सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 94

12 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: इंद्राग्नी छन्दः: गायत्री

सूक्तम् 7.94 - सम्पूर्णम्

1 / 12
ऋक्: 7.94.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (12)
7.94.1
इ॒यं वा᳚म॒स्य मन्म᳚न॒ इन्द्रा᳚ग्नी पू॒र्व्यस्तु᳚तिः ।
अ॒भ्राद्वृ॒ष्टिरि᳚वाजनि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इ॒यम् । वा॒म् । अ॒स्य । मन्म᳚नः । इन्द्रा᳚ग्नी॒ इति᳚ । पू॒र्व्य॑स्तु᳚तिः ।
अ॒भ्रात् । वृ॒ष्टिः॑इ᳚व । अ॒ज॒नि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्राग्नी इयं पूर्व्यस्तुतिः पूर्व्या मुख्यास्तुतिः अस्य मन्मनः स्तोतुः अस्माद्वसिष्ठात् वां युवाभ्यां युवयोरर्थं अभ्रात् मेघात् वृष्टिरिव बह्वी सती अजनि प्रादुर्भूता तां शृणुतमित्युत्तरत्र संबन्धः ॥ १ ॥

7.94.2
शृ॒णु॒तं ज᳚रि॒तुर्हव॒मिन्द्रा᳚ग्नी॒ वन᳚तं॒ गिरः᳚ ।
ई॒शा॒ना पि᳚प्यतं॒ धियः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
शृ॒णु॒तम् । ज॒रि॒तुः । हव᳚म् । इन्द्रा᳚ग्नी॒ इति᳚ । वन᳚तम् । गिरः᳚ ।
ई॒शा॒ना । पि॒प्य॒त॒म् । धियः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्राग्नी जरितुः स्तोतुः हवमाह्वानं युवां शृणुतं श्रुत्वा च गिरस्तदीयास्तुतिर्वनतं संभजतम् तथा ईशाना ईश्वरौ युवां धियः अनुष्ठि- तानि कर्माणि पिप्यतं तत्स्थैः फलैः पूरयतम् ॥ २ ॥

7.94.3
मा पा᳚प॒त्वाय᳚ नो न॒रेन्द्रा᳚ग्नी॒ माभिश᳚स्तये ।
मा नो᳚ रीरधतं नि॒दे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मा । पा॒प॒॑त्वाय᳚ । नः॒ । न॒रा॒ । इन्द्रा᳚ग्नी॒ इति᳚ । मा । अ॒भि॑श᳚स्तये ।
मा । नः॒ । री॒र॒ध॒त॒म् । नि॒दे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे नरानेताराविन्द्राग्नी नोस्मान् पापत्वाय पापवत्वाय हीनभावाय मारीरधतं मावशीकुरुतम् । तथा अभिशस्तये शत्रुभिः कृतायाभि- शंसनाय मारीरधतं मावशीकुरुतम् । तथा निदे निंदकाय यजमानाय नोस्मान् मारीरधतं मावशीकुरुतम् ॥ ३ ॥ चातुर्विंशिकेहनि प्रातः सवनेच्छावाकस्य इन्द्रेअग्नेत्ययं षळहस्तोत्रियसंज्ञकस्तृचः सूत्रितञ्च-इन्द्रेअग्नानमोबृहत्ताहुवेययोरिदमिति ।

7.94.4
इन्द्रे᳚ अ॒ग्ना नमो᳚ बृ॒हत्सु᳚वृ॒क्तिमेर᳚यामहे ।
धि॒या धेना᳚ अव॒स्यवः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इन्द्रे᳚ । अ॒ग्ना । नमः᳚ । बृ॒हत् । सु॒॑वृ॒क्तिम् । आ । ई॒र॒या॒म॒हे॒ ।
धि॒या । धेनाः᳚ । अ॒व॒स्यवः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अवस्यवः रक्षणकामाः वयं इन्द्रे देवे अग्ना अग्नौ च बृहत् बृंहणं वर्धकं हविर्लक्षणमन्नं सुवृक्तिं सुप्रवृत्तां स्तुतिंच आ ईरयामहे अभिप्रेर- यामः । तथा धिया कर्मणा युक्ताः वाङ्नामैतत् अप्रगीताः स्तुतिवाचश्च अभि प्रेरयामः ॥ ४ ॥

