सप्तमं मण्डलम् - सूक्तम् 91

7 ऋचः

ऋषिः: वसिष्ठः देवता: वायुः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 7.91 - सम्पूर्णम्

1 / 7
ऋक्: 7.91.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (7)
7.91.1
कु॒विद॒ङ्ग नम᳚सा॒ ये वृ॒धासः᳚ पु॒रा दे॒वा अ᳚नव॒द्यास॒ आस᳚न् ।
ते वा॒यवे॒ मन᳚वे बाधि॒तायावा᳚सयन्नु॒षसं॒ सूर्ये᳚ण ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
कु॒वित् । अ॒ङ्ग । नम᳚सा । ये । वृ॒धासः᳚ । पु॒रा । दे॒वाः । अ॒न॒व॒द्यासः᳚ । आस᳚न् ।
ते । वा॒यवे᳚ । मन᳚वे । बा॒धि॒ताय᳚ । अवा᳚सयन् । उ॒षस᳚म् । सूर्ये᳚ण ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

दीव्यंति स्तुवन्तीति देवाः स्तोतारः पुरा पूर्वस्मिन्काले ये वृद्धासो वृद्धादेवाः स्तोतारः कुविदिति बहुनाम अङ्गेति क्षिप्र नाम कुवि- द्बहुशः अङ्ग क्षिप्रं कृतेन नमसा वायुविषयेण स्तोत्रेण नमस्कारेण वा अनवद्यासः अवद्यरहिताः आसन् तेद्यापि वायवे हवींषि दातुं सूर्येण सह उषसं अवासयन् उषसो वृष्टिं सूर्योदयञ्च वायुयागार्थं कुर्वन्तीत्यर्थः । किमर्थं मनवे मनुष्याणां बाधिताय बाधितानां पुत्रा- दीनां रक्षणार्थमित्यर्थः यद्वा मनवे बाधितायेति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी बाधितस्य मनोः प्रजापतेर्यागे वायवे हवींषि दातुमित्यन्वयः ॥ १ ॥ द्वितीये छन्दोमे प्रउगशस्त्रे ऎन्द्रवायवतृचस्य उशन्तेत्येषा प्रथमा सूत्रितञ्च-उशन्तादूतानदभायगोपायावत्तरस्तन्वोयावदोजइत्ये- काद्वेचेति ।

7.91.2
उ॒शन्ता᳚ दू॒ता न दभा᳚य गो॒पा मा॒सश्च᳚ पा॒थः श॒रद᳚श्च पू॒र्वीः ।
इन्द्र᳚वायू सुष्टु॒तिर्वा᳚मिया॒ना मा᳚र्डी॒कमी᳚ट्टे सुवि॒तं च॒ नव्य᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒शन्ता᳚ । दू॒ता । न । दभा᳚य । गो॒पा । मा॒सः । च॒ । पा॒थः । श॒रदः᳚ । च॒ । पू॒र्वीः ।
इन्द्र᳚वायू॒ इति᳚ । सु॒॑स्तु॒तिः । वा॒म् । इ॒या॒ना । मा॒र्डी॒कम् । ई॒ट्टे॒ । सु॒वि॒तम् । च॒ । नव्य᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्रवायु उशन्ता उशन्तौ कामयमानौ दूता दूतौ देवतेर्गतिकर्मणो दूतशब्दः गन्तारौ गोपा गोपायितारौ ईदृशौ युवां दभाय हिंसायै नाभवतम् अपितु मासो मासांश्च पूर्वीर्बह्वीः शरदः संवत्सरांश्च चिरकालमस्मान्पाथो रक्षतम् । अपिच हे इन्द्रवायू सुष्टुतिरस्मदीया शोभना स्तुतिः वां युवां इयाना गच्छन्ती प्राप्नुवन्तो मार्डीकं सुखं ईदृए याचते । यद्वा सुखं यथा भवति तथा युवामीदृए स्तौति । तथा नव्यं प्रशस्यं सुवितं सुष्ठुप्राप्यं धनञ्च ईदृए ॥ २ ॥ नियुत्वद्वायुदेवताके पशौ पीवोअन्नानिति वपायायाज्या सूत्रितञ्च-पीवोअन्नाँरयिवृधः सुमेधा रायेनुयंजज्ञतूरोदसीमेइति । तथा द्वितीये छन्दोमे प्रउगशस्त्रे वायव्यतृचस्य एषैव द्वितीया सूत्रितञ्च-पीवोअन्नाँरयिवृधःसुमेधा उच्छन्नुषसः सुदिनाअरिप्राइति ।

