त्वे ह॒ यत्पि॒तर᳚श्चिन्न इन्द्र॒ विश्वा᳚ वा॒मा ज᳚रि॒तारो॒ अस᳚न्वन् ।
त्वे गावः᳚ सु॒दुघा॒स्त्वे ह्यश्वा॒स्त्वं वसु᳚ देवय॒ते वनि᳚ष्ठः ॥
त्वे इति᳚ । ह॒ । यत् । पि॒तरः᳚ । चि॒त् । नः॒ । इ॒न्द्र॒ । विश्वा᳚ । वा॒मा । ज॒रि॒तारः᳚ । अस᳚न्वन् ।
त्वे इति᳚ । गावः᳚ । सु॒॑दुघाः᳚ । त्वे इति᳚ । हि । अश्वाः᳚ । त्वम् । वसु᳚ । दे॒व॒॑य॒ते । वनि᳚ष्ठः ॥
हे इन्द्रत्वेह त्वय्येव नोस्माकं पितरश्चित् पितरोपि जरितारः स्तोतारः सन्तः यद्यस्मात् कारणात् विश्वा विश्वानि वामा वामानि वननीयानि धनानि तथा च यास्कः-वामं वननीयंभवतीति । असन्वत् अलभन्त तस्माद्वयमपि धनकामास्त्वां स्तुमः तद्युक्तम् । हि यस्मात् कारणात् त्वे त्वयि गावः सुदुघाः दोग्धुं सुशकाः सन्ति त्वे त्वयि अश्वाः सन्ति त्वं बसु धनं देवयते देवं त्वामिच्छते यजमानाय वनिष्ठो दातृतमोभवसि ॥ १ ॥
राजे᳚व॒ हि जनि᳚भि॒ः क्षेष्ये॒वाव॒ द्युभि᳚र॒भि वि॒दुष्क॒विः सन् ।
पि॒शा गिरो᳚ मघव॒न्गोभि॒रश्वै᳚स्त्वाय॒तः शि᳚शीहि रा॒ये अ॒स्मान् ॥
राजा᳚॑इव । हि । जनि᳚॑भिः । क्षेषि᳚ । ए॒व । अव᳚ । द्यु॑भिः᳚ । अ॒भि । वि॒दुः । क॒विः । सन् ।
पि॒शा । गिरः᳚ । म॒घ॒॑व॒न् । गोभिः᳚ । अश्वैः᳚ । त्वा॒॑य॒तः । शि॒शी॒हि॒ । रा॒ये । अ॒स्मान् ॥
हे इन्द्र त्वं जनिभिर्जायाभिः राजेव द्युभिर्दीप्तिभिः सह क्षेष्येव निवसस्येव हीति पूरणः किं च हे मघवन् धनवन्निन्द्र विदुर्विद्वान् कविः क्रान्तकर्मा क्रान्तप्रज्ञोवा सन् गिरः स्तोतॄनस्मान् पिशा रूपेण हिरण्यादिना वा गोभिश्चाश्वैश्च अभि अभितो रक्ष त्वायतः त्वत्कामान- स्मान् राये शिशीहि धनार्थ च संस्करु ॥ २ ॥
इ॒मा उ᳚ त्वा पस्पृधा॒नासो॒ अत्र᳚ म॒न्द्रा गिरो᳚ देव॒यन्ती॒रुप᳚ स्थुः ।
अ॒र्वाची᳚ ते प॒थ्या᳚ रा॒य ए᳚तु॒ स्याम᳚ ते सुम॒तावि᳚न्द्र॒ शर्म᳚न् ॥
इ॒माः । ऊं॒ इति᳚ । त्वा॒ । प॒स्पृ॒धा॒नासः᳚ । अत्र᳚ । म॒न्द्राः । गिरः᳚ । दे॒व॒॑यन्तीः᳚ । उप᳚ । स्थुः॒ ।
अ॒र्वाची᳚ । ते॒ । प॒थ्या᳚ । रा॒यः । ए॒तु॒ । स्याम᳚ । ते॒ । सु॒॑म॒तौ । इ॒न्द्र॒ । शर्म᳚न् ॥
हे इन्द्र त्वा त्वां अत्र यज्ञे स्तोतरिवा प्रवर्तमानाः पस्पृधानासः स्पर्धमाना मन्द्राः मोदमानाः इमागिरः स्तुतयः उपस्थुः उपतिष्ठन्ति । अतस्ते तव रायोधनस्य पथ्या सृतिः अर्वाची अस्मदभिमुखी एतु गच्छतु । हे इन्द्र वयं च ते सुमतौ सुष्टुतौ वर्तमानाः शर्मन् शर्मणि सुखे स्याम भूयास्म ॥ ३ ॥
धे॒नुं न त्वा᳚ सू॒यव᳚से॒ दुदु᳚क्ष॒न्नुप॒ ब्रह्मा᳚णि ससृजे॒ वसि᳚ष्ठः ।
त्वामिन्मे॒ गोप᳚तिं॒ विश्व᳚ आ॒हा न॒ इन्द्र᳚ः सुम॒तिं ग॒न्त्वच्छ᳚ ॥
धे॒नुम् । न । त्वा॒ । सु॒॑यव᳚से । दुधु᳚क्षन् । उप᳚ । ब्रह्मा᳚णि । स॒सृ॒जे॒ । वसि᳚ष्ठः ।
त्वाम् । इत् । मे॒ । गो॑प᳚तिम् । विश्वः᳚ । आ॒ह॒ । आ । नः॒ । इन्द्रः᳚ । सु॒॑म॒तिम् । ग॒न्तु॒ । अच्छ᳚ ॥
