नवमं मण्डलम् - सूक्तम् 83

5 ऋचः

ऋषिः: पवित्रः देवता: पवमानः सोमः छन्दः: जगती

सूक्तम् 9.83 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 9.83.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
9.83.1
प॒वित्रं᳚ ते॒ वित᳚तं ब्रह्मणस्पते प्र॒भुर्गात्रा᳚णि॒ पर्ये᳚षि वि॒श्वतः᳚ ।
अत᳚प्ततनू॒र्न तदा॒मो अ᳚श्नुते शृ॒तास॒ इद्वह᳚न्त॒स्तत्समा᳚शत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प॒वित्र᳚म् । ते॒ । वि॑त᳚तम् । ब्र॒ह्म॒णः॒ । प॒ते॒ । प्र॒॑भुः । गात्रा᳚णि । परि᳚ । ए॒षि॒ । वि॒श्वतः᳚ ।
अत᳚प्त॑तनूः । न । तत् । आ॒मः । अ॒श्नु॒ते॒ । शृ॒तासः᳚ । इत् । वह᳚न्तः । तत् । सम् । आ॒श॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे ब्रह्मणस्पते मंत्रस्यस्वामिन् सोम ते पवित्रं शोधकं अंगं विततं सर्वत्र विस्तृतं सप्रभुः प्रभविता त्वं गात्राणि पातुरंगानि पर्येषि परिगच्छसि । विश्वतः सर्वतः तव तत्प- वित्रं अतप्ततनूः पयोव्रतादिना असंतप्तगात्रः आमः अपरिपक्वोनाश्नुते नव्याप्नोति । शृता- सइत् श्रृताएव परिपक्वाएव वहन्तोयागं निर्वहन्तः तत्पवित्रं समाशत व्याप्नुवन्ति ॥ १ ॥

9.83.2
तपो᳚ष्प॒वित्रं॒ वित᳚तं दि॒वस्प॒दे शोच᳚न्तो अस्य॒ तन्त᳚वो॒ व्य᳚स्थिरन् ।
अव᳚न्त्यस्य पवी॒तार᳚मा॒शवो᳚ दि॒वस्पृ॒ष्ठमधि᳚ तिष्ठन्ति॒ चेत᳚सा ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
तपोः᳚ । प॒वित्र᳚म् । वि॑त᳚तम् । दि॒वः । प॒दे । शोच᳚न्तः । अ॒स्य॒ । तन्त᳚वः । वि । अ॒स्थि॒र॒न् ।
अव᳚न्ति । अ॒स्य॒ । प॒वि॒तार᳚म् । आ॒शवः᳚ । दि॒वः । पृ॒ष्ठम् । अधि᳚ । ति॒ष्ठ॒न्ति॒ । चेत᳚सा ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

तपोः शत्रूणांतापकस्य सोमस्य पवित्रं शोधकमंगं तेजोवादिवस्पदे द्युलोकस्योच्छ्रिते स्थाने वितते विस्तृतम् । तृतीयस्यामितोदिविसोमआसीदितिब्राह्मणम् । अस्यतन्तवोंशवः शोच- न्तोदीप्यमाना व्यस्थिन् विविधं तिष्ठन्ति पृथिव्यां हविर्धानेवा अस्यसोमस्यआशवः शीघ्र- गामिनोरसा अवन्ति रक्षन्ति । कं पवितारं पवायितारं यजमानमवन्ति रक्षन्ति होमद्वा- रा । पश्चात् हुताः दिवोद्युलोकस्यपृष्ठं पृष्ठभागमुन्नतदेशं चेतसाबुध्यादेवगमनेच्छावत्या अधितिष्ठन्ति आश्रयन्ते ॥ २ ॥ अभिष्टवे अरूरुचदित्येषा आवपनीया । सूत्रितंच—ईळेद्यावापृथिवीइति प्रागुत्तमाया- अरूरुचदुषसः पृश्निरग्रियइत्यावपेतेति ।

9.83.3
अरू᳚रुचदु॒षस॒ः पृश्नि᳚रग्रि॒य उ॒क्षा बि᳚भर्ति॒ भुव᳚नानि वाज॒युः ।
मा॒या॒विनो᳚ ममिरे अस्य मा॒यया᳚ नृ॒चक्ष᳚सः पि॒तरो॒ गर्भ॒मा द᳚धुः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अरू᳚रुचत् । उ॒षसः᳚ । पृश्निः᳚ । अ॒ग्रि॒यः । उ॒क्षा । बि॒भ॒र्ति॒ । भुव᳚नानि । वा॒ज॒॑युः ।
मा॒या॒॑विनः᳚ । म॒मि॒रे॒ । अ॒स्य॒ । मा॒यया᳚ । नृ॒॑चक्ष᳚सः । पि॒तरः᳚ । गर्भ᳚म् । आ । द॒धुः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उषसःसंबन्धी पृश्निरादित्यः । पृश्निरादित्योभवतिप्राश्नुतएनंवर्णइतिनिरुक्तम् । अग्रियो मुख्यः सोयंसोमः अरूरुचत् रोचयति सउक्षा जलस्यसेक्ता बिभर्ति पुष्णात्युदकेन भुव- नानि भूतजातानि वाजयुः तेषामन्नमिच्छन् मायाविनः मायाप्रज्ञा प्रज्ञावन्तः अस्यसोम- स्य मायया प्रज्ञया ममिरे निर्मांति सोमस्यैकैकांशपानेनजातबलाअग्न्यादयः स्वस्वव्यापा- रेणजगत्सृजंतीत्यर्थः । तथास्यमायया नृचक्षसोनृणांद्रष्टारः पालकादेवाः अंगिरसः पितरो- वागर्भमादधुः धारयंति ओषधीषु वा अत्रसूर्यात्मासोमः स्तूयते सूर्यरश्म्यनुगमाधीनवर्धना- च्चन्द्रस्य । अयमुषसः पृश्निःसविता अरूरुचत् रोचयति सर्वंरोचतेवा शिष्टंसमानम् । तत्सं- बंधिनः नृचक्षसः नृणांद्रष्टारः पितरोजग्द्रक्षकारश्मयोगर्भमादधुः वृष्ट्यर्थम् ॥ ३ ॥ अभिष्टवे खरमवेक्ष्यमाणो गंधर्वइत्थेत्येतांपठेत् । सूत्रितंच—गधर्वइत्थापदमस्यरक्षतीति खरमवेक्ष्येति ।

