त्वं सो᳚मासि धार॒युर्म॒न्द्र ओजि᳚ष्ठो अध्व॒रे ।
पव᳚स्व मंह॒यद्र᳚यिः ॥
त्वम् । सो॒म॒ । अ॒सि॒ । धा॒र॒युः । म॒न्द्रः । ओजि᳚ष्ठः । अ॒ध्व॒रे ।
पव᳚स्व । मं॒ह॒यत्॑र᳚यिः ॥
हे सोमाभिषूयमाण पवमान मन्द्रः मोदयितृतमः ओजिष्ठः ओजस्वितमस्त्वं अध्वरे हिं- सारहितेस्मदीयेयज्ञे धारयुः अभिषवणधाराकामोसि भवसि । अतस्त्वं मंहयद्रयिः स्तोतृभ्यः प्रदीयमानधनः सन् पवस्व द्रोणकलशे ग्रहादिषु दशापवित्रेण पूतोभव । यद्वा धारयुः तद्वद- र्थेभाष्यतइति सत्वर्थीयोयुः सः हे सोम त्वं धारावानिव । ततः पवस्वेति संबन्धः ॥ १ ॥
त्वं सु॒तो नृ॒माद᳚नो दध॒न्वान्म᳚त्स॒रिन्त᳚मः ।
इन्द्रा᳚य सू॒रिरन्ध᳚सा ॥
त्वम् । सु॒तः । नृ॒॑माद᳚नः । द॒ध॒न्वान् । म॒त्स॒रिन्॑त᳚मः ।
इन्द्रा᳚य । सू॒रिः । अन्ध᳚सा ॥
हे सोम नृमादनः नृणां कर्मणांनेतॄणामृत्विजां मादयिता अतएव दधन्वान् तेभ्योधनानि धारयन् प्रयच्छ्न् । यद्वा यज्ञस्य धारकः सूरिः प्राज्ञः सुतोस्माभिरभिषुतस्त्वं अन्धसा हवी- रूपेणान्नेन सहेन्द्राय मत्सरिन्तमः तस्यातिशयेन मदकारी भव । नाद्घस्येति नकारः ॥ २ ॥
त्वं सु᳚ष्वा॒णो अद्रि᳚भिर॒भ्य᳚र्ष॒ कनि᳚क्रदत् ।
द्यु॒मन्तं॒ शुष्म᳚मुत्त॒मम् ॥
त्वम् । सु॒स्वा॒नः । अद्रि᳚॑भिः । अ॒भि । अ॒र्ष॒ । कनि᳚क्रदत् ।
द्यु॒॑मन्त᳚म् । शुष्म᳚म् । उ॒त्॑त॒मम् ॥
हे पवमानसोम अद्रिभिर्ग्रावभिः सुष्वाणः सुन्वानः अभिषूयमाणस्त्वं कनिक्रदत् भृशं शब्दंकुर्वन् अभ्यर्ष कलशं पात्राणिचाभिगच्छ । तथा द्युमन्तं दीप्तियुक्तं उत्तमं शुष्मं शत्रूणां शोषकं बलंच प्राप्नुहि । यद्वा एकवाक्यतया योजनीयः । स्तूयमानस्त्वं बलमभिगच्छेति । कदिक्रदिआह्वाने । क्रदेर्यङ्लुकि तलोपः । अद्भ्यासस्यनिगागमश्च दाधर्तिदर्धर्तीतिसूत्रेण सर्वं निपात्यते । तस्माच्छतृप्रत्ययः । अभ्यस्तानामादिरितिस्वरः ॥ ३ ॥
इन्दु᳚र्हिन्वा॒नो अ᳚र्षति ति॒रो वारा᳚ण्य॒व्यया᳚ ।
हरि॒र्वाज᳚मचिक्रदत् ॥
इन्दुः᳚ । हि॒न्वा॒नः । अ॒र्ष॒ति॒ । ति॒रः । वारा᳚णि । अ॒व्यया᳚ ।
हरिः᳚ । वाज᳚म् । अ॒चि॒क्र॒द॒त् ॥
हिन्वानः ग्रावभिः प्रेर्यमाणोभिषूयमाणइन्दुः सोमः अव्यया अविमयानि अवीनां स्व भू- तानि वाराणि बालानि पवित्राणीत्यर्थः । तानि तिरः तिरस्कृत्य व्यवधाय अर्षति गच्छति प्रभूतं निर्गच्छतीत्यर्थः । सोमं हरिर्हरितवर्णः सोमः वाजमन्नं अचिक्रदत् शब्दयति । त्वया सह इन्द्रमहमाह्वयामीत्यर्थः ॥ ४ ॥
