न्द्र॒ । वच᳚सः । बु॒बो॒धः॒ ।
अस्त᳚म् । ता॒त्या । धि॒या । र॒यिम् । सु॒॑वीर᳚म् । पृ॒क्षः । नः॒ । अर्वा᳚ । नि । उ॒ही॒त॒ । वा॒जी ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र त्वं कदा कस्मिन्काले नोस्मदीयं वचसः वचोरूपं स्तोत्रं बुबोधः अवगच्छेः तथा सत्वं वेधसः स्तोतॄन् नः अस्मान् वासयसीव इवेदानीमर्थे इदानीं स्वकीयस्थाने अवस्थापयसि किंच वाजी बलवान् अर्वा वेगवान् त्वदीयोश्वः तात्या तनोतेरिदंरूपं संततया धिया अस्मत्प्रेरितया स्तुत्या हेतुभूतया सुवीरं शोभनपुत्रोपेतं रयिं त्वदीयं धनं पृक्षोन्नंच नोस्मदीयं अस्तं गृहं न्यहीत निवहेत् ॥ ६ ॥

7.37.7
अ॒भि यं दे॒वी निरृ᳚तिश्चि॒दीशे॒ नक्ष᳚न्त॒ इन्द्रं᳚ श॒रदः᳚ सु॒पृक्ष᳚ः ।
उप᳚ त्रिब॒न्धुर्ज॒रद᳚ष्टिमे॒त्यस्व᳚वेशं॒ यं कृ॒णव᳚न्त॒ मर्ता᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒भि । यम् । दे॒वी । निः॑ऋ᳚तिः । चि॒त् । ईशे᳚ । नक्ष᳚न्ते । इन्द्र᳚म् । श॒रदः᳚ । सु॒॑पृक्षः᳚ ।
उप᳚ । त्रि॒॑ब॒न्धुः । ज॒रत्॑अ᳚ष्टिम् । ए॒ति॒ । अस्व᳚वेशम् । यम् । कृ॒णव᳚न्त । मर्ताः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

देवी द्योतमाना निरृतिश्चित् भूमिरपि ईशे कृत्यार्थे केन् प्रत्ययः ईशितव्या स्वभूतासती यमिन्द्रं अभिनक्षते व्याप्नोति सुपृक्षः शोभनान्नैरु- पेताः शरदः संवत्सराश्च यमिन्द्रं नक्षन्ते व्याप्नुवन्ति मर्ताः मरणधर्माणः स्तोतारोवयंयमिन्द्रं अस्वदेशं स्वकीयेस्थाने अनुपविशन्तं कृणवन्त कुर्वंति त्रिबन्धुः त्रयाणां लोकानां बन्धकोविधारकः सइन्द्रः जरदष्टिं जरज्जीर्णमष्टिरशनं यस्यबलस्य हेतुभूतं तद्बलं उपैति उप- गच्छति ॥ ७ ॥

7.37.8
आ नो॒ राधां᳚सि सवितः स्त॒वध्या॒ आ रायो᳚ यन्तु॒ पर्व᳚तस्य रा॒तौ ।
सदा᳚ नो दि॒व्यः पा॒युः सि᳚षक्तु यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । नः॒ । राधां᳚सि । स॒वि॒त॒रिति᳚ । स्त॒वध्यै᳚ । आ । रायः᳚ । य॒न्तु॒ । पर्व᳚तस्य । रा॒तौ ।
सदा᳚ । नः॒ । दि॒व्यः । पा॒युः । सि॒स॒क्तु॒ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे सवितः सर्वस्यप्रेरक देव त्वत् सकाशात् स्तवध्यै स्तोतुं योग्यानि राधांसि धनानि नोस्मान् आयन्तु आगच्छन्तु पर्वतस्य पर्वतइति कश्चिदिन्द्रस्य सखा एतत्संज्ञकस्य देवस्य रातौ दानेसति रायो धनानि अस्मानायन्तु पायुः सर्वस्य पालकोदिव्योदिविभवः सइन्द्रः सदा सर्वदा नोस्मान् सिषक्तु रक्षकत्वेनसेवतां अस्मिन् सूक्ते येग्रतिपादितादेवाः तेसर्वे यूयं नोस्मान् स्वस्तिभिः कल्याणैः सदा पात् पालयत ॥ ८ ॥

उदुष्यदेवइत्यष्टर्चं पंचमं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभं सवितृदेवताकं सप्तम्यष्टम्यौ वाजिदेवताके भगमुग्रोवसइत्यर्धर्चो भगदेवत्यः सा- वित्रोवा यथाचानुक्रमणिका-उदुष्यसावित्रमंत्येवाजिन्यौभगमितिभागोवार्धर्चइति । गतः सूक्तविनियोगः ।