प्र से᳚ना॒नीः शूरो॒ अग्रे॒ रथा᳚नां ग॒व्यन्ने᳚ति॒ हर्ष᳚ते अस्य॒ सेना᳚ ।
भ॒द्रान्कृ॒ण्वन्नि᳚न्द्रह॒वान्त्सखि᳚भ्य॒ आ सोमो॒ वस्त्रा᳚ रभ॒सानि᳚ दत्ते ॥
प्र । से॒ना॒॑नीः । शूरः᳚ । अग्रे᳚ । रथा᳚नाम् । ग॒व्यन् । ए॒ति॒ । हर्ष᳚ते । अ॒स्य॒ । सेना᳚ ।
भ॒द्रान् । कृ॒ण्वन् । इ॒न्द्र॒॑ह॒वान् । सखि᳚॑भ्यः । आ । सोमः᳚ । वस्त्रा᳚ । र॒भ॒सानि᳚ । द॒त्ते॒ ॥
सेनानीः सेनानामग्रे उपनेताशूरः शात्रूणांबाधकः सोमः गव्यन् शत्रूणांगाइच्छन् यद्वा यजमानानां पश्वादिकमिच्छन् रथानामग्रे रथानांपुरतः प्रैति प्रकर्षेण संग्रामं गच्छति । अस्यसोमस्य सेनाच हर्षते हृष्यति वाक्यभेदादनिघातः । किंच सखीभ्यः समानख्यानेभ्यः यजमानेभ्यः इन्द्रहवान् तैःकृतान् इन्द्रस्याह्वानानि भद्रान् कल्याणानि यथार्थानिकृण्वन् कुर्वन् आहूतोहीन्द्रः सोमंपीत्वा कामान् प्रयच्छतीति । रभसानि इन्द्रस्य वेगेनागमनेनि- मित्तानि वस्त्रा वस्त्राणि आच्छादकानि पयः प्रभृतीन्याश्रयणानि आदत्ते आगृह्णाति ॥ १ ॥
सम᳚स्य॒ हरिं॒ हर᳚यो मृजन्त्यश्वह॒यैरनि᳚शितं॒ नमो᳚भिः ।
आ ति᳚ष्ठति॒ रथ॒मिन्द्र᳚स्य॒ सखा᳚ वि॒द्वा{4} ए᳚ना सुम॒तिं या॒त्यच्छ᳚ ॥
सम् । अ॒स्य॒ । हरि᳚म् । हर᳚यः । मृ॒ज॒न्ति॒ । अ॒श्व॒॑ह॒यैः । अनि᳚॑शितम् । नमः᳚॑भिः ।
आ । ति॒ष्ठ॒ति॒ । रथ᳚म् । इन्द्र᳚स्य । सखा᳚ । वि॒द्वान् । ए॒न॒ । सु॒॑म॒तिम् । या॒ति॒ । अच्छ᳚ ॥
हरयः हरंत्यभिषुण्वन्ति सोममित्यृत्विजोंगुलयोवा हरिं हरितवर्णमस्य सोमस्य कारण मंशुं संमृजन्ति सम्यगभिषुण्वंति । ततः सोमः नमोभिः नामयितृभिः अश्वहयैर्व्याप्तैरपि अनिशितं असंस्कृतं अयुक्तमननुगतं रथं रमणसाधनमात्मीयं दशापवित्रं आतिष्ठति आसीदति । अनन्तरं इन्द्रस्य सखा सखिभूतः विद्वान् प्राज्ञः सोमः एना एतेन रथेन पवित्रेण सुमतिं शोभमस्तुतिकं स्तोतारं अच्छयाति अभिगच्छति अस्मिन् काले तेनक्रिय- माणां स्तुतिमभिगच्छतीत्यर्थः ॥ २ ॥
स नो᳚ देव दे॒वता᳚ते पवस्व म॒हे सो᳚म॒ प्सर᳚स इन्द्र॒पानः᳚ ।
कृ॒ण्वन्न॒पो व॒र्षय॒न्द्यामु॒तेमामु॒रोरा नो᳚ वरिवस्या पुना॒नः ॥
सः । नः॒ । दे॒व॒ । दे॒व॑ता᳚ते । प॒व॒स्व॒ । म॒हे । सो॒म॒ । प्सर᳚से । इ॒न्द्र॒॑पानः᳚ ।
कृ॒ण्वन् । अ॒पः । व॒र्षय᳚न् । द्याम् । उ॒त । इ॒माम् । उ॒रोः । आ । नः॒ । व॒रि॒व॒स्य॒ । पु॒ना॒नः ॥
हे देव द्योतमान हे सोम सतादृश इन्द्रपानः इन्द्रेणपातव्यस्त्वं नोस्माकं स्वभूते देव- ताते देवैस्तते वितते यज्ञे महे महते प्सरसे भक्षणाय इन्द्रस्य पानाय पवस्व ग्रहादिषु- क्षर । किंच अपउदकानि कृण्वन् कुर्वन् उतापिच द्यामिमां द्यावापृथिव्यौ वर्षयन् भूमिं पर्जन्यरूपेण तर्पयति द्युलोकमग्निरूपेणेति । भूमिंपर्जन्याजिन्वंतिदिवंजिन्वंत्यग्नयइतिश्रव- णात् । उरोः विस्तीर्णादन्तरिक्षात् आगच्छंस्त्वं पुनानः पूयमानःसन् नोस्मान् वरिवस्य धनादिप्रदानेन परिचरेति ॥ ३ ॥