इन्दो॒ व्यव्य᳚मर्षसि॒ वि श्रवां᳚सि॒ वि सौभ᳚गा ।
वि वाजा᳚न्त्सोम॒ गोम᳚तः ॥
इन्दो॒ इति᳚ । वि । अव्य᳚म् । अ॒र्ष॒सि॒ । वि । श्रवां᳚सि । वि । सौभ᳚गा ।
वि । वाजा᳚न् । सो॒म॒ । गो॑म᳚तः ॥
हे इन्दो सोम अव्यं अविवालेभवं पवित्रं व्यर्षसि विविघं धाराभिर्गच्छसि । किंच श्रवांसि हवीरूपाण्यन्नानिच विगच्छसि । तथा सौभगा सुभगस्य भावः सौभगं सुभगशब्दः उद्गात्रादिषु पठ्यते । तस्य उत्तरपदवृद्धिर्नेष्यते । सौभगानि धनानि विविधं प्राप्नोति । तथा हे सोम गोमतः पशुमन्ति वाजान् बलानिच विविधंप्राप्नुहि तानि सर्वाण्यस्माकं प्रापयेत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥
आ न᳚ इन्दो शत॒ग्विनं᳚ र॒यिं गोम᳚न्तम॒श्विन᳚म् ।
भरा᳚ सोम सह॒स्रिण᳚म् ॥
आ । नः॒ । इ॒न्दो॒ इति᳚ । श॒त॒॑ग्विन᳚म् । र॒यिम् । गो॑म᳚न्तम् । अ॒श्विन᳚म् ।
भर᳚ । सो॒म॒ । स॒ह॒स्रिण᳚म् ॥
हे इन्दो पात्रेषु क्षरन् हे सोम नोस्मभ्यमाभर संपादय देहि । किमिति उच्यते शतग्विनं शतंगावोयस्य सशतगुः तद्वन्तं गोमन्तं प्रशस्तपशुमन्तं अश्विनं अश्वयुक्तं सहस्रिणं सहस्रसंख्याकं रयिं धनं पुत्रं वा आभर ॥ ६ ॥
पव᳚मानास॒ इन्द᳚वस्ति॒रः प॒वित्र᳚मा॒शवः᳚ ।
इन्द्रं॒ यामे᳚भिराशत ॥
पव᳚मानासः । इन्द᳚वः । ति॒रः । प॒वित्र᳚म् । आ॒शवः᳚ ।
इन्द्र᳚म् । यामे᳚भिः । आ॒श॒त॒ ॥
पवित्रमूर्णास्तुकेननिर्मितं दशापवित्रं तिरस्कृत्य व्यवधायकं कृत्वा पवमानासः कलशं प्र- ति बहुधाराः क्षरन्तः आशावः क्षिप्रं मदकारिणश्चमसादीन् व्याप्नुवन्तोवा इन्दवः सोमाः यामे- भिः स्वीयैर्गमनैः इन्द्रमाशत व्याप्नुवन्ति ॥ ७ ॥
क॒कु॒हः सो॒म्यो रस॒ इन्दु॒रिन्द्रा᳚य पू॒र्व्यः ।
आ॒युः प᳚वत आ॒यवे᳚ ॥
क॒कु॒हः । सो॒म्यः । रसः᳚ । इन्दुः᳚ । इन्द्रा᳚य । पू॒र्व्यः ।
आ॒युः । प॒व॒ते॒ । आ॒यवे᳚ ॥
ककुहः सोमः सर्वकर्मकारयितृत्वेन सर्वेषां समुच्छ्रितः अतिशयितोभवति । सोयं पूर्व्यः पूर्वैः कृतोभिषुतः पूर्वं प्रातःकाले कृतोवा आयुः इन्द्रं प्रति गंता इन्दुः पात्रेषु क्षरन् सोम्यः म- येचेति यः प्रत्ययः सोममयोरसः आयवे सर्वत्रगन्त्रे इन्द्राय पवते कलशेषु पवित्रेण पूतोभवति । यद्वा इन्द्रार्थम्भिगच्छति । प्वतिर्गतिकर्मा ॥ ८ ॥
