सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 74

6 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: अश्विनौ छन्दः: बृहती

सूक्तम् 7.74 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 7.74.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
7.74.1
इ॒मा उ᳚ वां॒ दिवि᳚ष्टय उ॒स्रा ह᳚वन्ते अश्विना ।
अ॒यं वा᳚म॒ह्वे॑व᳚से शचीवसू॒ विशं᳚विशं॒ हि गच्छ᳚थः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इ॒माः । ऊं॒ इति᳚ । वा॒म् । दिवि᳚ष्टयः । उ॒स्रा । ह॒व॒न्ते॒ । अ॒श्वि॒ना॒ ।
अ॒यम् । वा॒म् । अ॒ह्वे॒ । अव᳚से । श॒ची॒व॒सू॒ इति᳚ शची॑वसू । विश᳚म्॑विशम् । हि । गच्छ᳚थः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इमा दिविष्टयोदिवमिच्छन्त्यः प्रजा ऋत्विजोपि उइतिचार्थे हे अश्विना उस्रा वासकौ वां हवन्ते आह्वयन्ति अयं वसिष्ठोपि हे शचीवसू कर्मधनौ वां युवां अवसेस्मद्रक्षणाय युवयोस्तर्पणायवा अह्वे आह्वयामि किमर्थमेवं प्रजाअप्यहमपीत्यादरोक्तिरिति तत्राह हि यस्मात् कारणात् युवां विशंविशं प्रजांप्रजां प्रति गच्छथः ॥ १ ॥

7.74.2
यु॒वं चि॒त्रं द᳚दथु॒र्भोज᳚नं नरा॒ चोदे᳚थां सू॒नृता᳚वते ।
अ॒र्वाग्रथं॒ सम᳚नसा॒ नि य᳚च्छतं॒ पिब᳚तं सो॒म्यं मधु᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यु॒वम् । चि॒त्रम् । द॒द॒थुः॒ । भोज᳚नम् । न॒रा॒ । चोदे᳚थाम् । सू॒नृता᳚॑वते ।
अ॒र्वाक् । रथ᳚म् । स॑म᳚नसा । नि । य॒च्छ॒त॒म् । पिब᳚तम् । सो॒म्यम् । मधु᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे नरा अश्विनौ युवं युवां चित्रं चायनीयं भोजनं धनं दधथुः धारयेथे तद्धनं सूनृतावते स्तुतिवते स्तोत्रे चोदेथां प्रेरयतं तदर्थं समनसा समानमनस्कौ सन्तौ रथं युवयोः संबन्धिनं अर्वागस्मदभिमुखं नियच्छतं नियमतम् । तथा कृत्वा सोम्यं सोमसंबन्धिनं मधु मधुररसं पिबतम् ॥ २ ॥

7.74.3
आ या᳚त॒मुप᳚ भूषतं॒ मध्व᳚ः पिबतमश्विना ।
दु॒ग्धं पयो᳚ वृषणा जेन्यावसू॒ मा नो᳚ मर्धिष्ट॒मा ग᳚तम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । या॒त॒म् । उप᳚ । भू॒ष॒त॒म् । मध्वः᳚ । पि॒ब॒त॒म् । अ॒श्वि॒ना॒ ।
दु॒ग्धम् । पयः᳚ । वृ॒ष॒णा॒ । जे॒न्या॒व॒सू॒ इति᳚ । मा । नः॒ । म॒र्धि॒ष्ट॒म् । आ । ग॒त॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विना युवां आयातमागच्छतं आगत्य चोपसमीपे भूषतं भवतं मध्वः मधुरं सोमरसं पिबतं पीत्वाच हे वृषणा वर्षकौ हे जेन्यावस् जेतव्यधनौ जितधनावित्यर्थः युवां पयोवृष्ट्युदकं अन्तरिक्षात् दुग्धं नोस्मान् ममर्धिष्टं माहिंस्तं ईदृशप्रार्थनाकरणमेवहिंसा आगत- मागच्छतं शीघ्रम् ॥ ३ ॥