अजी᳚त॒ये॑ह᳚तये पवस्व स्व॒स्तये᳚ स॒र्वता᳚तये बृह॒ते ।
तदु᳚शन्ति॒ विश्व᳚ इ॒मे सखा᳚य॒स्तद॒हं व᳚श्मि पवमान सोम ॥
अजी᳚तये । अह᳚तये । प॒व॒स्व॒ । स्व॒स्तये᳚ । स॒र्व॑ता᳚तये । बृ॒ह॒ते ।
तत् । उ॒श॒न्ति॒ । विश्वे᳚ । इ॒मे । सखा᳚यः । तत् । अ॒हम् । व॒श्मि॒ । प॒व॒मा॒न॒ । सो॒म॒ ॥
हे सोम अजीतये यथा वयंशत्रुभिरजिताभवेम तथा तेषामजयाय अहतये यथा तैर- हताःस्याम तस्यैच अतएव स्वस्तये अविनाशाय । किंच बृहते सर्वतातये सर्वैरिन्द्रादिभि- र्देवैः स्तूयमानाय यज्ञाय एतदर्थं पवस्व अस्मदभिमुखमागच्छ । पविर्गतिकर्मा । विश्वे सर्वे इमे मदीयाः सखायः स्तोतारः तत् त्वदीयं रक्षणमुशन्ति कामयन्ते । हे पवमान- सोम तद्रक्षणं अहमपि वश्मि कामये ॥ ४ ॥
सोमः᳚ पवते जनि॒ता म᳚ती॒नां ज᳚नि॒ता दि॒वो ज᳚नि॒ता पृ᳚थि॒व्याः ।
ज॒नि॒ताग्नेर्ज᳚नि॒ता सूर्य᳚स्य जनि॒तेन्द्र᳚स्य जनि॒तोत विष्णो᳚ः ॥
सोमः᳚ । प॒व॒ते॒ । ज॒नि॒ता । म॒ती॒नाम् । ज॒नि॒ता । दि॒वः । ज॒नि॒ता । पृ॒थि॒व्याः ।
ज॒नि॒ता । अ॒ग्नेः । ज॒नि॒ता । सूर्य᳚स्य । ज॒नि॒ता । इन्द्र᳚स्य । ज॒नि॒ता । उ॒त । विष्णोः᳚ ॥
सोमः अभिषूयमाणः पवते पात्रेषु क्षरति । कीदृशः मतीनां बुद्धीनां यद्वा मननी- यानां स्तुतीनां जनिता जनयिता । जनितामंत्रइति निपातनाण्णिलोपः । किंच दिवोद्यु- लोकस्य जनिता प्रादुर्भावयिता । तथा पृथिव्या जनयिता अग्नेर्जनयिता प्रकाशयिता सूर्य स्य सर्वस्यप्रेरकस्यादित्यस्य जनिता इन्द्रस्यजनिता पानेन मदस्य जनयिता । उतापिच विष्णोः व्यापकस्य जनिता जनयिता एतत्सर्वं सोमेभिषूयमाणे भवतीति सोमोहि देवा- नाप्याययतीति ॥ ५ ॥ देवसुवां हविष्षु सोमस्य वनस्पतेर्ब्रह्मादेवानामितियाज्या । सूत्र्यतेच—त्वंचसोमनो- वशो ब्रह्मादेवानांपदवीःकवीनामिति ।
ब्र॒ह्मा दे॒वानां᳚ पद॒वीः क᳚वी॒नामृषि॒र्विप्रा᳚णां महि॒षो मृ॒गाणा᳚म् ।
श्ये॒नो गृध्रा᳚णां॒ स्वधि᳚ति॒र्वना᳚नां॒ सोमः᳚ प॒वित्र॒मत्ये᳚ति॒ रेभ᳚न् ॥
ब्र॒ह्मा । दे॒वाना᳚म् । प॒द॒॑वीः । क॒वी॒नाम् । ऋषिः᳚ । विप्रा᳚णाम् । म॒हि॒षः । मृ॒गाणा᳚म् ।
श्ये॒नः । गृध्रा᳚णाम् । स्व॑धि᳚तिः । वना᳚नाम् । सोमः᳚ । प॒वित्र᳚म् । अति᳚ । ए॒ति॒ । रेभ᳚न् ॥
सोमएवंरूपोभवति देवानां स्तोत्रकारिणामृत्विजां ब्रह्मा ब्रह्माख्यर्त्विक् स्थानीयोभवति यद्वा देवानां द्योतमानानामिन्द्रादीनां ब्रह्मा राजाभवति । तथा कवीनां क्रान्तप्रज्ञानां पदवीः स्खलन्ति पदानि साधुत्वेन योयोजयति सपदवीः । वीगत्यादिष्वित्येतस्मात् क्विपि रूपम् । तथा विप्राणां मेधाविनांमध्ये ऋषिर्भवति । यः परोक्षंपश्यति सऋषिः । ऋषिर्दर्श- नादिति । मृगाणां महिषोभवति महिषाख्योबलवान् राजाभवति । तथा गृध्राणां पक्षि- विशेषाणां श्येनः शंसनीयः पक्षिराजोभवति । वनानां वनतिर्हिसाकर्मा । हिंसकानां छेदका- नांमध्ये स्वधितिः एतन्नामकः छेदकोसि । एवंप्रभावः सोमः रेभन् शब्दायमानःसन् पवि त्रमूर्णास्तुकेन कृतमत्येति अतिगच्छति ॥ ६ ॥
