नवमं मण्डलम् - सूक्तम् 102

8 ऋचः

ऋषिः: त्रितः देवता: पवमानः सोमः छन्दः: उष्णिक्

सूक्तम् 9.102 - सम्पूर्णम्

1 / 8
ऋक्: 9.102.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (8)
9.102.1 समानपद
क्रा॒णा शिशु᳚र्म॒हीनां᳚ हि॒न्वन्नृ॒तस्य॒ दीधि᳚तिम् ।
विश्वा॒ परि᳚ प्रि॒या भु᳚व॒दध᳚ द्वि॒ता ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
क्रा॒णा । शिशुः᳚ । म॒हीना᳚म् । हि॒न्वन् । ऋ॒तस्य᳚ । दीधि᳚तिम् ।
विश्वा᳚ । परि᳚ । प्रि॒या । भु॒व॒त् । अध᳚ । द्वि॒ता ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

क्राणा करोतेः शानचि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् सुपांसुलुगिति सुपआकारा- दशः । यज्ञं कुर्वाणः महीनां महतीनां मंहनीयानांवा अपां शिशुः पुत्रस्थानीयः सोमः ऋतस्य यज्ञस्य दीधितिं प्रकाशकं धारकं वा स्वीयं रसं हिन्वन् प्रेरयन् विश्वा सर्वाणि प्रिया प्रियाणि हवींषि परिभुवत् परिभवति व्याप्नोति । अधापिच द्विता द्विधाभवति दिविच पृथिव्यां च वर्ततइत्यर्थः ॥ १ ॥

9.102.2
उप᳚ त्रि॒तस्य᳚ पा॒ष्यो॒३॒᳚रभ᳚क्त॒ यद्गुहा᳚ प॒दम् ।
य॒ज्ञस्य᳚ स॒प्त धाम᳚भि॒रध᳚ प्रि॒यम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उप᳚ । त्रि॒तस्य᳚ । पा॒ष्योः᳚ । अभ᳚क्त । यत् । गुहा᳚ । प॒दम् ।
य॒ज्ञस्य᳚ । स॒प्त । धाम᳚॑भिः । अध᳚ । प्रि॒यम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

त्रितस्य मम यज्ञे गुहा गुहायां हविर्धाने वर्तमानयोः पाष्योः पाषाणवत् दृढयोः अ- धिषवणफलकयोः पदं स्थानं सोमो यद्यदा उपाभक्त समभजत । अधानन्तरं यज्ञस्य धा- मभिर्धारकैः सप्त सप्तभिः छन्दोभिः गायत्र्यादिभिः प्रियं प्रीणयितारं सोममभिष्टुवन्ति ऋत्विजः । अपिवा सप्तसर्पणशीलैः वसतीवर्यादिभिरुदकैः सोममभिषुण्वन्ति ॥ २ ॥

9.102.3
त्रीणि᳚ त्रि॒तस्य॒ धार᳚या पृ॒ष्ठेष्वेर᳚या र॒यिम् ।
मिमी᳚ते अस्य॒ योज᳚ना॒ वि सु॒क्रतु᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्रीणि᳚ । त्रि॒तस्य᳚ । धार᳚या । पृ॒ष्ठेषु᳚ । आ । ई॒र॒य॒ । र॒यिम् ।
मिमी᳚ते । अ॒स्य॒ । योज᳚ना । वि । सु॒॑क्रतुः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे सोम त्रितस्य मम यज्ञस्य स्वभूतानि त्रीणिसवनानि धारया आत्मीयया विधारय । किंच पृष्टेषु सामसु रयिं दातारमिन्द्रं एरय आगमय सुक्रतुः सुप्रज्ञः स्तोता अस्येन्द्रस्य योजना योजनानि योजनकारीणि स्तोत्राणि विमिमीते करोति यस्मादेवं तस्मादिन्द्रं सामसु प्रेरयेत्यर्थः ॥ ३ ॥

9.102.4
ज॒ज्ञा॒नं स॒प्त मा॒तरो᳚ वे॒धाम᳚शासत श्रि॒ये ।
अ॒यं ध्रु॒वो र᳚यी॒णां चिके᳚त॒ यत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ज॒ज्ञा॒नम् । स॒प्त । मा॒तरः᳚ । वे॒धाम् । अ॒शा॒स॒त॒ । श्रि॒ये ।
अ॒यम् । ध्रु॒वः । र॒यी॒णाम् । चिके᳚त । यत् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

जज्ञानं प्रादुर्भूतं वेधां कर्मणोविधातारं सोमं सप्त सप्तसंख्याकामातरो गंगाद्यानद्यः स- प्तच्छंदांसिवा श्रिये यजमानानां ऎश्वर्यार्थं आशासत अनुशासन्ति अनुशासनं कुर्वन्ति । शास्तेर्लङि व्यत्ययेनात्मनेपदम् । यद्यस्मात् ध्रुवोयं सोमः रयीणां धनानि चिकेत जानाति । तस्मादस्यानुशासने कृते यजमानानां धनादिसमृद्धिर्भवति ॥ ४ ॥