हि॒न्वन्ति॒ सूर॒मुस्र᳚य॒ः पव᳚मानं मधु॒श्चुत᳚म् ।
अ॒भि गि॒रा सम᳚स्वरन् ॥
हि॒न्वन्ति᳚ । सूर᳚म् । उस्र᳚यः । पव᳚मानम् । म॒धु॒॑श्चुत᳚म् ।
अ॒भि । गि॒रा । सम् । अ॒स्व॒र॒न् ॥
उस्रयः कर्मकरणार्थं इतस्ततोगच्छन्त्योंगुलयः मधुश्चुतं मदकरस्य रसस्य च्यावयितारं सूरं सुवीर्यं सर्वस्य यागादिकर्मणिप्रेरकं पवमानं सोमं हिन्वन्ति अभिषवार्थं संप्रेरयन्ति । त- तः स्तोतारोगिरा स्तुत्या तमेनमभिसमस्वरन् सम्यगभिष्टुवन्ति ॥ ९ ॥
अ॒वि॒ता नो᳚ अ॒जाश्व᳚ः पू॒षा याम᳚नियामनि ।
आ भ᳚क्षत्क॒न्या᳚सु नः ॥
अ॒वि॒ता । नः॒ । अ॒ज॑अ᳚श्वः । पू॒षा । याम᳚नि॑यामनि ।
आ । भ॒क्ष॒त् । क॒न्या᳚सु । नः॒ ॥
अजाश्वः अजाःपूष्ण इत्युक्तत्वादजाएवअश्वा वाहनानि यस्य सतथोक्तः सपूषा एतन्नाम- कोदेवः यामनियामनि सर्वस्मिन् गमने भौमदिव्यलक्षणे नोस्माकं अविता पालयिता भवतु । किंच कन्यासु कमनीयासु अभिमतासु स्त्रीषु नोस्मानाभक्षत् आभजतां अस्माकं कन्याः प्रयच्छ- त्वित्यर्थः । भजेःसेवार्थाल्लेटि सिपि अडागमे रूपम् । यद्वा अजाश्वः अजवाहनः पूषा सर्वस्य पोषयिता सोमः यामनियामनि याते प्राप्यते देवैरत्रेति यामोयज्ञः तत्र यज्ञे नोस्माकं अविता रक्षिता भवतु । तथा कन्यासु स्त्रीष्विष्टासु अस्मानाप्रापयतु ॥ १० ॥
अ॒यं सोमः᳚ कप॒र्दिने᳚ घृ॒तं न प᳚वते॒ मधु᳚ ।
आ भ᳚क्षत्क॒न्या᳚सु नः ॥
अ॒यम् । सोमः᳚ । क॒प॒र्दिने᳚ । घृ॒तम् । न । प॒व॒ते॒ । मधु᳚ ।
आ । भ॒क्ष॒त् । क॒न्या᳚सु । नः॒ ॥
कपर्दिने कल्याणमुकुटवते सोमाय पूष्णेवा तदर्थमयं मादयिताभिषुतोस्मदीयः सोमः पवते च गच्छति तं प्राप्नोति । तत्रदृष्टान्तः—घृतंन मधु मादकं हवीरूपं घृतं यथा सोमं पूषणं वा ग- च्छति तद्वत् । ततः सकन्यास्वस्मानागमयत् ॥ ११ ॥
अ॒यं त᳚ आघृणे सु॒तो घृ॒तं न प᳚वते॒ शुचि᳚ ।
आ भ᳚क्षत्क॒न्या᳚सु नः ॥
अ॒यम् । ते॒ । आ॒घृ॒णे॒ । सु॒तः । घृ॒तम् । न । प॒व॒ते॒ । शुचि᳚ ।
आ । भ॒क्ष॒त् । क॒न्या᳚सु । नः॒ ॥
हे आघृणे घृक्षरणदीप्त्योः सर्वतोदीप्यमान पवमान पूषन् वा ते त्वदर्थं सुतोभिषुतोयं सो- मः पवते त्वदभिमुखमागच्छति । यद्वा त्वदर्थं पात्रेषु प्वित्रेण पूतो भवति क्षरतिवा । तत्रदृष्टा- न्तः—घृतंन शुचि शुद्धं घृतं यथा त्वां प्राप्नोति तद्वत् ततस्त्वमभिलषितानि अस्माकं देहीति ॥ १२ ॥
वा॒चो ज॒न्तुः क᳚वी॒नां पव᳚स्व सोम॒ धार᳚या ।