प्रावी᳚विपद्वा॒च ऊ॒र्मिं न सिन्धु॒र्गिर॒ः सोम॒ः पव᳚मानो मनी॒षाः ।
अ॒न्तः पश्य᳚न्वृ॒जने॒माव᳚रा॒ण्या ति᳚ष्ठति वृष॒भो गोषु᳚ जा॒नन् ॥
प्र । अ॒वी॒वि॒प॒त् । वा॒चः । ऊ॒र्मिम् । न । सिन्धुः᳚ । गिरः᳚ । सोमः᳚ । पव᳚मानः । म॒नी॒षाः ।
अ॒न्तरिति᳚ । पश्य᳚न् । वृ॒जना᳚ । इ॒मा । अव᳚राणि । आ । ति॒ष्ठ॒ति॒ । वृ॒ष॒भः । गोषु᳚ । जा॒नन् ॥
पवमानः सोमः मनीषाः मनसईशिताः हृदयंगमाः गिरः स्तुतीः प्रावीविपत् प्रकर्षेण- वपयति प्रेरयति । कथमिव सिन्धुः स्यन्दमानानदीव वाचः शब्दस्य ऊर्मिन संघंयथा प्रेर- यति तद्वत् । किंच वृषभः कामानामुदकानांवा वर्षकः सोमः अन्तः अन्तर्हितं वस्तुजातं पश्यन् अवराणि दुर्बलैर्वारयितुमशक्यानि इमा वृजना इमानि बलानि आतिष्ठति आसी- दति । किंकुर्वन् गोषुजानन् गवांजानानःसन् परबलानि प्रविशति ॥ ७ ॥
स म᳚त्स॒रः पृ॒त्सु व॒न्वन्नवा᳚तः स॒हस्र᳚रेता अ॒भि वाज᳚मर्ष ।
इन्द्रा᳚येन्दो॒ पव᳚मानो मनी॒ष्यं१॒᳚शोरू॒र्मिमी᳚रय॒ गा इ᳚ष॒ण्यन् ॥
सः । म॒त्स॒रः । पृ॒त्॑सु । व॒न्वन् । अवा᳚तः । स॒हस्र᳚॑रेताः । अ॒भि । वाज᳚म् । अ॒र्ष॒ ।
इन्द्रा᳚य । इ॒न्दो॒ इति᳚ । पव᳚मानः । म॒नी॒षी । अं॒शोः । ऊ॒र्मिम् । ई॒र॒य॒ । गाः । इ॒ष॒ण्यन् ॥
मत्सरोमदकरः पृत्सुसंग्रामेषु वन्वन् शत्रून् हिंसन् अतएव अवातः अन्यैर्गन्तुमशक्यः सहस्ररेताः सहस्रोदकधारोपेतः ससोमः वाजं शत्रूणांबलमभ्यर्ष अभीगच्छ । हे इन्दो सोम पवमानः पूयमानः मनीषी प्राज्ञस्त्वं गाइषण्यन् शब्दान् प्रेरयन् । यद्वा यजमाना- नां यज्ञसाधनभूताः गाःप्रेरयन् इन्द्राय इन्द्रार्थं अंशोरभिषूयमाणस्यसोमस्य ऊर्मिं संघ- मीरय प्रेरय ॥ ८ ॥
परि᳚ प्रि॒यः क॒लशे᳚ दे॒ववा᳚त॒ इन्द्रा᳚य॒ सोमो॒ रण्यो॒ मदा᳚य ।
स॒हस्र᳚धारः श॒तवा᳚ज॒ इन्दु᳚र्वा॒जी न सप्ति॒ः सम᳚ना जिगाति ॥
परि᳚ । प्रि॒यः । क॒लशे᳚ । दे॒व॑वा᳚तः । इन्द्रा᳚य । सोमः᳚ । रण्यः᳚ । मदा᳚य ।
स॒हस्र᳚॑धारः । श॒त॑वा᳚जः । इन्दुः᳚ । वा॒जी । न । सप्तिः᳚ । सम᳚ना । जि॒गा॒ति॒ ॥
प्रियः प्रीणयिता अतएव देववातः देवैरभिगतः रण्यः रमणीयः सोमः इन्द्राय इन्द्रस्य मदाय मदार्थं द्रोणाभिधाने परिजिगाति परिगच्छति । कीदृशः सहस्रधारोबहु- विधधारोपेतः शतवाजः बहुबलः इन्दुः पात्रेषु क्षरन् । तत्रदृष्टान्तः—वाजीन यथावाजी बलवान् सप्तिरश्वः समना संग्रामनामैतत् समष्टमअवैक्लव्ये । समन्ति धृष्टाभवन्ति योद्धारो- त्रेति तस्मिन् संग्रामे यथाश्वोजिगाति गच्छति तद्वत् ॥ ९ ॥
स पू॒र्व्यो व᳚सु॒विज्जाय᳚मानो मृजा॒नो अ॒प्सु दु᳚दुहा॒नो अद्रौ᳚ ।
अ॒भि॒श॒स्ति॒पा भुव᳚नस्य॒ राजा᳚ वि॒दद्गा॒तुं ब्रह्म᳚णे पू॒यमा᳚नः ॥
सः । पू॒र्व्यः । व॒सु॒॑वित् । जाय᳚मानः । मृ॒जा॒नः । अ॒प्॑सु । दु॒दु॒हा॒नः । अद्रौ᳚ ।