7.74.4
अश्वा᳚सो॒ ये वा॒मुप᳚ दा॒शुषो᳚ गृ॒हं यु॒वां दीय᳚न्ति॒ बिभ्र᳚तः ।
म॒क्षू॒युभि᳚र्नरा॒ हये᳚भिरश्वि॒ना दे᳚वा यातमस्म॒यू ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अश्वा᳚सः । ये । वा॒म् । उप᳚ । दा॒शुषः᳚ । गृ॒हम् । यु॒वाम् । दीय᳚न्ति । बिभ्र᳚तः ।
म॒क्षु॒यु॑भिः᳚ । न॒रा॒ । हये᳚भिः । अ॒श्वि॒ना॒ । आ । दे॒वा॒ । या॒त॒म् । अ॒स्म॒यू इत्य᳚स्म॒॑यू ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ये अश्वासोश्वाः वां युवयोः स्वभूता दाशुषोहविर्दातुर्गृहं युवां बिभ्रतोधारयन्तोदीयन्ति गमयन्तीत्यर्थः मक्षूयुभिः शीघ्रगन्तृभिर्हयेभिः हयैरश्वैः हे नरा नेतारौ अश्विना अश्विनौ देवा देवौ अस्मयू अस्मान्कामयमानौ आयातं अस्मद्यज्ञमागच्छतम् ॥ ४ ॥

7.74.5
अधा᳚ ह॒ यन्तो᳚ अ॒श्विना॒ पृक्ष᳚ः सचन्त सू॒रयः᳚ ।
ता यं᳚सतो म॒घव᳚द्भ्यो ध्रु॒वं यश᳚श्छ॒र्दिर॒स्मभ्यं॒ नास᳚त्या ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अध᳚ । ह॒ । यन्तः᳚ । अ॒श्विना᳚ । पृक्षः᳚ । स॒च॒न्त॒ । सू॒रयः᳚ ।
ता । यं॒स॒तः॒ । म॒घव᳚त्॑भ्यः । ध्रु॒वम् । यशः᳚ । छ॒र्दिः । अ॒स्मभ्य᳚म् । नास᳚त्या ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अधाह अपिच अश्विना अश्विनौ यन्तः स्तुतिभिर्गच्छन्तोयजमानाः सूरयोमेधाविनः स्तोतारं पृक्षोन्नं प्रभूतं सचन्त सेवन्ते संयन्तिवा ता तौ युवां मघवद्भोन्नवद्भोस्मभ्यं ध्रुवं अविचलितं यशोन्नं यशएववा छर्दिर्गृहं यंसतः प्रयच्छतम् हे नासत्याश्विनौ ॥ ५ ॥

7.74.6
प्र ये य॒युर᳚वृ॒कासो॒ रथा᳚ इव नृपा॒तारो॒ जना᳚नाम् ।
उ॒त स्वेन॒ शव᳚सा शूशुवु॒र्नर᳚ उ॒त क्षि᳚यन्ति सुक्षि॒तिम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्र । ये । य॒युः । अ॒वृ॒कासः । रथाः᳚॑इव । नृ॒॑पा॒तारः᳚ । जना᳚नाम् ।
उ॒त । स्वेन᳚ । शव᳚सा । शू॒शु॒वुः॒ । नरः᳚ । उ॒त । क्षि॒य॒न्ति॒ । सु॒॑क्षि॒तिम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

य यजमानाः अवृकासः परकीयधनस्यानादातारः जनानां मनुष्याणां मध्ये नृपातारः ऋत्विग्रूपाणां नृणां रक्षितारः सन्तोययुः युवां प्राप्नुवन्ति हविर्भिः । प्रप्तौ दृष्टान्तः-रथाइव व्रीह्यादिपूर्णा रथायथा प्राप्नुवन्ति स्वामिगृहम् । उतेत्ययमुत्तरवाक्यापेक्षः अपिच ते नरोयज- मानाः स्वेन शवसा स्वीयेन बलेन शूशुवुः वर्धन्ते उतापिच सुक्षितिं सुनिवासं क्षियन्ति गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति ॥ ६ ॥

व्युषाआवइत्यष्टर्चं पञ्चमं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षम् अत्रानुक्रमणिका व्युषाअष्टाउषस्यंतुवाइति तुवाइत्युक्तत्वात्तुत्द्यादिपरिभाषयेदमादीनि सप्तसूक्तान्युषोदेवत्यानि प्रातरनुवाके उषस्येक्रतौ त्रैष्टुभेछन्दसि अश्विनशस्त्रे चेदमादीनिषट्सूक्तानि तथाचसूत्र्यते-व्युषाआवोदिविजा- इतिषडिति त्रैष्टुभमिति । ऋग्विधाने आख्यातोविनियोगोत्रलिख्यते-रात्र्याअपरकालेयउत्थायप्रयतः शुचिः । व्युषाइत्युपतिष्ठेतष~ड्मिः सूक्तैः कृताञ्जलिः ॥ १ ॥

प्राप्नुयात्सहिरण्यानिनानारूपंधनंबहु । गावोश्वान्पुरुषान् धान्यं स्त्रियोवासांस्यजाविकमिति ॥ २ ॥