स प्र᳚त्न॒वन्नव्य᳚से विश्ववार सू॒क्ताय᳚ प॒थः कृ᳚णुहि॒ प्राचः᳚ ।
ये दु॒ःषहा᳚सो व॒नुषा᳚ बृ॒हन्त॒स्ता{4}स्ते᳚ अश्याम पुरुकृत्पुरुक्षो ॥
ये दु॒ःषहा᳚सो व॒नुषा᳚ बृ॒हन्त॒स्ता{4}स्ते᳚ अश्याम पुरुकृत्पुरुक्षो ॥
पदपाठः (Word-by-word)
सः । प्र॒त्न॒॑वत् । नव्य᳚से । वि॒श्व॒॑वा॒र॒ । सु॒॑उ॒क्ताय᳚ । प॒थः । कृ॒णु॒हि॒ । प्राचः᳚ ।
ये । दुः॒॑सहा᳚सः । व॒नुषा᳚ । बृ॒हन्तः᳚ । तान् । ते॒ । अ॒श्या॒म॒ । पु॒रु॒॑कृ॒त् । पु॒रु॒क्षो॒ इति᳚ पुरु॑क्षो ॥
ये । दुः॒॑सहा᳚सः । व॒नुषा᳚ । बृ॒हन्तः᳚ । तान् । ते॒ । अ॒श्या॒म॒ । पु॒रु॒॑कृ॒त् । पु॒रु॒क्षो॒ इति᳚ पुरु॑क्षो ॥
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
हे विश्ववार विश्वैः सर्वैर्वरणीय हे सोम तादृशास्त्वं प्रत्नवत् पुराणइव स्थितस्त्वं नव्यसे नवीयसे नवतराय नवशब्दादीयसुनीकारलोपश्छांदसः । तस्मै सूक्ताय शोभन- स्तुतिकाय मह्यं पथोमार्गान् प्राचः प्राचीनान् कृणुहि कुरु सर्वत्रगमनं प्रयच्छेत्यर्थः । कृविहिंसाकरणयोः धिन्विकृण्व्योरचेत्युप्रत्ययः । हेपुरुकृत् बहुकर्मन् हेपुरुक्षो टुक्षुशब्दे मितद्र्वादित्वात् डुप्रत्ययः । बहुविधं शब्दायमान हेसोम दुःसहासः रक्षोभिःसोडुमशक्याः अतएव वनुषा वनतिर्हिंसार्थः । हिंसयायुक्ताः बृहन्तोमहान्तः येत्वदीया अंशाःसन्ति तान् ते तव स्वभूतान् अंशान् वयं यज्ञे अश्याम प्राप्नुयाम ॥ ५ ॥