सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 22

9 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: इंद्रः छन्दः: विराट्

सूक्तम् 7.22 - सम्पूर्णम्

1 / 9
ऋक्: 7.22.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (9)
7.22.1
पिबा॒ सोम᳚मिन्द्र॒ मन्द᳚तु त्वा॒ यं ते᳚ सु॒षाव᳚ हर्य॒श्वाद्रि᳚ः ।
सो॒तुर्बा॒हुभ्यां॒ सुय᳚तो॒ नार्वा᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
पिब᳚ । सोम᳚म् । इ॒न्द्र॒ । मन्द᳚तु । त्वा॒ । यम् । ते॒ । सु॒साव᳚ । ह॒रि॒॑अ॒श्व॒ । अद्रिः᳚ ।
सो॒तुः । बा॒हु॑भ्या᳚म् । सु॑य᳚तः । न । अर्वा᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र सोम पिब ससोमस्त्वा त्वां मन्दतु मादयतु । हे हर्यश्व ते त्वदर्थं सोतुरभिषवकर्तुर्बाहुभ्यामर्वान रश्मिभ्यामश्वइव सुयतः सुष्ठु परिगृहीतोद्रिर्ग्रावा यं सोमं सुषाव ॥ १ ॥

7.22.2
यस्ते॒ मदो॒ युज्य॒श्चारु॒रस्ति॒ येन᳚ वृ॒त्राणि᳚ हर्यश्व॒ हंसि᳚ ।
स त्वामि᳚न्द्र प्रभूवसो ममत्तु ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । ते॒ । मदः᳚ । युज्यः᳚ । चारुः᳚ । अस्ति᳚ । येन᳚ । वृ॒त्राणि᳚ । ह॒रि॒॑अ॒श्व॒ । हंसि᳚ ।
सः । त्वाम् । इ॒न्द्र॒ । प्र॒भु॒व॒सो॒ इति᳚ प्रभु॑वसो । म॒म॒त्तु॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे हर्यश्व ते तव यः युज्योगुणः चारुः समीचीनो मदो मदकरः सोमोस्ति विद्यते येनच पीतेन सोमेन वृत्राणि हंसि । हे प्रभूवसो प्रभूत- धनेन्द्र त्वां ससोमोममत्तु मादयतु ॥ २ ॥

7.22.3
बोधा॒ सु मे᳚ मघव॒न्वाच॒मेमां यां ते॒ वसि᳚ष्ठो॒ अर्च᳚ति॒ प्रश᳚स्तिम् ।
इ॒मा ब्रह्म᳚ सध॒मादे᳚ जुषस्व ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
बोध᳚ । सु । मे॒ । म॒घ॒॑व॒न् । वाच᳚म् । आ । इ॒माम् । याम् । ते॒ । वसि᳚ष्ठः । अर्च᳚ति । प्र॑श᳚स्तिम् ।
इ॒मा । ब्रह्म᳚ । स॒ध॒॑मादे᳚ । जु॒ष॒स्व॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे मघवन् धनवन्निन्द्र ते तव प्रशस्तिं स्तुतिरूपां यां वाचं वसिष्ठः अर्चति तामिमां मे वसिष्ठस्य संबन्धिनीं वाचं स्वबोध सुष्ठु अभिबुध्य- स्व । किं च इमा इमानि ब्रह्म ब्रह्माणि सधमादे यज्ञे जुषस्व सेवस्व ॥ ३ ॥