7.94.5
ता हि शश्व᳚न्त॒ ईळ᳚त इ॒त्था विप्रा᳚स ऊ॒तये᳚ ।
स॒बाधो॒ वाज᳚सातये ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ता । हि । शश्व᳚न्तः । ईळ᳚ते । इ॒त्था । विप्रा᳚सः । ऊ॒तये᳚ ।
स॒॑बाधः᳚ । वाज᳚॑सातये ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ता हितौ खलु इन्द्राग्नी शश्वन्तः बहवः विप्रसोमेधाविनोजनाः ऊतये रक्षणाय इत्था इत्थमनेन प्रकारेण ईळते स्तुवन्ति । तथा सबाधः समानं बाधमानाः प्रस्परं बाध्यमानाः जनाः वाजसातये अन्नलाभाय तावेवेन्द्राग्नी ईळते स्तुवन्ति यद्वा वाजसातिरिति सङ्ग्रामनाम सङ्ग्रामार्थम् ॥ ५ ॥

7.94.6
ता वां᳚ गी॒र्भिर्वि᳚प॒न्यव॒ः प्रय᳚स्वन्तो हवामहे ।
मे॒धसा᳚ता सनि॒ष्यवः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ता । वा॒म् । गीः॒॑भिः । वि॒प॒न्यवः᳚ । प्रय᳚स्वन्तः । ह॒वा॒म॒हे॒ ।
मे॒ध॑सा᳚ता । स॒नि॒ष्यवः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

विपन्यवः स्तोत्रमिच्छन्तः प्रयस्वन्तः हविर्लक्षणेनान्नेनोपेताः सनिष्यवः सनि धनमात्मनइच्छन्तोवयं मेधसाता मेधानां यागानां सातौ संभजने निमित्तभूते सति हे इन्द्राग्नी ता तौ वां युवां गीर्भिः स्तुतिभिः हवामहे आह्वयामहे ॥ ६ ॥ अमावास्यायामैन्द्राग्नस्यहविषः इन्द्राग्नीअवसेत्यनुवाक्या सूत्रितञ्च-इन्द्राग्नीअवसागतंगीर्भिर्विप्रः प्रमतिमिच्छमानइति ।

7.94.7
इन्द्रा᳚ग्नी॒ अव॒सा ग᳚तम॒स्मभ्यं᳚ चर्षणीसहा ।
मा नो᳚ दु॒ःशंस᳚ ईशत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इन्द्रा᳚ग्नी॒ इति᳚ । अव᳚सा । आ । ग॒त॒म् । अ॒स्मभ्य᳚म् । च॒र्ष॒णि॒॑स॒हा॒ ।
मा । नः॒ । दुः॒॑शंसः᳚ । ई॒श॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे चर्षणीसहा चर्शणीनां मनुष्याणां शत्रुभूतानामभिभवितारौ हे इन्द्राग्नी अस्मभ्यं स्तोतृभ्योदेयेन अवसा अन्नेनसह आगतं आगच्छतम् दुःशंसोदुष्टाभिशंसनः पारुष्यवादी शत्रुश्च नोस्मान् माईशत ईशिष्ट अस्मान् बाधितुं मा शक्रोतु ॥ ७ ॥

7.94.8
मा कस्य᳚ नो॒ अर᳚रुषो धू॒र्तिः प्रण॒ङ्मर्त्य᳚स्य ।
इन्द्रा᳚ग्नी॒ शर्म᳚ यच्छतम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मा । कस्य᳚ । नः॒ । अर᳚रुषः । धू॒र्तिः । प्रण᳚क् । मर्त्य᳚स्य ।
इन्द्रा᳚ग्नी॒ इति᳚ । शर्म᳚ । य॒च्छ॒त॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्राग्नी कस्य कस्यचिदापि अररुषः अरेर्मर्त्यस्य मनुष्यसंबन्धिनी धूर्तिः हिंसा नोस्मान् माप्रणक् मा प्राप्नोति शर्मसुखं च अस्मभ्यं यच्छतं दत्तम् ॥ ८ ॥

