सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 62

6 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: सूर्यः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.62 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 7.62.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
7.62.1 समानपद
उत्सूर्यो᳚ बृ॒हद॒र्चींष्य᳚श्रेत्पु॒रु विश्वा॒ जनि᳚म॒ मानु᳚षाणाम् ।
स॒मो दि॒वा द᳚दृशे॒ रोच᳚मान॒ः क्रत्वा᳚ कृ॒तः सुकृ᳚तः क॒र्तृभि᳚र्भूत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उत् । सू॒र्यः᳚ । बृ॒हत् । अ॒र्चींषि᳚ । अ॒श्रे॒त् । पु॒रु । विश्वा᳚ । जनि᳚म । मानु᳚षाणाम् ।
स॒मः । दि॒वा । द॒दृ॒शे॒ । रोच᳚मानः । क्रत्वा᳚ । कृ॒तः । सु॑कृ᳚तः । क॒र्तृ॑भिः᳚ । भू॒त् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सूर्यः सर्वस्यप्रेरकोदेवः बृहत् अत्यधिकं पुरु पुरूणि बहूनि अर्चींषि तेजांसि उदश्रेत् ऊर्ध्वं श्रयति किंप्रति मानुषाणां मनुष्याणां विश्वा सर्वाणि जनिमा जनिमानि जनान् जनशब्दः संघवचनः तान् प्रत्युदश्रेत् सदेवोदिवा अहनि रोचमानः सन् समोददृशे एकरूपः प्र- तिनियतः सन् दृश्यते तस्मात्पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्योभवतीतिहिश्रुतिः । सदेवः क्रत्वा सर्वस्यकर्ता कृतः संपादितः प्रजापतिना कर्तुभिः स्तुतिकर्तृभिः सुकृतः स्तुत्या तीक्ष्णीकृतोभूत् भवति ॥ १ ॥

7.62.2
स सू᳚र्य॒ प्रति᳚ पु॒रो न॒ उद्गा᳚ ए॒भिः स्तोमे᳚भिरेत॒शेभि॒रेवै᳚ः ।
प्र नो᳚ मि॒त्राय॒ वरु᳚णाय वो॒चो॑ना᳚गसो अर्य॒म्णे अ॒ग्नये᳚ च ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । सू॒र्य॒ । प्रति᳚ । पु॒रः । नः॒ । उत् । गाः॒ । ए॒भिः । स्तोमे᳚भिः । ए॒त॒शेभिः᳚ । एवैः᳚ ।
प्र । नः॒ । मि॒त्राय᳚ । वरु᳚णाय । वो॒चः॒ । अना᳚गसः । अ॒र्य॒म्णे । अ॒ग्नये᳚ । च॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे सूर्य सः प्रसिद्धस्त्वं नोस्मान् प्रति पुरः पुरस्तात् उद्गाः उद्गच्छ कैः सधनैः एभिः स्तोमेभिः स्तोमैः स्तुत्यैः एतशेभिः एतवर्णैः स्वार्थिकः शकारः । या जरन्ता युवशा ता । पुरुषः कृष्णशवास्युत्तरतइत्यादिवत् । तादृशैः एवैर्गमनशीलैरश्वैरुद्गाः अथ तथा कृत्वा अस्माभिः स्तुतः सन् नोस्मान् अनागसः अपापान् प्रवोचः केभ्यः मित्राय वरुणायार्यम्णे अग्नये च । अत्र सौर्ये इतरेषां मित्रादीनां संकीर्तनं तेषामपि निपातभाक् त्वादविरुद्धं एवंपूर्वोत्तरत्रच मैत्रावरुणेर्यमादीनांसंकीर्तनमपि न विरुध्यते ॥ २ ॥

7.62.3
वि नः᳚ स॒हस्रं᳚ शु॒रुधो᳚ रदन्त्वृ॒तावा᳚नो॒ वरु᳚णो मि॒त्रो अ॒ग्निः ।
यच्छ᳚न्तु च॒न्द्रा उ᳚प॒मं नो᳚ अ॒र्कमा न॒ः कामं᳚ पूपुरन्तु॒ स्तवा᳚नाः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वि । नः॒ । स॒हस्र᳚म् । शु॒रुधः᳚ । र॒द॒न्तु॒ । ऋ॒त॑वा᳚नः । वरु᳚णः । मि॒त्रः । अ॒ग्निः ।
यच्छ᳚न्तु । च॒न्द्राः । उ॒प॒॑मम् । नः॒ । अ॒र्कम् । आ । नः॒ । काम᳚म् । पू॒पु॒र॒न्तु॒ । स्तवा᳚नाः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

नोस्मभ्यं शुरुधः शुचेर्दुःखस्य प्रतिरोद्धारः ऋतावानः सत्यवन्तोवरुणादयः सहस्रं सहस्रसंख्याकं धनं विरदन्तु वितरन्तु अथवा शुरुध- उक्तलक्षणाः सहस्रसङ्ख्याकाः ओषधीरदन्तु । किञ्च ते चन्द्राः आह्लादकारिणो नोस्मभ्यं उपमं स्तुत्यं अर्कमर्चनीयं यच्छन्तु । किंच स्तवाना अस्माभिः स्तूयमानानोस्माकं काममपेक्षितं पूपुरन्तु पूरयन्तु । हे सूर्य त्वया अनुज्ञाताइति सूर्यस्य स्तुतिः ॥ ३ ॥