9.102.5
अ॒स्य व्र॒ते स॒जोष᳚सो॒ विश्वे᳚ दे॒वासो᳚ अ॒द्रुहः᳚ ।
स्पा॒र्हा भ᳚वन्ति॒ रन्त᳚यो जु॒षन्त॒ यत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒स्य । व्र॒ते । स॒॑जोष᳚सः । विश्वे᳚ । दे॒वासः᳚ । अ॒द्रुहः᳚ ।
स्पा॒र्हाः । भ॒व॒न्ति॒ । रन्त᳚यः । जु॒षन्त᳚ । यत् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अद्रुहोद्रोहवर्जिताः विश्वे सर्वे देद्वासोदेवाः अस्य सोमस्य व्रते कर्मणि सजोषसः संग- ताः सन्तः स्पार्हाः स्पृहणीयाभवन्ति । रन्तयो रमणशीलाः देवाः सुतमेनं सोमं यद्यदि जुषन्त सेवन्ते तर्हि स्पृहणीया भवन्ति ॥ ५ ॥

9.102.6
यमी॒ गर्भ᳚मृता॒वृधो᳚ दृ॒शे चारु॒मजी᳚जनन् ।
क॒विं मंहि᳚ष्ठमध्व॒रे पु᳚रु॒स्पृह᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यम् । ई॒मिति᳚ । गर्भ᳚म् । ऋ॒त॒॑वृधः᳚ । दृ॒शे । चारु᳚म् । अजी᳚जनन् ।
क॒विम् । मंहि᳚ष्ठम् । अ॒ध्व॒रे । पु॒रु॒॑स्पृह᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ऋतावृधः यज्ञस्यवर्धयित्र्यः वसतीवर्याख्याआपः गर्भं गर्भस्थानीयं ईमेनं यं सोमं अध्वरे यज्ञे दृशे दर्शनाय अजीजनन् उदपादयन् । कीदृशं चारुं सर्वेषां कल्याणरूपं कविं क्रान्तप्रज्ञं मंहिष्ठं पूज्यतमं दातृतमंवा । अतएव पुरुस्पृहं बहुभिः स्पृहणीयं सोमं देवाः सेवन्तइति पूर्वेण समन्वयः ॥ ६ ॥

9.102.7
स॒मी॒ची॒ने अ॒भि त्मना᳚ य॒ह्वी ऋ॒तस्य᳚ मा॒तरा᳚ ।
त॒न्वा॒ना य॒ज्ञमा᳚नु॒षग्यद᳚ञ्ज॒ते ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
स॒मी॒चीने इति᳚ स॒म्॑ई॒ची॒ने । अ॒भि । त्मना᳚ । य॒ह्वी इति᳚ । ऋ॒तस्य᳚ । मा॒तरा᳚ ।
त॒न्वा॒नाः । य॒ज्ञम् । आ॒नु॒षक् । यत् । अ॒ञ्ज॒ते ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ससोमः समीचीने परस्परं संगते यह्वी महत्यौ ऋतस्य यज्ञस्य मातरा निर्मात्र्यौ द्यावापृथिव्यौ त्मना आत्मना स्वयमेव तदाभिगच्छति । यद्यदा यज्ञं तन्वानाः अध्वर्यव आनुषक् अनुषक्तं च वसतीवरीभिरंजते सोमं मिश्रयन्ति तदा स्वयमभिगच्छति ॥ ७ ॥

9.102.8
क्रत्वा᳚ शु॒क्रेभि᳚र॒क्षभि᳚रृ॒णोरप᳚ व्र॒जं दि॒वः ।
हि॒न्वन्नृ॒तस्य॒ दीधि᳚तिं॒ प्राध्व॒रे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
क्रत्वा᳚ । शु॒क्रेभिः᳚ । अ॒क्ष॑भिः᳚ । ऋ॒णोः । अप᳚ । व्र॒जम् । दि॒वः ।
हि॒न्वन् । ऋ॒तस्य᳚ । दीधि᳚तिम् । प्र । अ॒ध्व॒रे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे सोम त्वं क्रत्वा कर्मणा ज्ञानेनवा शुक्रेभिः शुक्रैर्दीप्यमानैः अक्षभिरक्षैः इन्द्रियैरि- वाश्नुवानैः स्वतेजोभिः व्रजं अंधकारसमूहं दिवोन्त्रिक्षात् अपऋणोः अपगमय विनाशय । ऋणुगतौ तानादिकः । किंकुर्वन् अध्वरे हिंसारहिते यज्ञे ऋतस्य यज्ञस्य दीधितिं धारकं स्वीयं रसं प्रहिन्वन् प्रेरयन् अनेन लोकद्वयवर्तित्वमभिहितं ॥ ८ ॥

प्रपुनानायेति षळृचं सप्तमं सूक्तम् । आप्त्यस्य द्वितस्यार्षं पूर्ववत् छंदोदेवते । तथाचानु क्रम्यते—प्रपुनानायषट् द्वितआप्त्यइति । गतोविनियोगः ।