7.22.4
श्रु॒धी हवं᳚ विपिपा॒नस्याद्रे॒र्बोधा॒ विप्र॒स्यार्च᳚तो मनी॒षाम् ।
कृ॒ष्वा दुवां॒स्यन्त᳚मा॒ सचे॒मा ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
श्रु॒धि । हव᳚म् । वि॒॑पि॒पा॒नस्य᳚ । अद्रेः᳚ । बोध᳚ । विप्र᳚स्य । अर्च᳚तः । म॒नी॒षाम् ।
कृ॒ष्व । दुवां᳚सि । अन्त᳚मा । सचा᳚ । इ॒मा ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र बिपिपानस्य विपीतवतो विपिबतोवा ममाद्रेर्ग्राव्णोहवमाह्वानं श्रुधि शृणु । तथाच निगमन्तरं-ग्रावभ्योवाचंवदतावदड्भ्यइति । विप्रस्य प्राज्ञस्य वसिष्ठस्यार्चतः स्तुवतो मनीषां स्तुतिं बोध बुध्यस्व च । इमा इमानि क्रियमाणानि दुवांसि परिचरणान्यन्तमान्तिकत- मानि बुद्धिस्थानि सचा सह सहायभूतःसन् वा कृष्व कुरु च ॥ ४ ॥

7.22.5
न ते॒ गिरो॒ अपि᳚ मृष्ये तु॒रस्य॒ न सु᳚ष्टु॒तिम᳚सु॒र्य᳚स्य वि॒द्वान् ।
सदा᳚ ते॒ नाम᳚ स्वयशो विवक्मि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
न । ते॒ । गिरः᳚ । अपि᳚ । मृ॒ष्ये॒ । तु॒रस्य᳚ । न । सु॒॑स्तु॒तिम् । अ॒सु॒र्य᳚स्य । वि॒द्वान् ।
सदा᳚ । ते॒ । नाम᳚ । स्व॒॑य॒शः॒ । वि॒व॒क्मि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र तुरस्य शत्रूणां हिंसकस्य ते तव गिरः स्तुतीरसुर्यस्य द्वितीयार्थे षष्ठी त्वदीयमसुर्यं बलं विद्वान् जानन् अहं नापिमृष्ये मृषिर्मार्ज- नकर्मा न मार्जयामि नपरित्यजामीत्यर्थः । सुष्टुतिं शोभनां स्तुतिं च नापिमृष्ये मृषेर्मार्जनकर्मत्वमन्यत्रापिदृश्यते । तद्यथा-मानोअग्नेस- ख्यापित्र्याणिप्रमर्षिष्ठाइति । किंतु स्वयशः असाधारणयशस्ते तव नाम स्तोत्रं सदा सदैव विवक्मि ब्रवीति ॥ ५ ॥

7.22.6
भूरि॒ हि ते॒ सव᳚ना॒ मानु᳚षेषु॒ भूरि᳚ मनी॒षी ह᳚वते॒ त्वामित् ।
मारे अ॒स्मन्म᳚घव॒ञ्ज्योक्क᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
भूरि᳚ । हि । ते॒ । सव᳚ना । मानु᳚षेषु । भूरि᳚ । म॒नी॒षी । ह॒व॒ते॒ । त्वाम् । इत् ।
मा । आ॒रे । अ॒स्मत् । म॒घ॒॑व॒न् । ज्योक् । क॒रिति᳚ कः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे मघवन् ते तव सवना सवनानि सोमाभिषवणानि भूरि भूरीणि मानुषेष्वस्मसु वर्तन्तइतिशेषः । हिः पूरणः मनीषी स्तोता त्वामित् त्वामेव भूरि हवते नितरांस्तौति आह्वयति । अतोस्मदस्मत्ताआरे दूरे ज्योक् चिरकालं माकः आत्मानं माकार्षिः क्षिप्रमात्मानमस्मदा- सन्नं कुर्वित्यर्थः ॥ ६ ॥