7.62.4 समानपद
द्यावा᳚भूमी अदिते॒ त्रासी᳚थां नो॒ ये वां᳚ ज॒ज्ञुः सु॒जनि᳚मान ऋष्वे ।
मा हेळे᳚ भूम॒ वरु᳚णस्य वा॒योर्मा मि॒त्रस्य᳚ प्रि॒यत᳚मस्य नृ॒णाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
द्यावा᳚भूमी॒ इति᳚ । अ॒दि॒ते॒ । त्रासी᳚थाम् । नः॒ । ये । वा॒म् । ज॒ज्ञुः । सु॒॑जनि᳚मानः । ऋ॒ष्वे॒ इति᳚ ।
मा । हेळे᳚ । भू॒म॒ । वरु᳚णस्य । वा॒योः । मा । मि॒त्रस्य᳚ । प्रि॒य॑त᳚मस्य । नृ॒णाम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे द्यावाभूमी द्यावापृथिव्यौ हे अदिते अखण्डनीये एतत् द्यावाभूम्योरेवैकवचनेन संबोधनं हे ऋष्वे महन्नामैतत् हे महत्यौ नोस्मान् त्रासीथां रक्षतम् । ये वयं सुजनिमानः शोभनजन्मानोवां युवां जज्ञुः ज्ञातवन्तः स्म । किञ्च वयं वरुणस्य हेळे क्रोधे माभूम तथा वायोर्माभूम तथा नृणां स्तुतिनेतॄणां मनुष्याणां प्रियतमस्य मित्रस्य हेळे माभूम ॥ ४ ॥ प्रबाहवेति पञ्चमी मैत्रावरुणे पशौ पुरोडाशस्य याज्या सूत्रितंच-प्रबाहवासिसृतंजीवसेनोयद्बंहिष्ठंनातिविधेसुदानूइति । तत्पाठस्तु ।

7.62.5 समानपद
प्र बा॒हवा᳚ सिसृतं जी॒वसे᳚ न॒ आ नो॒ गव्यू᳚तिमुक्षतं घृ॒तेन᳚ ।
आ नो॒ जने᳚ श्रवयतं युवाना श्रु॒तं मे᳚ मित्रावरुणा॒ हवे॒मा ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्र । बा॒हवा᳚ । सि॒सृ॒त॒म् । जी॒वसे᳚ । नः॒ । आ । नः॒ । गव्यू᳚तिम् । उ॒क्ष॒त॒म् । घृ॒तेन᳚ ।
आ । नः॒ । जने᳚ । श्र॒व॒य॒त॒म् । यु॒वा॒ना॒ । श्रु॒तम् । मे॒ । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । हवा᳚ । इ॒मा ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे मित्रावरुणा मित्रावरुणौ देवौ बाहवा युवाभ्यां बाहू प्रसिसृतं प्रसारयतं हविः स्वीकाराय धनप्रदानायवा । किमर्थमिति नोजीवसे अस्माकं जीवनाय किञ्च नोस्माकं गव्यूतिं गावोयन्ति गच्छंति अत्रेति गव्यूतिर्गोमार्गभूमिः तां तृणादिप्ररोहाय घृतेनोदकेन आसमन्तात् उक्षतं सिञ्चतं किञ्च नोस्मान् जने अस्मत्समाने मनुष्यसमूहे वा नोस्मान् आश्रवयतं विश्रुतं कुरुतम् । हे युवाना नित्ययौवनौ सर्वत्रव्याप्तौ वा युवां मे मम इमा इमानि हवा आह्वानानि श्रुतं श्रृणुतम् ॥ ५ ॥

7.62.6
नू मि॒त्रो वरु᳚णो अर्य॒मा न॒स्त्मने᳚ तो॒काय॒ वरि᳚वो दधन्तु ।
सु॒गा नो॒ विश्वा᳚ सु॒पथा᳚नि सन्तु यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नु । मि॒त्रः । वरु᳚णः । अ॒र्य॒मा । नः॒ । त्मने᳚ । तो॒काय᳚ । वरि᳚वः । द॒ध॒न्तु॒ ।
सु॒॑गा । नः॒ । विश्वा᳚ । सु॒॑पथा᳚नि । स॒न्तु॒ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

मित्रोवरुणोर्यमाचैते त्रयोदेवा नु अद्य नोस्माकं त्मने आत्मने आत्महिताय तोकायपुत्राय च वरिवोधनं दधन्तु प्रयच्छन्तु नोस्माकं विश्वा सर्वाणि गन्तव्यानि सुगा सगमनानि सुपथानि च सन्तु भवन्तु शिष्टं गतम् ॥ ६ ॥

उद्वेतीति षळृचमष्टमंसूक्तम् वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभम् आद्याश्चतस्रः पञ्चम्याःपूर्वार्धश्च सूर्यदेवत्याः अवशिष्टास्त्रयोर्धर्चोमित्रावरुण- देवत्याः तथाचानुक्रान्तम्-उद्वेतीतिचार्धपञ्चमाइति । विनियोगोलैङ्गिकः ।