7.91.3
पीवो᳚अन्ना{4} रयि॒वृधः᳚ सुमे॒धाः श्वे॒तः सि᳚षक्ति नि॒युता᳚मभि॒श्रीः ।
ते वा॒यवे॒ सम᳚नसो॒ वि त᳚स्थु॒र्विश्वेन्नरः᳚ स्वप॒त्यानि᳚ चक्रुः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
पीवः᳚॑अन्नान् । र॒यि॒॑वृधः᳚ । सु॒॑मे॒धाः । श्वे॒तः । सि॒ष॒क्ति॒ । नि॒॑युता᳚म् । अ॒भि॒॑श्रीः ।
ते । वा॒यवे᳚ । स॑म᳚नसः । वि । त॒स्थुः॒ । विश्वा᳚ । इत् । नरः᳚ । सु॒॑अ॒प॒त्यानि᳚ । च॒क्रुः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पीवोअन्नान् पीवांसि स्थूलानि प्रभूतान्यन्नानि येषांतान् रयिवृधः रय्या धनेन वृद्धान् एवं भुतानाढ्यजनान् सुमेधाः शोभनप्रज्ञः नियुतां वडवानां वाहानां अभिश्रीरभिश्रयणीयः श्वेतः श्वेतवर्णोवायुः सिषक्ति सेवते । तेच जनाः समनसः समानमनस्काः सन्तः वायवे वायु- मुद्दिश्य यष्टुं वितस्थुः विविधमवतिष्ठन्ते । स्थित्वा च ते नरः कर्मणां नेतारोजनाः विश्वेत् विश्वानि सर्वाण्येव स्वपत्यानि शोभनापत्य- हेतुनि यद्वा सुष्ठु अपतनकारणानि वायुदेवत्यानि कर्माणि चक्रुः कुर्वन्ति ॥ ३ ॥ द्वितीये छन्दोमे प्रउगशस्त्रे ऎन्द्रवायवतृचस्य यावत्तरइत्यादिके द्वे ऋचौ सूत्रं तु पूर्वमेवोदाहृतम् ।

7.91.4
याव॒त्तर᳚स्त॒न्वो॒३॒᳚ याव॒दोजो॒ याव॒न्नर॒श्चक्ष᳚सा॒ दीध्या᳚नाः ।
शुचिं॒ सोमं᳚ शुचिपा पातम॒स्मे इन्द्र᳚वायू॒ सद᳚तं ब॒र्हिरेदम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
याव᳚त् । तरः᳚ । त॒न्वः᳚ । याव᳚त् । ओजः᳚ । याव᳚त् । नरः᳚ । चक्ष᳚सा । दीध्या᳚नाः ।
शुचि᳚म् । सोम᳚म् । शु॒चि॒॑पा॒ । पा॒त॒म् । अ॒स्मे इति᳚ । इन्द्र᳚वायू॒ इति᳚ । सद᳚तम् । ब॒र्हिः । आ । इ॒दम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्रवायू युवयोस्तन्वः शरीरस्य तरो वेगो यावदस्ति यावच्च ओजो बलं यावच्च नरः कर्मणां नेतार ऋत्विजः चक्षसा ज्ञानेन दीध्यानाः दीप्यमानाः भवन्ति तस्य सर्वस्यानुरूपं शुचिपा शुचेः सोमस्य पाताराविन्द्रवायू शुचिंशुद्धं सोमं अस्मे अस्मदीयं पातं पिबतम् । इदं वेद्यां स्तीर्णं बर्हिश्च आसदतं पानार्थमासीदतं बर्हिषि उपविशतमित्यर्थः ॥ ४ ॥