अ॒भि॒श॒स्ति॒॑पाः । भुव᳚नस्य । राजा᳚ । वि॒दत् । गा॒तुम् । ब्रह्म᳚णे । पू॒यमा᳚नः ॥
पूर्व्यः पुराणः यद्वा पूर्वैःकृतोभिषुतः वसुवित् धनानांलंभकः जायमानः अप्सु वसती- वर्याख्येषूदकेषु मृजानोमृज्यमानः अद्रौ अभिषवग्रावणि दुदुहानोदुह्यमानः अभिशस्तिपाः अभितः शस्तिर्हिसा येषां तेअभिशस्तयः शत्रवः तेभ्यः परिरक्षकः भुवनस्य भूतजातस्य राजा स्वामी एवंविधः सतादृशः सोमः ब्रह्मणे कर्मार्थं पूयमानः सन् गातुं मार्गं समी- चीनं विदत् यजमानेभ्यः प्रयच्छति ॥ १० ॥ महापितृयज्ञेपितरः सोमवन्तइत्यस्य द्वितीयानुवाक्या त्वयाहिनः पितरइत्येषा । सूत्रितंच—पितरोग्निष्वात्तायम उदीरतामवरउत्परासस्त्वयाहिनःपितरः सोमपूर्वइति ।
त्वया॒ हि नः᳚ पि॒तरः᳚ सोम॒ पूर्वे॒ कर्मा᳚णि च॒क्रुः प᳚वमान॒ धीरा᳚ः ।
व॒न्वन्नवा᳚तः परि॒धी{4}रपो᳚र्णु वी॒रेभि॒रश्वै᳚र्म॒घवा᳚ भवा नः ॥
त्वया᳚ । हि । नः॒ । पि॒तरः᳚ । सो॒म॒ । पूर्वे᳚ । कर्मा᳚णि । च॒क्रुः । प॒व॒मा॒न॒ । धीराः᳚ ।
व॒न्वन् । अवा᳚तः । प॒रि॒॑धीन् । अप᳚ । ऊ॒र्णु॒ । वी॒रेभिः᳚ । अश्वैः᳚ । म॒घ॑वा᳚ । भ॒व॒ । नः॒ ॥
हे पवमान पूयमानसोम धीराः कर्मणिकुशलाः प्राज्ञाः नोस्माकं पितरः पूर्वे पुरा- तनाः अंगिरसस्त्वया हिरवधारणे त्वयासहायेनैवकर्माणि अग्निष्टोमादीनि चक्रुः कृतवन्तः । किंच वन्वन् स्तोतॄन् संभजन् । यद्वा वनतिर्हिसार्थः । शत्रून् हिंसन् अवातः तैरभिगतस्त्वं वीरेभिर्वेगवद्भिः अश्वैः व्यापकैः परिधीन् परिधीयते एभिः सर्वमिति परिधयोराक्षसाः तान् अपोर्णु अपोर्णुहि अपच्छादय जहीतियावत् । ऊर्णोतेर्लोटिछान्दसोहेर्लुक् । एतादृश- स्त्वं नोस्माकं मघवा इन्द्रोभव भूयाः । पुत्रादियुक्तं धनं प्रयच्छेत्यर्थः ॥ ११ ॥
यथाप᳚वथा॒ मन᳚वे वयो॒धा अ᳚मित्र॒हा व᳚रिवो॒विद्ध॒विष्मा᳚न् ।
ए॒वा प᳚वस्व॒ द्रवि᳚णं॒ दधा᳚न॒ इन्द्रे॒ सं ति᳚ष्ठ ज॒नयायु᳚धानि ॥
यथा᳚ । अप᳚वथाः । मन᳚वे । व॒यः॒॑धाः । अ॒मि॒त्र॒॑हा । व॒रि॒वः॒॑वित् । ह॒विष्मा᳚न् ।
ए॒व । प॒व॒स्व॒ । द्रवि᳚णम् । दधा᳚नः । इन्द्रे᳚ । सम् । ति॒ष्ठ॒ । ज॒नय᳚ । आयु᳚धानि ॥
हे सोम यथा पुरा त्वं मनवेराज्ञे वयोधाः अन्नस्यधाता तथा अमित्रहा शत्रूणांहन्ता वरिवोदित् धनस्यलंभयिता हविष्मान् पुरोडाशादियुक्तःसन् अपवथाः तस्मैधनादिकं प्रदातुंयथागच्छः एव एवमस्मभ्यमपि द्रविणं धनं दधानः प्रयच्छन् पवस्व अस्मदभिमुख- मागच्छ । किंच अस्माभिर्दीयमानस्त्वं इन्द्रेसन्तिष्ठ सम्यक् तिष्ठ । अपिच आयुधानि त्वदी- यानि जनय तस्मै प्रकाशय वाक्यभेदादनिघातः ॥ १२ ॥
पव᳚स्व सोम॒ मधु᳚मा{4} ऋ॒तावा॒पो वसा᳚नो॒ अधि॒ सानो॒ अव्ये᳚ ।
अव॒ द्रोणा᳚नि घृ॒तवा᳚न्ति सीद म॒दिन्त᳚मो मत्स॒र इ᳚न्द्र॒पानः᳚ ॥
पव᳚स्व । सो॒म॒ । मधु᳚॑मान् । ऋ॒त॑वा᳚ । अ॒पः । वसा᳚नः । अधि᳚ । सानौ᳚ । अव्ये᳚ ।
