सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 55

8 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: वास्तोष्पतिः छन्दः: गायत्री

सूक्तम् 7.55 - सम्पूर्णम्

1 / 8

ऋक्: 7.55.1

0:00 0:00

▶ सर्वाणि ऋक्कानि (8)

अ॒मी॒व॒हा वा᳚स्तोष्पते॒ विश्वा᳚ रू॒पाण्या᳚वि॒शन् ।
सखा᳚ सु॒शेव᳚ एधि नः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

अ॒मी॒व॒॑हा । वा॒स्तोः॒ । प॒ते॒ । विश्वा᳚ । रू॒पाणि᳚ । आ॒॑वि॒शन् ।
सखा᳚ । सु॒॑शेवः᳚ । ए॒धि॒ । नः॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे वास्तोष्पते गृहस्यपालक एतत्संज्ञकदेव अमीवहा अमीवानां रोगाणां नाशकस्त्वं विश्वा विश्वानि बहूनि रूपाणि आविशन् प्रविशन् यद्यद्रूपं कामयन्ते तत्तदेवाविशन्तीति यास्कः । नोस्माकं सखा मित्रभूतः सुशेवः सुष्ठु सुखकरः एधि भव ॥ १ ॥

यद᳚र्जुन सारमेय द॒तः पि᳚शङ्ग॒ यच्छ᳚से ।
वी᳚व भ्राजन्त ऋ॒ष्टय॒ उप॒ स्रक्वे᳚षु॒ बप्स᳚तो॒ नि षु स्व᳚प ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

यत् । अ॒र्जु॒न॒ । सा॒र॒मे॒य॒ । द॒तः । पि॒श॒ङ्ग॒ । यच्छ᳚से ।
वि॑इ᳚व । भ्रा॒ज॒न्ते॒ । ऋ॒ष्टयः᳚ । उप᳚ । स्रक्वे᳚षु । बप्स᳚तः । नि । सु । स्व॒प॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अर्जुन श्वेत हे सारमेय सरमा नाम देवशुनी तस्याः कुलोद्भव हे पिशंग केषुचिदंगेषु पिंगलवर्ण एवंभूत हे शुनक त्वं दतो दन्तान् यद्यदा यच्छसे विवृणोषि अस्मान् दष्टुमित्यर्थः तदानीं वीव भ्राजन्त ऋष्टयः यथा आयुधानि विशेषेण भासन्ते तथा उपास्मत्समीपे बप्सवः भक्षयतस्तव दन्ता स्रक्वेषु स्रक्वासु भासन्ते । स्रक्वा शब्द ओष्ठप्रदेशविशेषवाचीत्यर्थः तथाभूतस्त्वं इदानीं सु सुष्ठु निस्वप नितरां निद्रां कुरु ॥ २ ॥

स्ते॒नं रा᳚य सारमेय॒ तस्क᳚रं वा पुनःसर ।
स्तो॒तॄनिन्द्र᳚स्य रायसि॒ किम॒स्मान्दु᳚च्छुनायसे॒ नि षु स्व᳚प ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

स्ते॒नम् । रा॒य॒ । सा॒र॒मे॒य॒ । तस्क᳚रम् । वा॒ । पु॒नः॒॑स॒र॒ ।
स्तो॒तॄन् । इन्द्र᳚स्य । रा॒य॒सि॒ । किम् । अ॒स्मान् । दु॒च्छु॒न॒॑य॒से॒ । नि । सु । स्व॒प॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे पुनःसर गतमेव देशं पुनः सरतीति पुनःसरः तादृग्भूत हे सारमेय त्वं स्तेनं प्रच्छन्नधनापहारी स्तेनः तं तस्करं प्रत्यक्षधनापहारी तस्करः तं वारय गच्छ इन्द्रस्य स्तोतॄनस्मान् किं रायसि गच्छसि अस्मान् दुच्छुनायसे किं बाधसे निषुस्वप अत्यन्तं निद्रां कुरु ॥ ३ ॥

त्वं सू᳚क॒रस्य᳚ दर्दृहि॒ तव᳚ दर्दर्तु सूक॒रः ।
स्तो॒तॄनिन्द्र᳚स्य रायसि॒ किम॒स्मान्दु᳚च्छुनायसे॒ नि षु स्व᳚प ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

त्वम् । सू॒क॒रस्य᳚ । द॒र्दृ॒हि॒ । तव᳚ । द॒र्द॒र्तु॒ । सू॒क॒रः ।
स्तो॒तॄन् । इन्द्र᳚स्य । रा॒य॒सि॒ । किम् । अ॒स्मान् । दु॒च्छु॒न॒॑य॒से॒ । नि । सु । स्व॒प॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे सारमेय त्वं सूकरस्य वराहस्य द्वितीयार्थेषष्ठी दर्दृहि विदारय सूकरोपि तव दर्दर्तु विदारयतु युवयोर्नित्यवैरित्वात् अस्मान्मादशे- त्यर्थः । स्तोतॄनित्यर्धर्चः पूर्वस्यामृचिव्याख्यातः ॥ ४ ॥