7.91.5
नि॒यु॒वा॒ना नि॒युतः᳚ स्पा॒र्हवी᳚रा॒ इन्द्र᳚वायू स॒रथं᳚ यातम॒र्वाक् ।
इ॒दं हि वां॒ प्रभृ᳚तं॒ मध्वो॒ अग्र॒मध᳚ प्रीणा॒ना वि मु᳚मुक्तम॒स्मे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
नि॒॑यु॒वा॒ना । नि॒॑युतः᳚ । स्पा॒र्ह॑वी᳚राः । इन्द्र᳚वायू॒ इति᳚ । स॒॑रथ᳚म् । या॒त॒म् । अ॒र्वाक् ।
इ॒दम् । हि । वा॒म् । प्र॑भृ᳚तम् । मध्वः᳚ । अग्र᳚म् । अध᳚ । प्री॒णा॒ना । वि । मु॒मु॒क्त॒म् । अ॒स्मे इति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्रवायू स्पार्हवीराः स्पृहणीयस्तोतृकान् नियतआत्मीयानश्वान् सरथं उभयोः समानमेकं रथं नियुवाना निमिश्रयन्तौ युवां अर्वा- गस्मदभिमुखे यातम् गच्छतम् । इदं हि इदं खलु मध्वो मधुरस्य सोमस्य अग्रं ग्रहेष्वाद्यमैन्द्रवायवाख्यं ग्रहं वां युवयोरर्थं प्रभृतं प्रकर्षेण हृतं होमार्थमुत्तरवेदिं प्रतिनीतम् अध अथ तादृशस्य सोमस्य पानानन्तरं प्रीणाना प्रीयमाणौ युवां अस्मे अस्मान् विमुमुक्तं पापाद्विमोचयतम् ॥ ५ ॥ प्रथमे छन्दोमे प्रउगशस्त्रे ऎन्द्रवायवतृचस्य यावांशतमिति तृतीया सूत्रितंच-यावांशतंनियुतोयाः सहस्रमित्येकपातिन्यइति ।

7.91.6 समानपद
या वां᳚ श॒तं नि॒युतो॒ याः स॒हस्र॒मिन्द्र᳚वायू वि॒श्ववा᳚रा॒ः सच᳚न्ते ।
आभि᳚र्यातं सुवि॒दत्रा᳚भिर॒र्वाक्पा॒तं न᳚रा॒ प्रति᳚भृतस्य॒ मध्व᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
याः । वा॒म् । श॒तम् । नि॒॑युतः᳚ । याः । स॒हस्र᳚म् । इन्द्र᳚वायू॒ इति᳚ । वि॒श्व॑वा᳚राः । सच᳚न्ते ।
आ । आ॒भिः॒ । या॒त॒म् । सु॒॑वि॒दत्रा᳚भिः । अ॒र्वाक् । पा॒तम् । न॒रा॒ । प्रति᳚॑भृतस्य । मध्वः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्रवायू या नियुतः शतं शतसंख्याकाः सत्यः वां युवां सचन्ते सेवन्ते याश्च विश्ववारा विश्वैर्वरणीया नियुतः सहस्रं सहस्रसंख्याकाः सत्यः युवां सचन्ते सुविदत्राभिः शोभनधनप्रदाभिराभिर्नियुद्भिरर्वाक् अस्मदभिमुखं आयातमागच्छतम् हे नरा नेतारौ प्रतिभृतस्य उत्तरवेदिं प्रतिनीतस्य मध्वोमधुरस्य सोमस्य द्वितीयार्थे षष्ठी ईदृशं सोमं पातं पिबतम् ॥ ६ ॥

7.91.7
अर्व᳚न्तो॒ न श्रव᳚सो॒ भिक्ष᳚माणा इन्द्रवा॒यू सु᳚ष्टु॒तिभि॒र्वसि᳚ष्ठाः ।
वा॒ज॒यन्त॒ः स्वव᳚से हुवेम यू॒यं पा᳚त स्व॒स्तिभि॒ः सदा᳚ नः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अर्व᳚न्तः । न । श्रव᳚सः । भिक्ष᳚माणाः । इ॒न्द्र॒वा॒यू इति᳚ । सु॒स्तु॒ति॑भिः᳚ । वसि᳚ष्ठाः ।
वा॒ज॒॑यन्तः᳚ । सु । अव᳚से । हु॒वे॒म॒ । यू॒यम् । पा॒त॒ । स्व॒स्ति॑भिः᳚ । सदा᳚ । नः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

व्याख्यातेयं अक्षरार्थस्तु अश्वाइव हविषां वोढारः अन्नं याचमानाः बलं कामयमानाः वसिष्ठाः वयं शोभनरक्षणाय शोभनैः स्तोत्रैः इन्द्रवायू आह्वयेमहीति ॥ ७ ॥

आवायोइति पञ्चर्चं तृतीयं सूक्तं वसिष्ठस्यार्षं त्रैष्टुभं वायव्यम् अनुक्रान्तञ्च-आवायोपञ्चेति । शुनासीरीये पर्वणि वायोर्नियुत्वतो यागस्य आवायो इत्यनुवाक्या सूत्रितञ्च-आवायोभूषशुचिपाउपनः प्रयाभिर्यासिदाश्वांसमच्छेति । नियुत्वद्वायुदेवताके पशावेषैव वपाया अनुवाक्या प्रथमे छन्दोमे प्रउगशस्त्रे वायव्यतृचस्यैषैवाद्या सूत्रितञ्च-समुद्रादूर्मिरित्याज्यमावायोभूषशुचिपाइति ।