7.94.9
गोम॒द्धिर᳚ण्यव॒द्वसु॒ यद्वा॒मश्वा᳚व॒दीम᳚हे ।
इन्द्रा᳚ग्नी॒ तद्व᳚नेमहि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
गो॑म᳚त् । हिर᳚ण्य॑वत् । वसु᳚ । यत् । वा॒म् । अश्व᳚॑वत् । ईम᳚हे ।
इन्द्रा᳚ग्नी॒ इति᳚ । तत् । व॒ने॒म॒हि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्राग्नी गोमत् गोभिर्युक्तं हिरण्यवत् हिरण्यैः सुवर्णौर्युक्तम् अस्वैश्चोपेतं यद्वसु वां युवां ईमहे याचामहे तद्वसु युवयोः प्रसादात् वयं वनेमहि संभजेमहि ॥ ९ ॥ चातुर्विंशिकेहनि प्रातःसवने अच्छावाकश्त्रै यत्सोमआसुतइत्यारंभणीया अहर्गणेषुच द्वितीयादिष्वहस्सु एषा प्रातःसवने तेनैवशंसनीया सूत्रितञ्च-यत्सोमआसुतेनरइत्यारंभणीयाः शस्त्वेति ।

7.94.10
यत्सोम॒ आ सु॒ते नर᳚ इन्द्रा॒ग्नी अजो᳚हवुः ।
सप्ती᳚वन्ता सप॒र्यवः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यत् । सोमे᳚ । आ । सु॒ते । नरः᳚ । इ॒न्द्रा॒ग्नी इति᳚ । अजो᳚हवुः ।
सप्ति᳚॑वन्ता । स॒प॒र्यवः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सोमे सुते अभिषुते सति नरः कर्मणां नेतारः ऋत्विजः सपर्यवः परिचरणकामाः सन्तः सप्तीवन्ता प्रशस्ताश्वौ इन्द्राग्नीइन्द्रमग्निं च यद्यदा अजोहवुरभिह्वयन्ते तदा युवामागच्छतमितिशेषः ॥ १० ॥

7.94.11
उ॒क्थेभि᳚र्वृत्र॒हन्त᳚मा॒ या म᳚न्दा॒ना चि॒दा गि॒रा ।
आ॒ङ्गू॒षैरा॒विवा᳚सतः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒क्थेभिः᳚ । वृ॒त्र॒हन्॑त᳚मा । या । म॒न्दा॒ना । चि॒त् । आ । गि॒रा ।
आ॒ङ्गू॒षैः । आ॒॑विवा᳚सतः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

वृत्रहन्तमा वृत्राणामावरकाणां हन्तृतमौ मन्दाना मोदमानौ या याविन्द्राग्नी उक्थेभिः शस्त्रैः गिरा च स्तुत्या च आविवासतः परिचर्येते व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृप्रत्ययः चिदितिचार्थे आङ्गुषैरन्यैश्च स्तोत्रैः यावाविवासतः परिचर्येते तौ युवां आगच्छतमिति- शेषः ॥ ११ ॥

7.94.12 समानपद
ताविद्दु॒ःशंसं॒ मर्त्यं॒ दुर्वि᳚द्वांसं रक्ष॒स्विन᳚म् ।
आ॒भो॒गं हन्म᳚ना हतमुद॒धिं हन्म᳚ना हतम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
तौ । इत् । दुः॒॑शंस᳚म् । मर्त्य᳚म् । दुः॑वि᳚द्वांसम् । र॒क्ष॒स्विन᳚म् ।
आ॒॑भो॒गम् । हन्म᳚ना । ह॒त॒म् । उ॒द॒॑धिम् । हम᳚ना । ह॒त॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्राग्नी तौ युवां दुःशंसं दुष्टाभिशंसनं दुर्विद्वांसं दुर्विज्ञानं रक्षस्विनं बलवन्तं आभोगं आहृत्यास्मत्तोपहृत्य भोक्तारंमर्त्यं मनुष्यं शत्रुं हन्मना हननसाधनेनायुधेन हतं हिंस्तं उक्तमेवार्थं दृष्टान्तेन द्रढयति-उदधिं लुप्तोपममेतत् उदधानं कुंभमिव यथा कुंभअनाया- सेनभिद्यन्ते एवमनायासेनैव शत्रुं आयुधेन युवां हिंस्तम् ॥ १२ ॥

प्रक्षोदसेति षळृचं षष्ठं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभं सरस्वतीदेवताकम् तृतीयातु सरस्वद्देवताका अनुक्रम्यतेच-प्रक्षोदसाषट् सारस्वतंतु तृतीयासरस्वतइति । गतःसूक्तविनियोगः । प्रथमेछन्द्रोमे प्रउगशस्त्रे प्रक्षोदसाधायसासस्रएषेति प्रउगमिति । सारस्वतेपशौ प्रक्षोदसेति वपायायाज्या सूत्रितश्च-पक्षोदसाधायसासस्रएषा पावीरवीकन्याचित्रायुरिति ।