हे इन्द्र सुयवसे सुतृणे गोष्ठे वर्तमानां धेनुं न धेनुमिव सुहविष्के यज्ञगृहे दृष्टान्तसामर्थ्याद्दार्ष्टान्तिकलाभः वर्तमानं त्वां दुदुक्षन् संहितायां व्यत्ययेन दकारः कामान् दोग्धुमिच्छन् वसिष्ठः ब्रह्माणि वत्सस्थानीयानि स्तोत्राणि उपससृजे उपसृजते मे मम विश्वः सर्वोजनः त्वामित् त्वामेव गोपतिं गवां स्वामिनमाह ब्रवीति । अथ परोक्षस्तुतिः नोस्माकं सुमतिं सुष्टुतिं अच्छाभि इन्द्रआगन्तु आगच्छतु ॥ ४ ॥
अर्णां᳚सि चित्पप्रथा॒ना सु॒दास॒ इन्द्रो᳚ गा॒धान्य᳚कृणोत्सुपा॒रा ।
शर्ध᳚न्तं शि॒म्युमु॒चथ᳚स्य॒ नव्य॒ः शापं॒ सिन्धू᳚नामकृणो॒दश᳚स्तीः ॥
अर्णां᳚सि । चि॒त् । प॒प्र॒था॒ना । सु॒॑दासे᳚ । इन्द्रः᳚ । गा॒धानि᳚ । अ॒कृ॒णो॒त् । सु॒॑पा॒रा ।
शर्ध᳚न्तम् । शि॒म्युम् । उ॒चथ᳚स्य । नव्यः᳚ । शाप᳚म् । सिन्धू᳚नाम् । अ॒कृ॒णो॒त् । अश᳚स्तीः ॥
नव्यः स्तुत्यइन्द्रः अर्णांसि शत्रुभिर्विदारितायाः परुष्णया उदकानि पप्रथाचित् प्रथमानान्यपि सुदासे राज्ञे गाधानि सुपारा सुपाराणि पारयितुं तर्तुं योग्यानि चाकृणोत् अकरोत् अपि च शर्धन्तं उत्साहमानं शिम्युं बोधमानं शापं विश्वरूपोद्धवमात्मनोभिशापं अशस्तीर- भिशस्तीश्च उचथस्य स्तोतुः सिन्धूनां नदीनामकृणोदकरोत् ॥ ५ ॥
पु॒रो॒ळा इत्तु॒र्वशो॒ यक्षु᳚रासीद्रा॒ये मत्स्या᳚सो॒ निशि᳚ता॒ अपी᳚व ।
श्रु॒ष्टिं च᳚क्रु॒र्भृग᳚वो द्रु॒ह्यव᳚श्च॒ सखा॒ सखा᳚यमतर॒द्विषू᳚चोः ॥
पु॒रो॒ळाः । इत् । तु॒र्वशः᳚ । यक्षुः᳚ । आ॒सी॒त् । रा॒ये । मत्स्या᳚सः । नि॑शि᳚ताः । अपि᳚॑इव ।
श्रु॒ष्टिम् । च॒क्रुः॒ । भृग᳚वः । द्रु॒ह्यवः᳚ । च॒ । सखा᳚ । सखा᳚यम् । अ॒त॒र॒त् । विषू᳚चोः ॥
यक्षुः यज्ञकुशलः यजेः सन्प्रत्ययोनतुसन्नन्तः अतोन द्विर्भावः पुरोळाः पुरोगामी पुरोदातावा इदिति पूरणः तुर्वशोनाम राजा आसीत् सतुर्वशः राये धनप्राप्तये इन्द्रस्य सखायं सुदासं जगाम मत्स्यासइव जले निहितामत्स्याइव निशिता नियन्त्रिता अपि भृगवोद्रुह्यवश्च योधाश्च सुदासस्तुर्वशस्यच श्रुष्टिं आशु प्राप्तिं चक्रुः विषूचोर्विष्वगंचतोरुभयोर्मध्ये सखा सुदासश्चेद्रः सखायं सुदासमतरत् अतारयत् तुर्वशं चावधीदित्यर्थः यद्वा यक्षुः यज्ञशीलः पुरोळाः पुरोदाता तुर्वशोनामराजासीत् तेन मत्स्यासो मत्स्यजनपदा निशिता बाधिता आसन् अपिच भृगवोद्रुह्यवश्च श्रुष्टिं सुखं तुर्वशस्य चक्रुः विषूचोर्विष्वगंचतोरुभयोर्मध्ये सखा तुर्वशस्यसखेन्द्रः सखायं राजानं अतरद- तारयत् ॥ ६ ॥
आ प॒क्थासो᳚ भला॒नसो᳚ भन॒न्तालि᳚नासो विषा॒णिनः᳚ शि॒वासः᳚ ।
आ यो॑न᳚यत्सध॒मा आर्य᳚स्य ग॒व्या तृत्सु᳚भ्यो अजगन्यु॒धा नॄन् ॥
आ । प॒क्थासः᳚ । भ॒ला॒नसः᳚ । भ॒न॒न्त॒ । आ । अलि᳚नासः । वि॒षा॒णिनः᳚ । शि॒वासः᳚ ।
आ । यः । अन᳚यत् । स॒ध॒॑माः । आर्य᳚स्य । ग॒व्या । तृत्सु᳚॑भ्यः । अ॒ज॒ग॒न् । यु॒धा । नॄन् ॥