दे॒वेषु᳚ रत्न॒धा अ᳚सि ॥
वा॒चः । ज॒न्तुः । क॒वी॒नाम् । पव᳚स्व । सो॒म॒ । धार᳚या ।
दे॒वेषु᳚ । र॒त्न॒॑धाः । अ॒सि॒ ॥
हे सोम कवीनां क्रन्तप्रज्ञानां स्तोतॄणां वाचोजन्तुः स्तुतेर्जनयिता । यद्वा मेधाविनां मध्ये वाचं जनयसि । अत्यन्तं वाग्मी त्वं धारया पवस्व द्रोणकलशं ग्रहांश्च प्राप्नुहि । ततः इन्द्रादिदे- वेषु रत्नधाः रमणशीलस्य सोमस्य निधातासि भवसि । अथवा देवेषु स्तोत्रकारिषु कर्मकुर्वाणेषु वास्मासु रत्नस्य क्नकादेर्दाता भवसि ॥ १३ ॥ ग्रावस्तोत्रेगाणगारिमतेनाभिरूपकरणे कलशेषु सोमे आसिच्यमाने वक्तव्यस्य तृचस्य आ- कलशेष्वित्यादिके द्वितीयातृतीये । सूत्रितंच—आकलशेषुधावतिश्येनोवर्मविगाहतेइति ।
आ क॒लशे᳚षु धावति श्ये॒नो वर्म॒ वि गा᳚हते ।
अ॒भि द्रोणा॒ कनि᳚क्रदत् ॥
आ । क॒लशे᳚षु । धा॒व॒ति॒ । श्ये॒नः । वर्म᳚ । वि । गा॒ह॒ते॒ ।
अ॒भि । द्रोणा᳚ । कनि᳚क्रदत् ॥
ऋत्विग्भिरभिषिच्यमानः कश्चित्सोमः कलशेषु सोमाधारषु द्रोणकलशेषु आधावति सर्व- तोगच्छति श्येनः लुप्तोपममेतत् । यथा श्येनोवर्म वरणीयं कुलायं विगाहते प्रविशति तद्वत् । कनिक्रदत् अत्यन्तं शब्दं कुर्वन् द्रोणा द्रोणकलशानभिगच्छतिच । यद्वा द्रोणाधवनीयपूतभृत् संज्ञकाभिप्रायं एकः सिच्यमानः सोमोद्रोणं प्रति शब्दायमानः पश्चात् प्रथमंगच्छति । ततः पात्रद्वयमिति ॥ १४ ॥
परि॒ प्र सो᳚म ते॒ रसो॑स᳚र्जि क॒लशे᳚ सु॒तः ।
श्ये॒नो न त॒क्तो अ᳚र्षति ॥
परि᳚ । प्र । सो॒म॒ । ते॒ । रसः᳚ । अस᳚र्जि । क॒लशे᳚ । सु॒तः ।
श्ये॒नः । न । त॒क्तः । अ॒र्ष॒ति॒ ॥
हे सोम कलशे द्रोणाभिधाने सुतोभिषुतस्ते तव रसः परिप्रासर्जि परिपोरसृज्यते परि- तोग्रहेषु चमसेषु च प्रसृष्टोविभक्तोभवति । कथमिव श्येनोनतक्तः तकिर्गतिकर्मा गमनशीलः श्येनः पक्षीयथा सर्वत्रार्षति गच्छति तद्वत् यद्वा यथा श्येनः सर्वतोगन्ता तद्वत्तक्तः पात्रेषु गतः सोमः अर्षति इन्द्रादिदेवानागच्छत् । अर्तेर्लेटि सिपि रूपम् । पूर्वमृषीगतावित्यस्मात् लटि शपि रूपम् ॥ १५ ॥
पव᳚स्व सोम म॒न्दय॒न्निन्द्रा᳚य॒ मधु᳚मत्तमः ॥
पव᳚स्व । सो॒म॒ । म॒न्दय᳚न् । इन्द्रा᳚य । मधु᳚मत्॑तमः ॥
हे सोम मधुमत्तमः अतिशयेनमधुररसवांस्त्वं मन्दयन् मादयिता भवन् । यद्वा इन्द्राय क्रियाग्रहणंकर्तव्यमिति संप्रदानं इन्द्रं मोदमानः सन् पवस्व इन्द्रार्थमागच्छ ॥ १६ ॥
