सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 48

4 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: ऋभवः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.48 - सम्पूर्णम्

1 / 4
ऋक्: 7.48.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (4)
7.48.1
ऋभु᳚क्षणो वाजा मा॒दय᳚ध्वम॒स्मे न᳚रो मघवानः सु॒तस्य᳚ ।
आ वो॒॑र्वाच॒ः क्रत᳚वो॒ न या॒तां विभ्वो॒ रथं॒ नर्यं᳚ वर्तयन्तु ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ऋभु᳚क्षणः । वा॒जाः॒ । मा॒दय᳚ध्वम् । अ॒स्मे इति᳚ । न॒रः॒ । म॒घ॒॑वा॒नः॒ । सु॒तस्य᳚ ।
आ । वः॒ । अ॒र्वाचः᳚ । क्रत᳚वः । न । या॒ताम् । वि॑भ्वः᳚ । रथ᳚म् । नर्य᳚म् । व॒र्त॒य॒न्तु॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ऋभुक्षाइति ऋभूणां ज्येष्ठस्याख्या वाजइतितु कनिष्ठस्य अत्र ऋभुक्षणोवाजाइति बहुवचनेन ऋभवस्त्रयोगृह्यन्ते हे ऋभुक्षणोवाजा नरोनेतारः मघवानोधनवन्तः एवंभूताहेऋभवः यूयं अस्मे अस्मासु स्थितेन सुतस्याभिषुतेन सोमेन मादयध्वं तृप्ताभवत नेतिसंप्रत्यर्थे इदानीं यातां गच्छतां वोयुष्मदीयाः क्रतवः कर्मणां कर्तारः विभ्वः विभवः समर्थाअश्वाः अर्वाचोर्वांचः अस्मदभिमुखाः सन्तः नर्यं मनु- ष्यहितं रथं युष्मदीयं आवर्तयन्तु आगमयन्तु ॥ १ ॥

7.48.2
ऋ॒भुरृ॒भुभि᳚र॒भि वः᳚ स्याम॒ विभ्वो᳚ वि॒भुभि॒ः शव᳚सा॒ शवां᳚सि ।
वाजो᳚ अ॒स्मा{4} अ᳚वतु॒ वाज᳚साता॒विन्द्रे᳚ण यु॒जा त᳚रुषेम वृ॒त्रम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ऋ॒भुः । ऋ॒भु॑भिः᳚ । अ॒भि । वः॒ । स्या॒म॒ । वि॑भ्वः᳚ । वि॒भु॑भिः᳚ । शव᳚सा । शवां᳚सि ।
वाजः᳚ । अ॒स्मान् । अ॒व॒तु॒ । वाज᳚॑सातौ । इन्द्रे᳚ण । यु॒जा । त॒रु॒षे॒म॒ । वृ॒त्रम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे ऋभवः ऋभुभिःयुष्माभिः वयं ऋभुः उरुभवन्तीत्यृभवः सन्तः विभुभिर्युष्माभिः विभ्वोविभवश्च सन्तः शवांसि शत्रूणां बलानि वः शवसा युष्मदीयेन बलेन अभिस्याम अभिभवेम तथा वाजसातौ संग्रामे वाजः एतत्संज्ञकऋभुः अस्मानवतु पालयतु अपिच युजा सहायभूतेनेन्द्रेण वृत्रं शत्रुं वयं तरुषेम हनाम प्रायेण ऋभवोपीन्द्रेणसहस्तूयन्ते इति ॥ २ ॥

7.48.3
ते चि॒द्धि पू॒र्वीर॒भि सन्ति᳚ शा॒सा विश्वा{4}᳚ अ॒र्य उ᳚प॒रता᳚ति वन्वन् ।
इन्द्रो॒ विभ्वा{4}᳚ ऋभु॒क्षा वाजो᳚ अ॒र्यः शत्रो᳚र्मिथ॒त्या कृ᳚णव॒न्वि नृ॒म्णम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ते । चि॒त् । हि । पू॒र्वीः । अ॒भि । सन्ति᳚ । शा॒सा । विश्वा᳚न् । अ॒र्यः । उ॒प॒र॑ता᳚ति । व॒न्व॒न् ।
इन्द्रः᳚ । वि॑भ्वा᳚ । ऋ॒भु॒क्षाः । वाजः᳚ । अ॒र्यः । शत्रोः᳚ । मि॒थ॒त्या । कृ॒ण॒व॒न् । वि । नृ॒म्णम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

तेतादृशा इन्द्रऋभवश्च पूर्वीर्बह्वीः अस्मच्छत्रुसेनाः शासा शासनेन स्वकीयया आज्ञया यद्वा विशस्यते हिंस्यतेनेनेति शासशब्दआयुध- वाची तेन अभिसन्ति अभिभवन्ति चिद्धीतीमौ पूरणौ किंच उपरताति सप्तम्यालुक् उपरैरुपलैः पाषाणसदृशैरायुधैः स्तायते विस्तार्य- इत्युपरताति युद्धं तस्मिन् विश्वान् समस्तान् अर्यअरीन् शत्रून् वन्वन् हिंसन्ति विभ्वाऋभुक्षा वाजः एतत्संज्ञकाऋभवश्चेन्द्रश्च अर्यः शत्रूणामभिगन्तारः सन्तः शत्रोः संबन्धिनृम्णं बलं मिथत्या मिथतेरिदं रूपं मिथतिर्हिसा तया विकृण्वन् विकुर्वन्तु विनाशयन्त्वित्यर्थः ॥ ३ ॥

7.48.4
नू दे᳚वासो॒ वरि᳚वः कर्तना नो भू॒त नो॒ विश्वे॑व᳚से स॒जोषा᳚ः ।
सम॒स्मे इषं॒ वस᳚वो ददीरन्यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नु । दे॒वा॒सः॒ । वरि᳚वः । क॒र्त॒न॒ । नः॒ । भू॒त । नः॒ । विश्वे᳚ । अव᳚से । स॒॑जोषाः᳚ ।
सम् । अ॒स्मे इति᳚ । इष᳚म् । वस᳚वः । द॒दी॒र॒न् । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे देवासोदेवाः द्योतमानाऋभवोयूयं नु अद्य नोस्मभ्यं वरिवोधनं कर्तन कुरुत प्रयच्छत तथा विश्वे सर्वे ऋभवोयूयं सजोषाः सहप्रीय- माणाः सन्तः नोस्माकं अवसे रक्षणाय भूत भवत । अपिच वसवः प्रशस्याऋभवः इषमन्नं अस्मे अस्मभ्यं संददीरन् संप्रयच्छेयुः हेऋभ- वोयूयं अस्मान् सर्वदा कल्याणैः रक्षत ॥ ४ ॥

समुद्रज्येष्ठाइति चतुरृचं षोडशं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभमब्देवताकं तथाचानुक्रान्तं-समुद्रज्येष्ठाआपमिति गतोविनियोगः ।