पक्थासः पक्थाः हविषां पाचकाः भलानसः भद्रमुखाः भलेति भद्रमुखाः भलेति भद्रवाची अलिनासः अलिनास्तपोभिरप्रवृद्धा इत्यर्थः । विषाणिनः कंडूयनार्थं कृष्णविषाणहस्ताः दीक्षिता इत्यर्थः शिवासः शिवाः यागादिना सर्वलोकस्य शिवकराः यागेन हि शिवं भवति लोकस्य आभनन्त अभिष्टुवन्ति तमिन्द्रम् । भनतिः शब्दकर्मा मौति भनतीति शब्दकर्मसुपाठात् यइन्द्रः सधमाः सोमपानेन सह माद्यतीति सधमादः सधमादएव सधमाः आर्यस्य कर्मशीलस्य गव्या गोसंघान् तृत्सुभ्योहिंसकेभ्य आ अनयत् अजगन् अजगत् स्वयं च गोसंघान् लेभे युधा युद्धेन तान् नॄन् शत्रून् जघान चेतिशेषः ॥ ७ ॥
दु॒रा॒ध्यो॒३॒᳚ अदि᳚तिं स्रे॒वय᳚न्तो॑चे॒तसो॒ वि ज᳚गृभ्रे॒ परु᳚ष्णीम् ।
म॒ह्नावि᳚व्यक्पृथि॒वीं पत्य᳚मानः प॒शुष्क॒विर᳚शय॒च्चाय᳚मानः ॥
दुः॒॑आ॒ध्यः᳚ । अदि᳚तिम् । स्रे॒वय᳚न्तः । अ॒चे॒तसः᳚ । वि । ज॒गृ॒भ्रे॒ । परु᳚ष्णीम् ।
म॒ह्ना । अ॒वि॒व्य॒क् । पृ॒थि॒वीम् । पत्य᳚मानः । प॒शुः । क॒विः । अ॒श॒य॒त् । चाय᳚मानः ॥
दुराध्यो दुष्टाभिसंधयोऽचेतसो मन्दमतयः सुदासः शत्रवः अदितिमदीनां परुष्णीं नदीं स्रेवयन्तः वि जगृभ्रे । विग्रहः कूलभेदः तमकुर्वन् परुष्ण्याः कूलं बिभिदुरित्यर्थः ससुदासः मह्ना इन्द्रप्रसादलब्धेन महिम्ना पृथिवीमविव्यक् तदैव व्याप्नोत् न पुनरुदकेनाबाध्यत ततः सुदासः शत्रुः चायमानः चयमानस्य पुत्रः कविः कविनामा पत्यमानः पाल्यमानः पशुः यागे संज्ञप्तः पशुरिव आशयत् आशेत सुदासानि- हतइत्यर्थः ॥ ८ ॥
ई॒युरर्थं॒ न न्य॒र्थं परु᳚ष्णीमा॒शुश्च॒नेद᳚भिपि॒त्वं ज᳚गाम ।
सु॒दास॒ इन्द्र᳚ः सु॒तुका{4}᳚ अ॒मित्रा॒नर᳚न्धय॒न्मानु᳚षे॒ वध्रि᳚वाचः ॥
ई॒युः । अर्थ᳚म् । न । नि॒॑अ॒र्थम् । परु᳚ष्णीम् । आ॒शुः । च॒न । इत् । अ॒भि॒॑पि॒त्वम् । ज॒गा॒म॒ ।
सु॒॑दासे᳚ । इन्द्रः᳚ । सु॒॑तुका᳚न् । अ॒मित्रा᳚न् । अर᳚न्धयत् । मानु᳚षे । वध्रि᳚॑वाचः ॥
अयेन्द्रः परुष्णयाः विच्छिन्नानि पर्वाणि सन्दधे ततः परुष्ण्या आपो यथापूर्वमर्थं गन्तव्यमेव प्रवणदेशं प्रति परुष्णीमीयुः आययांचक्रुः । इणूगतावितिधातोरन्तर्भावितण्यर्थाल्लिटि ईयुरिति अतोद्विकर्मकमाख्यातं न्यर्थं अगन्तव्यं परुष्णयाः पार्श्वयोः स्थितं निम्नं देशं प्रति परुष्णीं नेयुः आशुश्च न राज्ञः सुदासः अश्वोपि अभिपित्वमभिप्राप्तव्यमेव जगाम इन्द्रश्च सुदासे राज्ञे मानुषे लोके वध्रिवाचोजल्पकान् अमित्रान् शत्रून् सुतुकान् सुतोकान् तुक् तोकमित्यपत्यनामसु पाठात् अरन्धयत् बशमानयत् ॥ ९ ॥
ई॒युर्गावो॒ न यव᳚सा॒दगो᳚पा यथाकृ॒तम॒भि मि॒त्रं चि॒तासः᳚ ।
पृश्नि᳚गाव॒ः पृश्नि᳚निप्रेषितासः श्रु॒ष्टिं च᳚क्रुर्नि॒युतो॒ रन्त᳚यश्च ॥
ई॒युः । गावः᳚ । न । यव᳚सात् । अगो᳚पाः । य॒था॒॑कृ॒तम् । अ॒भि । मि॒त्रम् । चि॒तासः᳚ ।
पृश्नि᳚॑गावः । पृश्नि᳚॑निप्रेषितासः । श्रु॒ष्टिम् । च॒क्रुः॒ । नि॒॑युतः᳚ । रन्त᳚यः । च॒ ॥