असृ᳚ग्रन्दे॒ववी᳚तये वाज॒यन्तो॒ रथा᳚ इव ॥
असृ᳚ग्रन् । दे॒व॑वी᳚तये । वा॒ज॒॑यन्तः᳚ । रथाः᳚॑इव ॥
एतेणोषुताः सोमाः वाजयन्तः सन्तः देववीतये देवानांपानाय असृग्रन् विसृज्यंते ऋ- त्विग्भिः प्रदीयन्ते । तत्रदृष्टान्तः—रथाइव वाजयन्तः शत्रुधनानि बलानिवा स्वामिनइच्छन्तो रथा देववीतये देवानांगमनाय यथा विसृज्यन्ते तद्वत् ॥ १७ ॥
ते सु॒तासो᳚ म॒दिन्त᳚माः शु॒क्रा वा॒युम᳚सृक्षत ॥
ते । सु॒तासः᳚ । म॒दिन्॑त᳚माः । शु॒क्राः । वा॒युम् । अ॒सृ॒क्ष॒त॒ ॥
मदिन्तमः अतिशयेन मादयितारः शुक्राः दीप्यमानाः सुतासः अभिशुतास्तेसोमाः वायुं शब्द मसृक्षतासृजन्नकार्षुः । यद्वा वायुमेवसोमपानार्थमसृजन् सोमेषु सत्सु वायुस्तत्पानार्थमागच्छ- ति ॥ १८ ॥
ग्राव्णा᳚ तु॒न्नो अ॒भिष्टु᳚तः प॒वित्रं᳚ सोम गच्छसि ।
दध᳚त्स्तो॒त्रे सु॒वीर्य᳚म् ॥
ग्राव्णा᳚ । तु॒न्नः । अ॒भि॑स्तु᳚तः । प॒वित्र᳚म् । सो॒म॒ । ग॒च्छ॒सि॒ ।
दध᳚त् । स्तो॒त्रे । सु॒॑वीर्य᳚म् ॥
हे सोम त्वं ग्राव्णातुन्नः अभिपीडितोभिषुतस्त्वं स्तोतृभिरभिष्टुतः सन् पवित्रं गच्छसि प्राप्नोषि । किंकुर्वन् स्तोत्रे स्तोत्रकारिणे जनाय सुवीर्यं शोभनवीर्योपेतं धनादिकं दधत् विधदत् प्रयच्छन् ॥ १९ ॥
ए॒ष तु॒न्नो अ॒भिष्टु᳚तः प॒वित्र॒मति᳚ गाहते ।
र॒क्षो॒हा वार᳚म॒व्यय᳚म् ॥
ए॒षः । तु॒न्नः । अ॒भि॑स्तु᳚तः । प॒वित्र᳚म् । अति᳚ । गा॒ह॒ते॒ ।
र॒क्षः॒॑हा । वार᳚म् । अ॒व्यय᳚म् ॥
तुन्नाः तुदव्यथने ग्रावभिरभिव्यथितः सुतः अतएव सर्वैरभिष्टुतः एषोस्मदीयः सोमोर क्षोहा कर्मविघ्नकारिणां रक्षसां पापानांच हन्ता भवत् । अव्ययमविमयं अव्यवयवभूतं वारं वालं तेनकृतं पवित्रं दशापवित्रमति अतिक्रम्य गाहते द्रोणकलशं प्रविशति ॥ २० ॥
यदन्ति॒ यच्च᳚ दूर॒के भ॒यं वि॒न्दति॒ मामि॒ह ।
पव᳚मान॒ वि तज्ज᳚हि ॥
यत् । अन्ति᳚ । यत् । च॒ । दू॒र॒के । भ॒यम् । वि॒न्दति᳚ । माम् । इ॒ह ।
पव᳚मान । वि । तत् । ज॒हि॒ ॥
हे पवमान पूयमान पुनान वा सोम यद्भयमन्ति अन्तिके तथा यच्च भयं दुरके अतिदूरे देशे अथवा इहास्मिन् प्रदेशेपि भयं मां विन्दति लभते प्राप्नोति । तद्भयं त्वं विजहि विशेषेण नाशय । यद्वा इहेति यज्ञोयंलोकोवा अस्मिन् क्रियमाणेयज्ञे अस्मिन् लोकेवा यद्भयं व्याप्नोति तन्नाशये- त्यर्थः ॥ २१ ॥