अव᳚ । द्रोणा᳚नि । घृ॒त॑व᳚न्ति । सी॒द॒ । म॒दिन्॑त᳚मः । म॒त्स॒रः । इ॒न्द्र॒॑पानः᳚ ॥
हे सोम मधुमान् मदकररसोपेतः ऋतावा यज्ञवान् छन्दसीवनिपावितिवनिप् मत्वर्थी यः तादृशस्त्वं अपोवसतीवरीरेकधनाश्च वसानः आच्छादयन् अधि अधिकं सानौ समु- च्छ्रिते अव्ये अविमये पवित्रे पवस्व क्षर । ततोमदिन्तमः अतिशयेनमदकरः इन्द्रपानः इन्द्रेणपातव्योमत्सरोमादयिता सोमः घृतवन्ति उदकवन्ति द्रोणानि द्रोणकलशान् अव- सीद अवतिष्ठस्व ॥ १३ ॥
वृ॒ष्टिं दि॒वः श॒तधा᳚रः पवस्व सहस्र॒सा वा᳚ज॒युर्दे॒ववी᳚तौ ।
सं सिन्धु᳚भिः क॒लशे᳚ वावशा॒नः समु॒स्रिया᳚भिः प्रति॒रन्न॒ आयु᳚ः ॥
वृ॒ष्टिम् । दि॒वः । श॒त॑धा᳚रः । प॒व॒स्व॒ । स॒ह॒स्र॒॑साः । वा॒ज॒॑युः । दे॒व॑वी᳚तौ ।
सम् । सिन्धु᳚॑भिः । क॒लशे᳚ । वा॒व॒शा॒नः । सम् । उ॒स्रिया᳚भिः । प्र॒॑ति॒रन् । नः॒ । आयुः᳚ ॥
हेसोम शतधारः बहुधोदकधारोपेतस्त्वं दिवोन्तरिक्षादादित्याद्वा वृष्टिंपवस्व कुरु । यद्वा शतधारः बहुधात्मीयधारोपेतस्त्वं दिवोद्योतमानात् पवित्रात् वृष्टिमविच्छिन्नधारां पवस्व पात्रेषुकुरु । कीदृशः देववीतौ देवानांवीतिः हविर्भक्षणं यस्मिन् सदेववीतिर्यज्ञः । तस्मिन् सहस्रसाः यजमानानां सहस्रस्य धनस्यदाता वाजयुः तेषामन्नंकामयमानस्त्वं सिन्धुभिः स्यन्दमानाभिः वसतीवरीभिः कलशेद्रोणाभिधानेसंवावशानः संगच्छस्व । तथा- त्वं नोस्माकमायुर्जीवनं प्रतिरन् वर्धयन् उस्रियाभिः गोविकारैः क्षीरादिभिश्च कलशे संग- च्छस्व ॥ १४ ॥
ए॒ष स्य सोमो᳚ म॒तिभि᳚ः पुना॒नो॑त्यो॒ न वा॒जी तर॒तीदरा᳚तीः ।
पयो॒ न दु॒ग्धमदि᳚तेरिषि॒रमु॒र्वि᳚व गा॒तुः सु॒यमो॒ न वोळ्हा᳚ ॥
ए॒षः । स्यः । सोमः᳚ । म॒ति॑भिः᳚ । पु॒ना॒नः । अत्यः᳚ । न । वा॒जी । तर᳚ति । इत् । अरा᳚तीः ।
पयः᳚ । न । दु॒ग्धम् । अदि᳚तेः । इ॒षि॒रम् । उ॒रु॑इ᳚व । गा॒तुः । सु॒॑यमः᳚ । न । वोळ्हा᳚ ॥
एषस्यः एतादृशः सोमः मतिभिर्मननसाधनैः स्तोत्रैः पुनानः पूयमानोभवति । यः सोमः अत्योन अतनशीलओवाजी अश्वइव संग्रामे अरातीः अरातीन् शत्रून् तरति इदव- धारणे तरत्येव हिनस्त्येव । यद्वृत्तयोगादनिघातः । किंच अदितेर्गोनामैतत् अदीनायाः गोः इषिरं अन्वे षणीयं दुग्धंपयोन क्षीरं यथा पूतं भवति एवं सोमः परिशुद्धः । अपिच उर्विव् सुपांसुलुगिति सोर्लुक् । उरुविस्तीर्णो गातुः मार्गइव सर्वैः समाश्रयणीयः तथा वोह्ळान वोढाअश्वइव सुयमः सुष्ठुनियन्तुं शक्योयथाभवति तद्वतयंसोमः सोतृभि- र्नियन्तव्योभवति ॥ १५ ॥
स्वा॒यु॒धः सो॒तृभि᳚ः पू॒यमा᳚नो॒॑भ्य᳚र्ष॒ गुह्यं॒ चारु॒ नाम᳚ ।
अ॒भि वाजं॒ सप्ति᳚रिव श्रव॒स्याभि वा॒युम॒भि गा दे᳚व सोम ॥
सु॒॑आ॒यु॒धः । सो॒तृ॑भिः᳚ । पू॒यमा᳚नः । अ॒भि । अ॒र्ष॒ । गुह्य᳚म् । चारु᳚ । नाम᳚ ।
अ॒भि । वाज᳚म् । सप्तिः᳚॑इव । श्र॒व॒स्या । अ॒भि । वा॒युम् । अ॒भि । गाः । दे॒व॒ । सो॒म॒ ॥