यदा इन्द्रः सुदासोरक्षणार्थं आगच्छति तदा पृश्निनिप्रेषितासः पृश्निनिप्रेषिताः पृश्न्या मात्रा नितरांप्रहिताः चितासः संहताः जानन्तोवा पृश्निगावः पृश्निवर्णागावोश्वा येषान्ते पृश्निगावोमरुतः यथाकृतमिन्द्रस्यसाहाय्यं करवामेति यथापूर्वं समयः कृतः तं समयमनतिक्रम्य मित्रमिन्द्रं यवसात् निमित्तार्थे पञ्चमी यवसं निमित्तीकृत्य अगोपाः गोपालेनारक्षिताः गावो न गावइव अभीयुः अभिजग्मुः रन्तयोर- ममाणाः नियुतोमरुतामश्वाश्च श्रुष्टिं शीघ्रप्राप्तिं चकुः तस्मिन्युद्धे मरुतः इन्द्रं साहाय्यार्थं अभ्यगच्छनित्यर्थः ॥ १० ॥
एकं᳚ च॒ यो विं᳚श॒तिं च᳚ श्रव॒स्या वै᳚क॒र्णयो॒र्जना॒न्राजा॒ न्यस्त᳚ः ।
द॒स्मो न सद्म॒न्नि शि᳚शाति ब॒र्हिः शूर॒ः सर्ग᳚मकृणो॒दिन्द्र᳚ एषाम् ॥
एक᳚म् । च॒ । यः । विं॒श॒तिम् । च॒ । श्र॒व॒स्या । वै॒क॒र्णयोः᳚ । जना᳚न् । राजा᳚ । नि । अस्त॒रित्यस्तः᳚᳚ ।
द॒स्मः । न । सद्म᳚न् । नि । शि॒शा॒ति॒ । ब॒र्हिः । शूरः᳚ । सर्ग᳚म् । अ॒कृ॒णो॒त् । इन्द्रः᳚ । ए॒षा॒म् ॥
यः सुदासोराजा श्रवस्या यशसइच्छया अन्नेच्छया वा परुष्णयाः पार्श्वस्थयोः वैकर्णयोः जनपदयोर्विद्यमानान् एकं च विंशतिंचजनान् न्यस्तः आत्मना अहन् साराजा दस्मेन दर्शनीयो युवाऽध्वर्युरिव सद्मन् यज्ञगृहे बर्हिर्यस्मिन्युद्धे सपत्नान् निशुशाति नितरां लुनाति तस्मिन्युद्धे शूर इन्द्रः एषां मरुतां सगं प्रसवमकृणोत् सुदासः साहाय्यार्थमकरोत् ॥ ११ ॥
अध᳚ श्रु॒तं क॒वषं᳚ वृ॒द्धम॒प्स्वनु᳚ द्रु॒ह्युं नि वृ᳚ण॒ग्वज्र᳚बाहुः ।
वृ॒णा॒ना अत्र᳚ स॒ख्याय᳚ स॒ख्यं त्वा॒यन्तो॒ ये अम᳚द॒न्ननु᳚ त्वा ॥
अध᳚ । श्रु॒तम् । क॒वष᳚म् । वृ॒द्धम् । अ॒प्॑सु । अनु᳚ । द्रु॒ह्युम् । नि । वृ॒ण॒क् । वज्र᳚॑बाहुः ।
वृ॒णा॒नाः । अत्र᳚ । स॒ख्याय᳚ । स॒ख्यम् । त्वा॒॑यन्तः᳚ । ये । अम᳚दन् । अनु᳚ । त्वा॒ ॥
अधापिच वज्रबाहुरिन्द्रः श्रुतं कवषं च वृद्धं च त्रीन् तथा द्रुह्युं अनु आनुपूर्व्येण अप्सूदकेषु निवृणक् न्यमज्जयदित्यर्थः अत्रास्मिन्नवसरे ये त्वायन्तः त्वत्कामाः त्वा त्वां अन्वमदन् अस्तवन् ते सखायः सख्याय सख्यार्थं त्वां वृणानाः सख्यं लेभिरइति शेषः ॥ १२ ॥
वि स॒द्यो विश्वा᳚ दृंहि॒तान्ये᳚षा॒मिन्द्र॒ः पुर॒ः सह᳚सा स॒प्त द᳚र्दः ।
व्यान᳚वस्य॒ तृत्स᳚वे॒ गयं᳚ भा॒ग्जेष्म᳚ पू॒रुं वि॒दथे᳚ मृ॒ध्रवा᳚चम् ॥
वि । स॒द्यः । विश्वा᳚ । दृं॒हि॒तानि᳚ । ए॒षा॒म् । इन्द्रः᳚ । पुरः᳚ । सह᳚सा । स॒प्त । द॒र्द॒रिति᳚ दर्दः ।
वि । आन᳚वस्य । तृत्स᳚वे । गय᳚म् । भा॒क् । जेष्म᳚ । पू॒रुम् । वि॒दथे᳚ । मृ॒ध्र॑वा᳚चम् ॥
एषां कवषादीनां विश्वा विश्वानि दृंहितानि दृढानि दुर्गाणि पुरोनगरीश्च तद्रक्षासाधनभूतान् सप्तप्रकारांश्च इन्द्रः सहसा बलेन सद्यएव विदर्दः विदारयामास । अपिच आनवस्य आनोः संबन्धिनोबलस्य आनोः पुत्रस्य वा गयं गृहं धनं वा तृत्सवे तृत्सुनामकाय राज्ञे तृत्सूनां गणाय वा विभाक् व्यभजत् अदादित्यर्थः इत्थमिन्द्रं स्तुवन्तोवयं विदथे युद्धे मृध्रवाचं बाधवाचं पूरुं मनुष्यं जेष्म जयेम ॥ १३ ॥