पव᳚मान॒ः सो अ॒द्य नः᳚ प॒वित्रे᳚ण॒ विच᳚र्षणिः ।
यः पो॒ता स पु᳚नातु नः ॥
पव᳚मानः । सः । अ॒द्य । नः॒ । प॒वित्रे᳚ण । वि॑च᳚र्षणिः ।
यः । पो॒ता । सः । पु॒ना॒तु॒ । नः॒ ॥
सतादृशः प्रसिद्धोविचर्षणिः सर्वस्यद्रष्टा पवमानः अद्येदानीमेव पवितेण पापशोधकेन तेज- सा यःपोता स्वयं पवित्रःसन् सनोस्मान् पुनातु पापरहितान् करोतु ॥ २२ ॥ पवित्रेष्ट्यां प्रथमाज्यभागस्य याज्या यत्तेपवित्रमित्येषा । सूत्रितंच—यत्तेपवित्रमर्चिष्या- कलशेषुधावतीति पवित्रइत्येकइति ।
यत्ते᳚ प॒वित्र᳚म॒र्चिष्यग्ने॒ वित᳚तम॒न्तरा ।
ब्रह्म॒ तेन᳚ पुनीहि नः ॥
यत् । ते॒ । प॒वित्र᳚म् । अ॒र्चिषि᳚ । अग्ने᳚ । वि॑त᳚तम् । अ॒न्तः । आ ।
ब्रह्म᳚ । तेन᳚ । पु॒नी॒हि॒ । नः॒ ॥
हे पवमानगुणविशिष्टाग्ने ते त्वदीयं पवित्रं शोधकं यत्स्वतेजः अर्चिषि सौरवैद्युतादितेजसि अन्तर्मध्ये आविततं आविस्तृतं विद्यते । यद्वा हे अग्ने ते तव स्वभूतेर्चिषि तेजसि अन्तर्मध्ये यत्पवित्रं शुद्भ्युत्पादकं सामर्थ्यमस्ति तेन तादृशेन तेजसा नोस्माकं ब्रह्म पुत्रादिवर्धनकारि शरीरं पुनीहि पापरहितं पूतं कुरु ॥ २३ ॥
यत्ते᳚ प॒वित्र᳚मर्चि॒वदग्ने॒ तेन᳚ पुनीहि नः ।
ब्र॒ह्म॒स॒वैः पु᳚नीहि नः ॥
यत् । ते॒ । प॒वित्र᳚म् । अ॒र्चि॒॑वत् । अग्ने᳚ । तेन᳚ । पु॒नी॒हि॒ । नः॒ ।
ब्र॒ह्म॒॑स॒वैः । पु॒नी॒हि॒ । नः॒ ॥
हे अग्ने पवित्रं शोधकमर्चिवदर्चिमत् छन्दसीरइतिमतुपोवत्वं सौरादितेजोयुक्तं ते त्वदीयं यत्तेजः विद्यते तेन स्वीयेनैव तेजसा नोस्मान् पुनीहि पूतान् कुरु । किंच ब्रह्मसवैः ब्राह्मणकर्तृ- कसोमाभिषवैः यद्वा ब्रह्म सोमः तस्याभिषवैः नोस्मान् पुनीहि ॥ २४ ॥
उ॒भाभ्यां᳚ देव सवितः प॒वित्रे᳚ण स॒वेन᳚ च ।
मां पु᳚नीहि वि॒श्वतः᳚ ॥
उ॒भाभ्या᳚म् । दे॒व॒ । स॒वि॒तः॒ । प॒वित्रे᳚ण । स॒वेन᳚ । च॒ ।
माम् । पु॒नी॒हि॒ । वि॒श्वतः᳚ ॥
हे सवितः सर्वस्य प्रेरक हे देव द्योतमान सोम त्वं पवित्रेण पपशोधकेन त्वदीयेन तेजसा सवेन सोमाभिषवेनच एताभ्यामुभाभ्यां विश्वतः सर्वतोमां पुनीहि पूतं कुरु ॥ २५ ॥
त्रि॒भिष्ट्वं दे᳚व सवित॒र्वर्षि᳚ष्ठैः सोम॒ धाम᳚भिः ।
अग्ने॒ दक्षै᳚ः पुनीहि नः ॥
त्रि॒॑भिः । त्वम् । दे॒व॒ । स॒वि॒तः॒ । वर्षि᳚ष्ठैः । सो॒म॒ । धाम᳚॑भिः ।
अग्ने᳚ । दक्षैः᳚ । पु॒नी॒हि॒ । नः॒ ॥