स्वायुधः शोभनायुधोपेतः । यद्वा यज्ञे स्फ्यकपालादीनि दशायुधानिसन्ति तद्वान् सोतृ भिरभिजुण्वद्भिः पूयमानस्त्वं गुह्यं गुहायांनिहितं चारु कमनीयंनाम त्वदीयं रसात्मकं- शरीरं स्तुतिभिः सहाभ्यर्ष कलशादीन्यभिगमय । किंच सप्तिरिव अश्वइव वर्तमानस्त्वं श्रवस्या । सुपांसुलुगिति सप्तम्याआजादेशः । अस्मदीयायामन्नेच्छायां वाजं अन्नमस्मभ्य मभिगमय । अपिच हेदेवस्तोतव्य हेसोम वायुं प्राणं जीवनं अभिगमय गाः पशूंश्च अस्म भ्यमभिगमय ॥ १६ ॥
शिशुं᳚ जज्ञा॒नं ह᳚र्य॒तं मृ᳚जन्ति शु॒म्भन्ति॒ वह्निं᳚ म॒रुतो᳚ ग॒णेन᳚ ।
क॒विर्गी॒र्भिः काव्ये᳚ना क॒विः सन्त्सोमः᳚ प॒वित्र॒मत्ये᳚ति॒ रेभ᳚न् ॥
शिशु᳚म् । ज॒ज्ञा॒नम् । ह॒र्य॒तम् । मृ॒ज॒न्ति॒ । शु॒म्भन्ति᳚ । वह्नि᳚म् । म॒रुतः᳚ । ग॒णेन᳚ ।
क॒विः । गीः॒॑भिः । काव्ये᳚न । क॒विः । सन् । सोमः᳚ । प॒वित्र᳚म् । अति᳚ । ए॒ति॒ । रेभ᳚न् ॥
शिशुं इदानीमुत्पन्नत्वात् शिशुवत् तिष्ठन्तं यद्वा पापानि तनूकुर्वन्तं विनाशयन्तंजज्ञानं प्रा- दुर्भूर्त अतएवहर्यतं हर्यगतिकान्त्योः । भृमृदृशीत्यादिनाअतच् । सर्वैः काम्यमानं सोमं मृज न्ति मरुतः शोधयन्ति । किंच वह्निं वोढारं सोमं गणेनात्मीयेन सप्तसंख्याकेनगणेन शुं- भन्ति अलंकुर्वन्ति । ततः कविः क्रान्तप्रज्ञः सोमः काव्येन कविकर्मणैव कविः शब्दोपेतः सन् रेभन् शब्दायमानः गीर्भिः स्तुतिभिः सह पवित्रं अत्येति अतीत्यगच्छति ॥ १७ ॥
ऋषि᳚मना॒ य ऋ᳚षि॒कृत्स्व॒र्षाः स॒हस्र᳚णीथः पद॒वीः क᳚वी॒नाम् ।
तृ॒तीयं॒ धाम᳚ महि॒षः सिषा᳚स॒न्त्सोमो᳚ वि॒राज॒मनु᳚ राजति॒ ष्टुप् ॥
ऋषि᳚॑मनाः । यः । ऋ॒षि॒॑कृत् । स्वः॒॑साः । स॒हस्र᳚॑नीथः । प॒द॒॑वीः । क॒वी॒नाम् ।
तृ॒तीय᳚म् । धाम᳚ । म॒हि॒षः । सिसा᳚सन् । सोमः᳚ । वि॒॑राज᳚म् । अनु᳚ । रा॒ज॒ति॒ । स्तुप् ॥
ऋषिमनाः सर्वदर्शनशीलमनस्कः अतएव ऋषिकृत् सर्वस्य दर्शनकर्ता प्रकाशनस्यकर्ता स्वर्षाः सर्वस्यसूर्यस्य वा संभक्ता सहस्रणीथः नीथा स्तुतिः बहुविधस्तुतिकः कवीनां क्रा- न्तप्रज्ञानांमध्ये पदवीः स्खलतांपदानां साधुत्वेन संयोजयिता य्ः सोमोविद्यते समहिषो महान् पूज्योवा सोमः तृतीयंधाम द्युलोकं सिषासन् संभक्तुमिच्छन् स्तुप् स्तूयमानःसन् विराजं विशेषेणराजन्तं दीप्यमानमिन्द्रं अनुराजति प्रकाशयति ॥ १८ ॥
च॒मू॒षच्छ्ये॒नः श᳚कु॒नो वि॒भृत्वा᳚ गोवि॒न्दुर्द्र॒प्स आयु᳚धानि॒ बिभ्र᳚त् ।
अ॒पामू॒र्मिं सच᳚मानः समु॒द्रं तु॒रीयं॒ धाम᳚ महि॒षो वि᳚वक्ति ॥
च॒मू॒॑सत् । श्ये॒नः । श॒कु॒नः । वि॒॑भृत्वा᳚ । गो॒॑वि॒न्दुः । द्र॒प्सः । आयु᳚धानि । बिभ्र᳚त् ।
अ॒पाम् । ऊ॒र्मिम् । सच᳚मानः । स॒मु॒द्रम् । तु॒रीय᳚म् । धाम᳚ । म॒हि॒षः । वि॒व॒क्ति॒ ॥