नि ग॒व्यवो॑न᳚वो द्रु॒ह्यव᳚श्च ष॒ष्टिः श॒ता सु᳚षुपु॒ः षट् स॒हस्रा᳚ ।
ष॒ष्टिर्वी॒रासो॒ अधि॒ षड्दु᳚वो॒यु विश्वेदिन्द्र᳚स्य वी॒र्या᳚ कृ॒तानि᳚ ॥
नि । ग॒व्यवः᳚ । अन᳚वः । द्रु॒ह्यवः᳚ । च॒ । ष॒ष्टिः । श॒ता । सु॒सु॒पुः॒ । षट् । स॒हस्रा᳚ ।
ष॒ष्टिः । वी॒रासः᳚ । अधि᳚ । षट् । दु॒वः॒॑यु । विश्वा᳚ । इत् । इन्द्र᳚स्य । वी॒र्या᳚ । कृ॒तानि᳚ ॥
गव्यवो गोकामाः अनवः अनोः संबन्धिनः द्रुह्यवो द्रुह्योः संबंधिनश्च वीरासोवीराः षष्टिः शता शतानि सहस्राणीत्यर्थः । षट् सहस्रा सहस्राणि च षष्टिश्च अधि षट् अधिकाः षट् च दुवोयु दुवोयुवे चतुर्थीलुक् परिचरणकामाय सुदासे नमस्यति दुवस्यतीति परिचरणकर्म- सु पाठात् नि सुषुपुः नितरां शेरते निहताइत्यर्थः तान्येतानि विश्वा विश्वानि कृतानि कार्याणि इन्द्रस्येत् इन्द्रस्यैव वीर्या वीर्याणीति ॥ १४ ॥
इन्द्रे᳚णै॒ते तृत्स᳚वो॒ वेवि᳚षाणा॒ आपो॒ न सृ॒ष्टा अ᳚धवन्त॒ नीची᳚ः ।
दु॒र्मि॒त्रासः᳚ प्रकल॒विन्मिमा᳚ना ज॒हुर्विश्वा᳚नि॒ भोज᳚ना सु॒दासे᳚ ॥
इन्द्रे᳚ण । ए॒ते । तृत्स᳚वः । वेवि᳚षाणाः । आपः᳚ । न । सृ॒ष्टाः । अ॒ध॒व॒न्त॒ । नीचीः᳚ ।
दुः॒॑मि॒त्रासः᳚ । प्र॒क॒ल॒॑वित् । मिमा᳚नाः । ज॒हुः । विश्वा᳚नि । भोज᳚ना । सु॒॑दासे᳚ ॥
कदाचिदिन्द्रेण रक्षिताअपि अन्यदा तेनैव बाध्यन्ते एते तृत्सवः दुर्मित्रासो दुष्टमित्राः प्रकलवित् अजानन्तः इन्द्रेण वेविषाणाः युद्धार्थं संगताः सृष्टाः पलायनार्थं उद्युक्ताः नीचीर्नीचीना आपोन आपइव अधवन्त अधावन्त ततोमिमानाः सुदासा बाध्यमाना विश्वा विश्वानि भोजना भोग्यानि धनानि सुदासे राज्ञे जहः ॥ १५ ॥
अ॒र्धं वी॒रस्य᳚ शृत॒पाम᳚नि॒न्द्रं परा॒ शर्ध᳚न्तं नुनुदे अ॒भि क्षाम् ।
इन्द्रो᳚ म॒न्युं म᳚न्यु॒म्यो᳚ मिमाय भे॒जे प॒थो व᳚र्त॒निं पत्य᳚मानः ॥
अ॒र्धम् । वी॒रस्य᳚ । शृ॒त॒॑पाम् । अ॒नि॒न्द्रम् । परा᳚ । शर्ध᳚न्तम् । नु॒नु॒दे॒ । अ॒भि । क्षाम् ।
इन्द्रः᳚ । म॒न्युम् । म॒न्यु॒॑भ्यः᳚ । मि॒मा॒य॒ । भे॒जे । प॒थः । व॒र्त॒निम् । पत्य᳚मानः ॥
इन्द्रः अभिक्षां भूमिमभि भूम्यामित्यर्थः । वीरस्य वीर्ययुक्तस्य सुदासः अर्धं हिंसकं अर्धे र्हिंसाकर्मणोर्धशब्दस्य निष्पत्तिः अनिन्द्रं यस्यबु- द्धाविन्द्रोनास्यसावनिन्द्रः तमिन्द्रमगणयन्तमित्यर्थः श्रृतपां श्रृतस्य क्षीरादेः हविषः पातारं शर्धंतं उत्सहमानं परा नुनुदे किंच मन्युम्यो- मन्युकर्तुः मन्युना मिनतोहिंसतो वा शत्रोर्मन्युं क्रोधं मिमाय बबाधे अथ सुदासः शत्रुः पथो मार्गान् पत्यमानोगच्छन् वर्तनिं पलायन- मार्गं भेजे प्राप ॥ १६ ॥
आ॒ध्रेण᳚ चि॒त्तद्वेकं᳚ चकार सिं॒ह्यं᳚ चि॒त्पेत्वे᳚ना जघान ।
अव᳚ स्र॒क्तीर्वे॒श्या᳚वृश्च॒दिन्द्र॒ः प्राय᳚च्छ॒द्विश्वा॒ भोज᳚ना सु॒दासे᳚ ॥