सस्तु᳚ मा॒ता सस्तु᳚ पि॒ता सस्तु॒ श्वा सस्तु᳚ वि॒श्पति᳚ः ।
स॒सन्तु॒ सर्वे᳚ ज्ञा॒तय॒ः सस्त्व॒यम॒भितो॒ जनः᳚ ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

सस्तु᳚ । मा॒ता । सस्तु᳚ । पि॒ता । सस्तु᳚ । श्वा । सस्तु᳚ । वि॒श्पतिः᳚ ।
स॒सन्तु᳚ । सर्वे᳚ । ज्ञा॒तयः᳚ । सस्तु᳚ । अ॒यम् । अ॒भितः᳚ । जनः᳚ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे सारमेय माता त्वदीया जननी सस्तु स्वपतु पिताच सस्तु श्वा सारमेयोभवान् सस्तु विश्पतिर्जामाता यद्वा विशां जनानां पालको- गृही सस्तु सर्वेज्ञातयोबंधवोपि ससंतु स्वपन्तु अभितः परितःस्थितः अयमपि सर्वोजनः सस्तु स्वपतु ॥ ५ ॥

य आस्ते॒ यश्च॒ चर᳚ति॒ यश्च॒ पश्य᳚ति नो॒ जनः᳚ ।
तेषां॒ सं ह᳚न्मो अ॒क्षाणि॒ यथे॒दं ह॒र्म्यं तथा᳚ ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

यः । आस्ते᳚ । यः । च॒ । चर᳚ति । यः । च॒ । पश्य᳚ति । नः॒ । जनः᳚ ।
तेषा᳚म् । सम् । ह॒न्मः॒ । अ॒क्षाणि᳚ । यथा᳚ । इ॒दम् । ह॒र्म्यम् । तथा᳚ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

योजनः आस्ते अस्मिन् प्रदेशे तिष्ठति यश्च चरति गच्छति यश्च जनः नोस्मान् पश्यति एवं भूतानां तेषां जनानां अक्षाणीन्द्रियाणि सं- हन्मः संहनाम संहतिर्निमीलनं निमीलयामेत्यर्थः । इदं प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानं हर्म्यं प्रासादादिस्थावरात्मकं वस्तुजातं यथा निश्चलं भवति तथा इमे सर्वे जनाः निश्चलाभवंत्वित्यर्थः ॥ ६ ॥

स॒हस्र᳚शृङ्गो वृष॒भो यः स᳚मु॒द्रादु॒दाच᳚रत् ।
तेना᳚ सह॒स्ये᳚ना व॒यं नि जना᳚न्त्स्वापयामसि ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

स॒हस्र᳚॑शृङ्गः । वृ॒ष॒भः । यः । स॒मु॒द्रात् । उ॒त्॑आच᳚रत् ।
तेन᳚ । स॒ह॒स्ये᳚न । व॒यम् । नि । जना᳚न् । स्वा॒प॒या॒म॒सि॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सहस्रशृंगः सहस्रकिरणः वृषभः कामानां वर्षिता यः सूर्यः समुद्रादंबुधेः सकाशादुदाचरत् उदागच्छति सहस्येन अभिभवित्रा तेन सूर्येण वयं स्तोतारः जनान् सर्वान् निष्वापयामसि नितरांस्वापयामः ॥ ७ ॥

प्रो॒ष्ठे॒श॒या व᳚ह्येश॒या नारी॒र्यास्त᳚ल्प॒शीव᳚रीः ।
स्त्रियो॒ याः पुण्य᳚गन्धा॒स्ताः सर्वा᳚ः स्वापयामसि ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

प्रो॒ष्ठे॒॑श॒याः । व॒ह्ये॒॑श॒याः । नारीः᳚ । याः । त॒ल्प॒॑शीव᳚रीः ।
स्रियः᳚ । याः । पुण्य᳚॑गन्धाः । ताः । सर्वाः᳚ । स्वा॒प॒या॒म॒सि॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

वाः यादृश्यः नारीः नार्यः स्त्रियः प्रोष्ठेशयाः प्रांकणेशयानाः यावह्येशयाः वह्यं वाहनं तस्मिन् शयानाः यास्तल्पशीवरीः तल्पशयाः याः स्त्रियः पुण्यगंधाः मंगल्यगन्धाः तास्तादृशीः सर्वाः स्त्रीः स्वापयामसि वयं निद्रां कारयामः ॥ ८ ॥

अथचतुर्थेनुवाके पंचदशसूक्तानि तत्र कईंव्यक्तेति पंचविंशत्यृचं प्रथमं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं मरुद्देवताकं आद्याएकादशद्विपदाविंशत्यक्ष- राविराजः शिष्टाश्चतुर्दशत्रिष्टुभः तथाचानुक्रान्तं-कईंपंचाधिका मारुतंहाद्याएकादशद्विपदाइति । दशरात्रे चतुर्थेहनि आग्निमारुतशस्त्रे इदंमारुतनिविद्धानं सूत्र्यतेहि-वैश्वानरस्यसुमतौ कईंव्यक्तानरइति ।