चमूषत् चमन्ति भक्षयंत्यत्रेति चम्वश्चमसाः तेषु सीदन् यद्वा चम्वौ अधिषवणफलके तयोर्वर्तमानः श्येनः शंसनीयः शकुनः शक्तः सामर्थ्यकारी विभृत्वा हरतेः आतोमनिन्नि- त्यादिनाक्वनिप् । पात्रेषु विहरणशीलः गोविन्दुः यजमानानां गवां लंभकः विन्दुरिच्छुरिति उप्रत्ययान्तत्वेननिपातितः द्रप्सः द्रवणशीलः आयुधानि स्फ्यकपालादीनि बिभ्रत् धारयन् अपामुदकानामूर्मि प्रेरकं समुद्रं अन्तरिक्षनामैतत् अन्तरिक्षलोकं सचमानः सेवमानः महि- षोमहान् यएवंविधः सोमः ससोमः तुरीयं चतुर्थंधाम चान्द्रमसंस्थानं विवक्ति सेवते । सूर्यलोकस्योपरि चंद्रमसोलोकोविद्यतेइति—यमःपृथिव्याअधिपतिः समावत्वित्यादिभिः चन्द्रमानक्षत्राणामधिपतिः समावत्वित्यन्तैर्मंत्रैर्ज्ञायते ॥ १९ ॥
मर्यो॒ न शु॒भ्रस्त॒न्वं᳚ मृजा॒नो॑त्यो॒ न सृत्वा᳚ स॒नये॒ धना᳚नाम् ।
वृषे᳚व यू॒था परि॒ कोश॒मर्ष॒न्कनि᳚क्रदच्च॒म्वो॒३॒᳚रा वि᳚वेश ॥
मर्यः᳚ । न । शु॒भ्रः । त॒न्व᳚म् । मृ॒जा॒नः । अत्यः᳚ । न । सृत्वा᳚ । स॒नये᳚ । धना᳚नाम् ।
वृषा᳚॑इव । यू॒था । परि᳚ । कोश᳚म् । अर्ष᳚न् । कनि᳚क्रदत् । च॒म्वोः᳚ । आ । वि॒वे॒श॒ ॥
शुभ्रोदीप्यमानोलंकृतः मर्योन मनुष्यइव तन्वमात्मीयंशरीरं मृजानः वसतीवरीभिःशो- धयन् किंच धनानां सनये संभजनाय लाभाय अत्योन अतनशीलोश्वइव सृत्वा सरण- शीलः अपिच वृषेव वृषा यथा यूथा यूथानि प्रतिगच्छन् शब्दंकरोति तद्वत् कोशं अधि- षवणचर्मणा कृतंपात्रं परि अर्षन् प्रतिगच्छन् सोमः कनिक्रदत् पुनःपुनः शब्दं कुर्वन् चम्वोः अधिषवणफलकयोराविवेश आविशति । कनिक्रदत् क्रदेर्यङ्लुकि दाधर्तिदर्धर्तीत्या- दिनानिपातनादभ्यासस्य निगागमः तस्यशतरि अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वं ॥ २० ॥
पव᳚स्वेन्दो॒ पव᳚मानो॒ महो᳚भि॒ः कनि᳚क्रद॒त्परि॒ वारा᳚ण्यर्ष ।
क्रीळ᳚ञ्च॒म्वो॒३॒᳚रा वि᳚श पू॒यमा᳚न॒ इन्द्रं᳚ ते॒ रसो᳚ मदि॒रो म᳚मत्तु ॥
पव᳚स्व । इ॒न्दो॒ इति᳚ । पव᳚मानः । महः᳚॑भिः । कनि᳚क्रदत् । परि᳚ । वारा᳚णि । अ॒र्ष॒ ।
क्रीळ᳚न् । च॒म्वोः᳚ । आ । वि॒श॒ । पू॒यमा᳚नः । इन्द्र᳚म् । ते॒ । रसः᳚ । म॒दि॒रः । म॒म॒त्तु॒ ॥
हे इन्दो सोम महोभिः पूजकैरृत्विग्भिः पवमानः पूयमानस्त्वं पवस्व । ततः कनि- क्रदत् भृशंशब्दंकुर्वन् वाराणि अवेर्वालानि पवित्राणि पर्यर्ष परिगच्छ । किंच पूयमानस्त्वं चम्वोरधिषवणफलकयोः क्रीळन् संक्रीडमानःसन् आविश पात्राणि प्रविश । अनन्तरं मदिरः मदकरस्ते त्वदीयोरसःइन्द्रं ममत्तु मोदयतु माद्यतेः बहुलंछन्दसीतिश्लुः ॥ २१ ॥
प्रास्य॒ धारा᳚ बृह॒तीर᳚सृग्रन्न॒क्तो गोभि᳚ः क॒लशा{4}॒ आ वि᳚वेश ।
साम᳚ कृ॒ण्वन्त्सा᳚म॒न्यो᳚ विप॒श्चित्क्रन्द᳚न्नेत्य॒भि सख्यु॒र्न जा॒मिम् ॥
प्र । अ॒स्य॒ । धाराः᳚ । बृ॒ह॒तीः । अ॒सृ॒ग्र॒न् । अ॒क्तः । गोभिः᳚ । क॒लशा᳚न् । आ । वि॒वे॒श॒ ।
साम᳚ । कृ॒ण्वन् । सा॒म॒न्यः᳚ । वि॒पः॒॑चित् । क्रन्द᳚न् । ए॒ति॒ । अ॒भि । सख्युः᳚ । न । जा॒मिम् ॥