आ॒ध्रेण᳚ । चि॒त् । तत् । ऊं॒ इति᳚ । एक᳚म् । च॒का॒र॒ । सिं॒ह्य᳚म् । चि॒त् । पेत्वे᳚न । ज॒घा॒न॒ ।
अव᳚ । स्र॒क्तीः । वे॒श्या᳚ । अ॒वृ॒श्च॒त् । इन्द्रः᳚ । प्र । अ॒य॒च्छ॒त् । विश्वा᳚ । भोज᳚ना । सु॒॑दासे᳚ ॥
इन्द्रः तत् तदा आध्रेणचित् दरिद्रेणापि सुदासे एकं मुख्यं दानकर्म चकार कारयामास । सिंह्यं चित् प्रवयाः सिंहः सिंह्यः तमपि पेत्वेन छागेन जघान घातयामास वेश्या वेशी सूची तया स्रक्तीः यूपादेरश्रीनवावृश्चत् अववृक्तवान् वेश्यादेः कृत्यं सूच्यैवाकरोदित्यर्थः तान्ये- तानि त्रीणि कर्माणि असंभावितानीति नाशंकनीयानि इन्द्रस्य महिम्नोधिकत्वात् विश्वा विश्वानि भोजना भोजनानि भोग्यानि धनानि सुदासे राज्ञे प्रायच्छददाच्च ॥ १७ ॥
शश्व᳚न्तो॒ हि शत्र᳚वो रार॒धुष्टे᳚ भे॒दस्य᳚ चि॒च्छर्ध᳚तो विन्द॒ रन्धि᳚म् ।
मर्ता{4}॒ एनः᳚ स्तुव॒तो यः कृ॒णोति᳚ ति॒ग्मं तस्मि॒न्नि ज᳚हि॒ वज्र᳚मिन्द्र ॥
शश्व᳚न्तः । हि । शत्र᳚वः । र॒र॒धुः । ते॒ । भे॒दस्य᳚ । चि॒त् । शर्ध᳚तः । वि॒न्द॒ । रन्धि᳚म् ।
मर्ता᳚न् । एनः᳚ । स्तु॒व॒तः । यः । कृ॒णोति᳚ । ति॒ग्मम् । तस्मि᳚न् । नि । ज॒हि॒ । वज्र᳚म् । इ॒न्द्र॒ ॥
हे इन्द्र ते तव शत्रवोरयः शश्वन्तोबहवः ररधुः वशमीयुः चिदपिच शर्धतः उत्सहमानस्य भेदस्य भिनत्ति मर्यादाइति भेदोनास्तिकः तस्य यद्वा भेदोनाम सुदासः शत्रुः कश्चित्तस्येत्यर्थः रन्धिं वशीकरं विन्द लभ योभेदः स्तुवतस्त्वां स्तुवतोमर्तान् मर्त्यान् प्रति एनः पापं कृणोति करोति तस्मिन् भेदे तिग्मं निशितं योद्धारं उत्साहवन्तं तथा च यास्कः-तिग्मं तेजतेरुत्साहकर्मणइति । वज्रं वजति गच्छत्येव शत्रुं न प्रतिहन्यतइति वज्रस्तं वज्रशब्दो वजेरृज्रेन्द्राग्रवज्रविप्रेत्यादिनारन् प्रत्ययान्तो निपातितः । तं जहि वज्रेण भेदं प्रहरेत्यर्थः ॥ १८ ॥
आव॒दिन्द्रं᳚ य॒मुना॒ तृत्स᳚वश्च॒ प्रात्र᳚ भे॒दं स॒र्वता᳚ता मुषायत् ।
अ॒जास᳚श्च॒ शिग्र᳚वो॒ यक्ष᳚वश्च ब॒लिं शी॒र्षाणि᳚ जभ्रु॒रश्व्या᳚नि ॥
आव᳚त् । इन्द्र᳚म् । य॒मुना᳚ । तृत्स᳚वः । च॒ । प्र । अत्र᳚ । भे॒दम् । स॒र्व॑ता᳚ता । मु॒षा॒य॒त् ।
अ॒जासः᳚ । च॒ । शिग्र᳚वः । यक्ष᳚वः । च॒ । ब॒लिम् । शी॒र्षाणि᳚ । ज॒भ्रुः॒ । अश्व्या᳚नि ॥
अत्रास्मिन् सर्वताता सर्वतातौ युद्धे यः इन्द्रोभेदं नास्तिकं भेदनामकं वा सुदासः शत्रुं प्रमुषायत् प्रामुष्णात् अवधीदित्यर्थः तमिन्द्रं यमुना आवत् अतोषयत् तत्तीरवासीजनः सर्वोप्यतोषयदित्यर्थः तृत्सवः तृत्सोः पुरुषाश्चावन् आवदित्येकवचनं बहुवचनान्ततया विपरिणतं सदत्रसंबध्यते । किंचाजासोऽजाः जनपदाः शिग्रवोजनपदाः यक्षवश्च जनपदाः अश्व्यान्यश्वसंबन्धीनि शीर्षाणि शिरांसि युद्धे हतानामश्वानां शिरांसीत्यर्थः बलिमुपहारं तस्मै इन्द्रायोपजभ्रुः उपजह्रः । यद्वा अश्व्यानि शीर्षाणि युद्धे गृहीतान् मुख्यानश्वा- निन्द्रायोपहारं जह्रुरित्यर्थः ॥ १९ ॥