हे देव स्तुत्य दीप्यमान वा हे सवितः सर्वस्य स्वस्वकर्मणि चोदयितः हे सोम पवमान- गुणविणविशिष्ट हे अग्ने त्वं वर्षिष्ठैः वृद्धतमैः अतएव दक्षैः सामर्थ्यवद्भिस्त्रिभिर्धामभिः शरीरै- रग्निवायुसूर्यात्मकैस्त्रिभिः शरीरैः नोस्मान्पुनीहि परिशुद्धान् कुरु ॥ २६ ॥
पु॒नन्तु॒ मां दे᳚वज॒नाः पु॒नन्तु॒ वस᳚वो धि॒या ।
विश्वे᳚ देवाः पुनी॒त मा॒ जात᳚वेदः पुनी॒हि मा᳚ ॥
पु॒नन्तु᳚ । माम् । दे॒व॒॑ज॒नाः । पु॒नन्तु᳚ । वस᳚वः । धि॒या ।
विश्वे᳚ । दे॒वाः॒ । पु॒नी॒त । मा॒ । जात᳚॑वेदः । पु॒नी॒हि । मा॒ ॥
देवजनाः देवानां जनःप्रादुर्भावोयेषां यज्ञेष्विते देवजनायजमानाः । यद्वा इन्द्रादिदेवगणाः मां पुनन्तु परिपूतं कुर्वन्तु । तथा वसवः वासकादेवाः धिया आत्मीयेनकर्मणा मां पुनन्तु । अथवा प्रत्यक्षः हे विश्वदेवाः सर्वेदेवाः मा मां पुनीत पूतं कुरुत । हे जातवेदः जातानि वेत्तीति यद्वा जातप्रज्ञ अग्ने मा मां पुनीहि ॥ २७ ॥
प्र प्या᳚यस्व॒ प्र स्य᳚न्दस्व॒ सोम॒ विश्वे᳚भिरं॒शुभि᳚ः ।
दे॒वेभ्य᳚ उत्त॒मं ह॒विः ॥
प्र । प्या॒य॒स्व॒ । प्र । स्य॒न्द॒स्व॒ । सोम᳚ । विश्वे᳚भिः । अं॒शु॑भिः᳚ ।
दे॒वेभ्यः᳚ । उ॒त्॑त॒मम् । ह॒विः ॥
हे सोम प्रप्यायस्व अस्मान् प्रकर्षेण वर्धय । यद्वा देवान् सोमेन वर्धय । किंच विश्वेभिरंशुभिः सर्वैस्त्वदीयैरंशुभिः देवेभ्योदेवार्थमुत्तमं प्रशस्ततमंहविः सोमरूपं प्रस्यंदस्व कलशादीन् प्रति प्रस्रव प्रयच्छेति यावत् ॥ २८ ॥ अग्नीषोमप्रणयने उपप्रियमित्येषा । सूत्रितंच—उपप्रियंपनिप्नतमित्यर्धर्चआरमेदिति ।
उप᳚ प्रि॒यं पनि᳚प्नतं॒ युवा᳚नमाहुती॒वृध᳚म् ।
अग᳚न्म॒ बिभ्र᳚तो॒ नमः᳚ ॥
उप᳚ । प्रि॒यम् । पनि᳚प्नतम् । युवा᳚नम् । आ॒हु॒ति॒॑वृध᳚म् ।
अग᳚न्म । बिभ्र᳚तः । नमः᳚ ॥
प्रियं सर्वस्य प्रीणयितारं पनिप्नतमत्यन्तं शब्दायमानं युवानं तरुणमाहुतीवृधं आहुतिभिर्व- र्धनीयं पवमानं वयं नमोहविर्नमस्कारंवा बिभ्रतोधारयन्तःसन्तःउपागन्म उपगच्छेम । गमेर्लुङि मंत्रेघसेतिच्लेर्लुकि सति म्वोश्चेतिनकारः । पनिप्रतं पनेःस्तुत्यर्थस्य यङ्लुकिरूपं दाधर्तिदर्धर्ति- इतिसूत्रे इतिकरणस्य प्रदर्शनार्थत्वादत्राभ्यासस्य निगागमउपधालोपश्च निपात्यते ॥ २९ ॥
अ॒लाय्य᳚स्य पर॒शुर्न᳚नाश॒ तमा प᳚वस्व देव सोम ।
आ॒खुं चि᳚दे॒व दे᳚व सोम ॥
अ॒लाय्य᳚स्य । प॒र॒शुः । न॒ना॒श॒ । तम् । आ । प॒व॒स्व॒ । दे॒व॒ । सो॒म॒ ।