9.83.4
ग॒न्ध॒र्व इ॒त्था प॒दम᳚स्य रक्षति॒ पाति᳚ दे॒वानां॒ जनि᳚मा॒न्यद्भु᳚तः ।
गृ॒भ्णाति᳚ रि॒पुं नि॒धया᳚ नि॒धाप᳚तिः सु॒कृत्त᳚मा॒ मधु᳚नो भ॒क्षमा᳚शत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ग॒न्ध॒र्वः । इ॒त्था । प॒दम् । अ॒स्य॒ । र॒क्ष॒ति॒ । पाति᳚ । दे॒वाना᳚म् । जनि᳚मानि । अद्भु᳚तः ।
गृ॒भ्णाति᳚ । रि॒पुम् । नि॒॑धया᳚ । नि॒धा॑प᳚तिः । सु॒कृत्॑त᳚माः । मधु᳚नः । भ॒क्षम् । आ॒श॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

गंधर्वः उदकानांस्तुतीनांवाधारक आदित्यः अस्य सोमस्यपदं स्थानं द्युसंबन्धिनं इ- त्थासत्यं रक्षति । सोयंसोमोदेवानां जनिमानि जन्मानि देवानित्यर्थः पातिरक्षति । अद्भु- तोमहान् । किंचायंरिपुं अस्मद्वैरिणं निधया निधा पाश्या पाशसमूहेन गृभ्णाति गृह्णाति निधापतिः पशुसमूहस्वामी तस्यास्यमधुनः मधुररसस्यभक्षं सुकृत्तमाः अतिशयेनसुकृत- कर्तारः एवआशत प्राप्नुवन्ति ॥ ४ ॥ अन्तिमेप्रवर्ग्ये परिधानीयायाः पूर्वं हविर्हविष्मइत्येषावपनीया । सूत्रितंच—उत्तमेप्रागुत्त- मायाहविर्हविष्मोमहिसद्मदैव्य मित्यावपेतेति ।

9.83.5
ह॒विर्ह᳚विष्मो॒ महि॒ सद्म॒ दैव्यं॒ नभो॒ वसा᳚न॒ः परि᳚ यास्यध्व॒रम् ।
राजा᳚ प॒वित्र᳚रथो॒ वाज॒मारु᳚हः स॒हस्र᳚भृष्टिर्जयसि॒ श्रवो᳚ बृ॒हत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ह॒विः । ह॒वि॒ष्मः॒ । महि᳚ । सद्म᳚ । दैव्य᳚म् । नभः᳚ । वसा᳚नः । परि᳚ । या॒सि॒ । अ॒ध्व॒रम् ।
राजा᳚ । प॒वित्र᳚॑रथः । वाज᳚म् । आ । अ॒रु॒हः॒ । स॒हस्र᳚॑भृष्टिः । ज॒य॒सि॒ । श्रवः᳚ । बृ॒हत् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे हविष्मः हविरित्युदकनाम उदकवन् सोम हविर्भूतं नभ उदकनामैतत् उदकरसमि- त्यर्थः वसानः आच्छादयन् महि महत् दैव्यंसद्म यागगृहं परियासि परिगच्छस्यध्वरंनि- वोढुम् । किंच हे सोम राजा पवित्ररथश्च वाजं संग्रामं आरुहः आरोहसि यद्वा तत्रतत्र सं- ग्रामवाचकेनशब्देन यज्ञव्यवहारदर्शनादत्र वाजोयज्ञाख्यसंग्रामः तमारुहः यथाकश्चिद्राजा रथमारुह्य स्वस्थानंप्रतिशति तद्वदितिभावः । किंच सहस्रभृष्टिः बहुभ्रंशः अपरिमितगमन इत्यर्थः । अथवा भृष्ठिरायुधं असंख्यातायुधःसन् बृहत् श्रवः महदन्नं जयसि अस्माकं ॥ ५ ॥

पवस्वदेवमादनइति पंचर्चंसप्तदशंसूक्तं वाचापुत्रस्य प्रजापतेरार्षं जागतं पवमानसोम- देवताकम् । तथाचानुक्रान्तं—पवस्ववाच्यः प्रजापतिरिति । गतोविनियोगः ।