न त᳚ इन्द्र सुम॒तयो॒ न रायः᳚ सं॒चक्षे॒ पूर्वा᳚ उ॒षसो॒ न नूत्ना᳚ः ।
देव᳚कं चिन्मान्यमा॒नं ज᳚घ॒न्थाव॒ त्मना᳚ बृह॒तः शम्ब᳚रं भेत् ॥
न । ते॒ । इ॒न्द्र॒ । सु॒॑म॒तयः᳚ । न । रायः᳚ । स॒म्॑चक्षे᳚ । पूर्वाः᳚ । उ॒षसः᳚ । न । नूत्नाः᳚ ।
देव᳚कम् । चि॒त् । मा॒न्य॒मा॒नम् । ज॒घ॒न्थ॒ । अव᳚ । त्मना᳚ । बृ॒ह॒तः । शम्ब᳚रम् । भे॒त् ॥
हे इन्द्र ते तव पूर्वाः पुरातनाः सुमतयः शोभनमतयो रायोधनानि च उषसोन उषसइव न संचक्षे संख्यातुं न शक्याःन नूत्नाः नूतनाश्च सुमतयोरायश्च न संचक्षे । किं च त्वं मान्यमानं मन्यमानस्य पुत्रं देवकं देवकनामानं शत्रुं जघन्थ अवधीः । त्मना स्वयमेव बृहतो महतः शैलात् शंबरं च अवभेत् अवाभैत्सीरिति ॥ २० ॥
प्र ये गृ॒हादम᳚मदुस्त्वा॒या प᳚राश॒रः श॒तया᳚तु॒र्वसि᳚ष्ठः ।
न ते᳚ भो॒जस्य᳚ स॒ख्यं मृ᳚ष॒न्ताधा᳚ सू॒रिभ्य᳚ः सु॒दिना॒ व्यु᳚च्छान् ॥
प्र । ये । गृ॒हात् । अम᳚मदुः । त्वा॒॑या । प॒रा॒॑श॒रः । श॒त॑या᳚तुः । वसि᳚ष्ठः ।
न । ते॒ । भो॒जस्य᳚ । स॒ख्यम् । मृ॒ष॒न्त॒ । अध᳚ । सू॒रि॑भ्यः᳚ । सु॒॑दिना᳚ । वि । उ॒च्छा॒न् ॥
हे इन्द्र पराशरः शतयातुः बहुरक्षाः बहूनि रक्षांसि बाधितुं यं कामयन्ते सशतयातुः बहूनां रक्षसां शातयिता वा शक्तिः वसिष्ठश्च एव- मादयोये ऋषयः त्वाया त्वदिच्छया गृहात् गृहं प्राप्य ल्यब्लोपे द्वितीयार्थे पञ्चमी । यद्वा गृहात् गृहे सप्तम्यर्थे पञ्चमी । प्राममदुः त्वां प्रतुष्टुवुः प्रकर्षेण तर्पितवन्तोवा ते पराशरप्रभृतयः भोजस्य भोजकस्य पालकस्य ते तव सख्यं सख्युः कर्म स्तोत्रं यजनं वा न मृषन्त न विस्मरन्ति मृषमर्षे मर्षोमर्षणं तन्नकुर्वन्तीत्यर्थः यतोन विस्मरंति अध अतो हेतोः सूरीभ्यः सूरीणां स्तोतॄणामेषां अत्र विभक्तिव्यत्ययः सुदिना सुदिनानि व्युच्छान् व्युच्छन्ति निवसन्ति उपगच्छन्तीत्यर्थः ॥ २१ ॥
द्वे नप्तु᳚र्दे॒वव᳚तः श॒ते गोर्द्वा रथा᳚ व॒धूम᳚न्ता सु॒दासः᳚ ।
अर्ह᳚न्नग्ने पैजव॒नस्य॒ दानं॒ होते᳚व॒ सद्म॒ पर्ये᳚मि॒ रेभ᳚न् ॥
द्वे इति᳚ । नप्तुः᳚ । दे॒व॑व᳚तः । श॒ते इति᳚ । गोः । द्वा । रथा᳚ । व॒धू॑म᳚न्ता । सु॒॑दासः᳚ ।
अर्ह᳚न् । अ॒ग्ने॒ । पै॒ज॒॑व॒नस्य᳚ । दान᳚म् । होता᳚॑इव । सद्म᳚ । परि᳚ । ए॒मि॒ । रेभ᳚न् ॥
देववतोराज्ञोनप्तुः पौत्रस्य पैजवनस्य पिजवनपुत्रस्य सुदासोराज्ञो गोर्गवां द्वेशते वधूमन्ता वधूसंयुक्तौ द्वा द्वौ रथा रथौ च देयं दानं दानभूतान् रेभन् इन्द्रः स्तुवन् अतएव अर्हन् योग्योहं वसिष्ठः हे अग्ने सद्म यज्ञगृहं होतेव वषट् कर्तेव पर्येमि अत्राग्नेः संबोधनं सर्व- देवमुख्यत्वप्रतिपादनार्थं नत् देवतात्वज्ञापनार्थं अतस्तद्देवताकत्वादस्यसूक्तस्य ॥ २२ ॥
च॒त्वारो᳚ मा पैजव॒नस्य॒ दाना॒ः स्मद्दि᳚ष्टयः कृश॒निनो᳚ निरे॒के ।
ऋ॒ज्रासो᳚ मा पृथिवि॒ष्ठाः सु॒दास᳚स्तो॒कं तो॒काय॒ श्रव᳚से वहन्ति ॥