7.22.7
तुभ्येदि॒मा सव᳚ना शूर॒ विश्वा॒ तुभ्यं॒ ब्रह्मा᳚णि॒ वर्ध᳚ना कृणोमि ।
त्वं नृभि॒र्हव्यो᳚ वि॒श्वधा᳚सि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
तुभ्य᳚ । इत् । इ॒मा । सव᳚ना । शू॒र॒ । विश्वा᳚ । तुभ्य᳚म् । ब्रह्मा᳚णि । वर्ध᳚ना । कृ॒णो॒मि॒ ।
त्वम् । नृ॑भिः᳚ । हव्यः᳚ । वि॒श्वधा᳚ । अ॒सि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे शूर् तुभ्येत् तुभ्यमेव इमा इमानि विश्वा विश्वानि सवना सवनानि सोमाभिषवणानि मया क्रियन्तइति शेषः तुभ्यं त्वदर्थमेव वर्धना वर्धनानि ब्रह्माणि स्तोत्राणि कृणोमि करोमि । त्वमेव नृभिर्यज्ञानां नेतृभिः विश्वधा सर्वप्रकारैः हव्योह्वातव्यः स्तुत्योवासि ॥ ७ ॥

7.22.8
नू चि॒न्नु ते॒ मन्य᳚मानस्य द॒स्मोद᳚श्नुवन्ति महि॒मान᳚मुग्र ।
न वी॒र्य᳚मिन्द्र ते॒ न राधः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नु । चि॒त् । नु । ते॒ । मन्य᳚मानस्य । द॒स्म॒ । उत् । अ॒श्नु॒व॒न्ति॒ । म॒हि॒मान᳚म् । उ॒ग्र॒ ।
न । वी॒र्य᳚म् । इ॒न्द्र॒ । ते॒ । न । राधः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे दस्म दर्शनीय मन्यमानस्य स्तुयमानस्य ते तव महिमानं नूचिदिति प्रतिषेधार्थः नु क्षिप्रं नूचिदुदश्नुवन्ति केचन न प्राप्नुवन्ति हे उग्र उद्गूर्ण ते तव राधो धनं हे इन्द्र ते वीर्यं सामर्थ्यं च नोदश्नुवन्ति ॥ ८ ॥

7.22.9
ये च॒ पूर्व॒ ऋष᳚यो॒ ये च॒ नूत्ना॒ इन्द्र॒ ब्रह्मा᳚णि ज॒नय᳚न्त॒ विप्रा᳚ः ।
अ॒स्मे ते᳚ सन्तु स॒ख्या शि॒वानि᳚ यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ये । च॒ । पूर्वे᳚ । ऋष᳚यः । ये । च॒ । नूत्नाः᳚ । इन्द्र᳚ । ब्रह्मा᳚णि । ज॒नय᳚न्त । विप्राः᳚ ।
अ॒स्मे इति᳚ । ते॒ । स॒न्तु॒ । स॒ख्या । शि॒वानि᳚ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ये च पूर्वे प्रक्तना ऋषयः ये च नूत्नाः नूतनाः विप्रामेधाविनऋषयो ब्रह्माणि स्तोत्राणि जनयन्त अजनयन्त तेष्विविवास्मे अस्मास्वपि हे इन्द्र ते तव सख्या सख्यानि शिवानि भद्राणि सन्तु स्पष्टमन्यत् ॥ ९ ॥

उदुब्रह्माणीति षळृचं षष्ठं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रं अनुक्रम्यतेच-उदुषळिति । अग्निष्टोमे माध्यन्दिनसवने ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रे एतत्सूक्तं सूत्रितंच-उदुब्रह्माण्यृजीषीवज्रीवृषभस्तुराषाळिति याज्येति । चातुर्विंशिकेहनि माध्यंदिनसवने ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रे एतदहर- हः शस्य संज्ञकं सूक्तम् । सूत्रितं च । उदुब्रह्माण्यभितष्टेवेतीतरावहरहःशस्येइति । अहर्गणेषु द्वितीयादिष्वहः स्वेतदेवसूक्तं महाव्रतेपि नि- ष्केवल्येएतत्सूक्तं सूत्रितं च-उदुब्रह्माण्यैरतश्रवस्यातेमह इन्द्रोत्युग्रेति पंचसूक्तानीति ।