आ॒खुम् । चि॒त् । ए॒व । दे॒व॒ । सो॒म॒ ॥
अलाय्यस्य अर्तेरौणादिकआय्यप्रत्ययः कपिलकादित्वल्लत्वं अभिगमनशीलस्य शत्रोः परशुः छेदकः पवमानस्तमेवशत्रुं ननाश नाशयतु । अस्मानपापान् ततोहे देव दीप्यमान सोम आपव- स्व अस्मदाभिमुख्येन गच्छ । किंच हे देव द्योतमान स्तुत्य वा हे सोम आखुंचित् खनु अवदारणे स्र्वस्याहन्तारमपि तं शत्रुमेव बाधस्व नास्मानपापानिति ॥ ३० ॥
यः पा᳚वमा॒नीर॒ध्येत्यृषि᳚भि॒ः सम्भृ᳚तं॒ रस᳚म् ।
सर्वं॒ स पू॒तम᳚श्नाति स्वदि॒तं मा᳚त॒रिश्व᳚ना ॥
यः । पा॒व॒मा॒नीः । अ॒धि॒॑एति᳚ । ऋषि᳚॑भिः । सम्॑भृ᳚तम् । रस᳚म् ।
सर्व॒म् । सः । पू॒तम् । अ॒श्ना॒ति॒ । स्व॒दि॒तम् । मा॒त॒रिश्व᳚ना ॥
योजनः पावमानीः पवमानदेवताकाः सर्वाऋचः तद्रूपं ऋशिभिः सूक्तद्रष्टृभिर्मधुच्छन्दः प्रभृ तिभिः संभृतं संपादितं रसं वेदरसभूतं सारं सूक्तसंघं अध्येति अधीते । सजनः सर्वभोज्यजातं पूतं परिशुद्धमेवाश्नाति परिपूतं पापरहितं अन्नं भक्षयति । कथमस्यपूतत्वं तत्राह—स्वस्याश- नात्प्रागेव मातरिश्वना मातरि अन्तरिक्षे श्वसितीति मातरिश्वा वायुः सचवायुःपवित्रमेव । पवित्रेण वायुना स्वदितं स्वादूकृतम् । परिपूतमेवान्नं पश्चात् सनरोश्नाति ॥ ३१ ॥
पा॒व॒मा॒नीर्यो अ॒ध्येत्यृषि᳚भि॒ः सम्भृ᳚तं॒ रस᳚म् ।
तस्मै॒ सर᳚स्वती दुहे क्षी॒रं स॒र्पिर्मधू᳚द॒कम् ॥
पा॒व॒मा॒नीः । यः । अ॒धि॒॑एति᳚ । ऋषि᳚॑भिः । सम्॑भृ᳚तम् । रस᳚म् ।
तस्मै᳚ । सर᳚स्वती । दु॒हे॒ । क्षी॒रम् । स॒र्पिः । मधु᳚ । उ॒द॒कम् ॥
योब्राह्मणः पावमानीः पवमानदेवताकाऋचः तदात्मकं ऋषिभिर्मधुच्छन्दआदिभिः सं- भृतंरसं वेदसारं सूक्तसंघं अध्येति अधीते । तस्मै पवमानाध्ययनं कुर्वते जनाय सरस्वतीसर्व- त्रसरणवती वाग्देवता क्षीरं यज्ञसाधनभूतं पयः सर्पिस्तादृशं घृतं मधु मदकरमुदकं सोमं दुहे स्वयमेव दोग्धि एनं नरं यागादिपरं वेदशास्त्रविदं करोबीत्यर्थः । दुहप्रपूरणे कर्मकर्तरि नदुह- स्नुनमांयक् चिणावितियकः प्रतिषेधः । लोपस्तआत्मनेपदेष्विति तलोपः ॥ ३२ ॥
चतुर्थेनुवाके अष्टादशसूक्तानि तत्र प्रदेवमितिदशर्चं प्रथमं सूक्तं भलंदनपुत्रस्य वत्सप्रेरार्षं पवमानसोमदेवताकं दशमी त्रिष्टुप् शिष्टाजगत्यः । तथाचानुक्रम्यते—प्रदेवंदशवत्सप्रिर्भालंदनः त्रिष्टुबन्तंहेति । गतोविनियोगः ।