अस्य सोमस्य बृहतीर्बृहत्योमहत्योधाराः प्रासृग्रन् प्रसृज्यन्ते सृजेः कर्मार्थेलङि व्यत्य- येन झेरनादेशः बहुलंछन्दसीति रुडागमः । ततः सोयंसोमः गोभिर्गोविकारैः क्षीरादिभिः अक्तः सन् कलशान् द्रोणाभिधानान् आविवेश आविशति । साम सामानि कृण्वन् कुर्वन् सोमः सामन्यः सामगानकुशलः सुष्ठुशब्दायमानइत्यर्थः विपश्चित् सर्वंजानानः सोमः क्रन्दन् देवानाह्वयन् अभ्येति ग्रहादीनि त्वरया अभिगच्छति । तत्रदृष्टान्तः—सख्युर्न सख्युर्जामिं जायां यथा इतरोलंपटोवेगेनाभिगच्छति तद्वत् ॥ २२ ॥
अ॒प॒घ्नन्ने᳚षि पवमान॒ शत्रू᳚न्प्रि॒यां न जा॒रो अ॒भिगी᳚त॒ इन्दु᳚ः ।
सीद॒न्वने᳚षु शकु॒नो न पत्वा॒ सोमः᳚ पुना॒नः क॒लशे᳚षु॒ सत्ता᳚ ॥
अ॒प॒॑घ्नन् । ए॒षि॒ । प॒व॒मा॒न॒ । शत्रू᳚न् । प्रि॒याम् । न । जा॒रः । अ॒भि॑गी᳚तः । इन्दुः᳚ ।
सीद᳚न् । वने᳚षु । श॒कु॒नः । न । पत्वा᳚ । सोमः᳚ । पु॒ना॒नः । क॒लशे᳚षु । सत्ता᳚ ॥
हे पवमान पूयमान सोम अभिगीतः सोतृभिरभिष्टुतः इन्दुः पात्रेषु क्षरन् त्वंशत्रूनप- घ्नन् अपहिंसन् एषि आगच्छसि । कथमिव जारः प्रियांन प्रियतमामसतींस्त्रीं अन्यान् बाधमानःसन् यथाभिगच्छति तद्वत् । पत्वा पतनशीलः शकुनोन यथा शकुनोवनेषु वृक्षेषु सीदन् भवति तद्वत् पतनशीलः पुनानः पूयमानः सोमः कलशेषु सत्ता सदनशी- लो निषण्णोभवति । सदेस्ताच्छीलिकस्तृन् एकाचइतीट्प्रतिषेधः ॥ २३ ॥
आ ते॒ रुच॒ः पव᳚मानस्य सोम॒ योषे᳚व यन्ति सु॒दुघा᳚ः सुधा॒राः ।
हरि॒रानी᳚तः पुरु॒वारो᳚ अ॒प्स्वचि᳚क्रदत्क॒लशे᳚ देवयू॒नाम् ॥
आ । ते॒ । रुचः᳚ । पव᳚मानस्य । सो॒म॒ । योषा᳚॑इव । य॒न्ति॒ । सु॒॑दुघाः᳚ । सु॒॑धा॒राः ।
हरिः᳚ । आ॑नी᳚तः । पु॒रु॒॑वारः᳚ । अ॒प्॑सु । अचि᳚क्रदत् । क॒लशे᳚ । दे॒व॒॑यू॒नाम् ॥
हे सोम पवमानस्य पूयमानस्य ते तव स्वभूताः योषेव स्त्रीयथा पुत्राणां पयोदोग्धि तद्वत् यजमानानां धनादिकस्य सुदुघाः सुष्ठुदोग्ध्र्यः सुधाराः शोभनधारोपेताः रुचोदीप्तयः आयन्तिपात्रादीन्यागछन्ति । किंच हरिर्हरितवर्णः आनीतः ऋत्विग्भिः पुरुवारः बहुधाव- रणीयः सोमः अप्सु वसतीवरीषु देवयूनां देवानिच्छतां यजमानानां स्वभूते कलशे द्रो- णाख्येच अचिक्रदत् पुनःपुनः क्रन्दते शब्दायते ॥ २४ ॥
षष्ठेनुवाके सप्तसूक्तानि । तत्र अस्यप्रेषेत्यष्टापंचाशदृचं प्रथमंसूक्तं त्रैष्टुभं पवमानसोमदे- वताकं ततः आद्यस्यतृचस्य मैत्रावरुणोवसिष्ठऋषिः द्वितीयस्येन्द्रप्रमतिर्नाम तृतीयस्यवृष- गणाः चतुर्थस्यमन्युः पंचमस्योपमन्युः षष्ठस्यव्याघ्रपात् सप्तमस्यशक्तिः अष्टमस्यकर्णश्रुत् नवमस्य मृळीकः दशमस्यवसुक्रः एतेसर्वेवसिष्ठगोत्राः एवंत्रिंशदृचोगताः अथ चतुर्दशाना- मृचां शक्तिपुत्रः पराशरऋषिः शिष्टानामांगिरसःकुत्सः । तथानुक्रम्यते—अस्यप्रेषाष्टापंचाश- दाद्यंतृचं वसिष्ठोपश्यदुत्तरान्नव पृथग्वसिष्ठाः इन्द्रप्रमतिर्वृषगणोमन्युरुपमन्युर्व्याघ्रपाच्छक्तिः कर्णश्रुन्मृळीकोवसुक्रइति चतुर्दशपराशरोंत्याः कुत्सइति । गतोविनियोगः ।