च॒त्वारः᳚ । मा॒ । पै॒ज॒॑व॒नस्य᳚ । दानाः᳚ । स्मत्॑दि᳚ष्टयः । कृ॒श॒निनः᳚ । नि॒रे॒के ।
ऋ॒ज्रासः᳚ । मा॒ । पृ॒थि॒वि॒॑स्थाः । सु॒॑दासः᳚ । तो॒कम् । तो॒काय᳚ । श्रव᳚से । व॒ह॒न्ति॒ ॥
पैजवनस्य पिजवनपुत्रस्य सुदासोराज्ञः स्मद्दिष्टयः प्रशस्तातिसर्जनश्रद्धादिदानांगयुक्ताः कृशनिनो हिरण्यालंकारवन्तः निरेके दुर्गतौ सत्यां ऋज्रासो ऋजुगामिनः पृथिविष्ठाः पृथिव्यां सुप्रतिष्ठिताः दानाः देयभूताश्चत्वारोश्वाः तोकं पुत्रवत्पालनीयं मां वसिष्ठं रथे स्थितं तोकाय तोकस्य पुत्रस्य षष्ठ्यर्थे चतुर्थी श्रवसे अन्नाय यशसे वा वहन्ति पुनर्मेतिपूरणः ॥ २३ ॥
यस्य॒ श्रवो॒ रोद᳚सी अ॒न्तरु॒र्वी शी॒र्ष्णेशी᳚र्ष्णे विब॒भाजा᳚ विभ॒क्ता ।
स॒प्तेदिन्द्रं॒ न स्र॒वतो᳚ गृणन्ति॒ नि यु᳚ध्याम॒धिम᳚शिशाद॒भीके᳚ ॥
यस्य᳚ । श्रवः᳚ । रोद᳚सी॒ इति᳚ । अ॒न्तः । उ॒र्वी इति᳚ । शी॒र्ष्णे॑शी᳚र्ष्णे । वि॒॑ब॒भाज᳚ । वि॒॑भ॒क्ता ।
स॒प्त । इत् । इन्द्र᳚म् । न । स्र॒वतः᳚ । गृ॒ण॒न्ति॒ । नि । यु॒ध्या॒म॒धिम् । अ॒शि॒शा॒त् । अ॒भीके᳚ ॥
यस्य सुदासः श्रवो यशः उर्वी विस्तीर्णे रोदसी द्यावापृथिव्यौ अन्तं विस्तीर्णयोर्द्यावापृथिर्व्योर्मध्ये वर्ततइत्यर्थः । यश्च सुदाः विभक्ताध- नस्य प्रदाता शीर्ष्णेशीर्ष्णे श्रेष्ठाय श्रेष्ठाय विबभाज धनं प्रददौ तं सुदासं सप्तेत् सप्तैव लोकाः इन्द्रं न इन्द्रमिव गृणन्ति स्तुवन्ति । किं च स्रवतो नद्यः अभीके युद्धे युध्यामधिं युध्यामधिनामकं सपत्नं नि अशिशात् न्यहन् ॥ २४ ॥
इ॒मं न᳚रो मरुतः सश्च॒तानु॒ दिवो᳚दासं॒ न पि॒तरं᳚ सु॒दासः᳚ ।
अ॒वि॒ष्टना᳚ पैजव॒नस्य॒ केतं᳚ दू॒णाशं᳚ क्ष॒त्रम॒जरं᳚ दुवो॒यु ॥
इ॒मम् । न॒रः॒ । म॒रु॒तः॒ । स॒श्च॒त॒ । अनु᳚ । दिवः᳚॑दासम् । न । पि॒तर᳚म् । सु॒॑दासः᳚ ।
अ॒वि॒ष्टन᳚ । पै॒ज॒॑व॒नस्य᳚ । केत᳚म् । दुः॒॑नश᳚म् । क्ष॒त्रम् । अ॒जर᳚म् । दु॒वः॒॑यु ॥
हे नरो नेतारो महतः इमं सुदासं राजानं सुदासो राज्ञः पितरं दिवोदासं न दिवोदासमिव दिवोदासइतिपिजनवनस्यैवनामान्तरं अनु सश्चत अनु सेवध्वम् । किं च दुवोयु परिचरणकामस्य षष्ठ्यालुक् पैजवनस्य पिजवनपुत्रस्य सुदासः केतं मंत्रं गृहं वा अविष्टन रक्षत । अपि चास्य सुदासः क्षत्रं बलं दूणाशं दुर्नशं अविनाशि अजरं अशिथिलं चास्तु ॥ २५ ॥
यस्तिग्मशृंग इत्येकादशर्चं द्वितीयं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रं तथाचानुक्रान्तं-यस्तिग्मशृंगएकादशेति । आभिप्लविके पञ्चमेहनि एतन्निविद्धानं सूत्रितंच-कयाशुभायस्तिग्मशृंगइति मध्यन्दिनइति । विषुवति निष्केवल्यशस्त्रेप्येतत्सूक्तं सूत्रितं च-यस्तिग्मशृंगोभित्यंमे- षमिति । महाव्रते निष्केवल्येप्येतत्सूक्तं सूत्रितं च-यस्तिग्मशृंगोवृषभोनभीम उग्रोजज्ञेवीर्यायस्वधावानिति । आयुष्कामेष्ट्यां मातेअ- स्यामितीन्द्रस्य त्रातुर्याज्या सूत्रितं च-मातेअस्यांसहसावन्परिष्टौ पाहिनोअग्नेपायुभिरिति ।
