प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 7

गाथिनो गीयमानसामयुक्ता उद्गातार इंद्रमिदिंद्रमेव बृहत् त्वामिद्धि हवामहे । ऋग्वे ६-४६-१ । इत्यस्यामृच्युत्पन्नेन बृहन्नामकेन साम्नानूषत । स्तुतवंतः । अर्किणोऽर्चनहेतुमंत्रोपेता होतारोऽर्केभिर्यग्रूपैर्मंत्रैरिंद्रमेवानूषत । ये त्ववशिष्टा अध्वर्यवस्ते वाणीर्वाग्भिर्यजूरूपाभिरिंद्रमेवानूषत । अर्कशब्दस्य मंत्रपरत्वं यास्केनोक्तम् । अर्को मंत्रो भवति यदेनेनार्चंति (नि ५-४) इति । श्लोक इत्यादिषु सप्तपंचाशत्सु वाङ्नामसु वाशी वाणीति पठिशं ॥ गाथिनः । उषिकुषिगार्तिभ्यस्थन् (उ २-४) इति गायतेस्थन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तः । गाथा एषां संतीति गाथिनः । व्रीह्यादिभ्यश्च (पा ५-२-११६) इतीनिः । प्रत्ययस्वरेणेकार उदात्तः । स च सति शिष्टः । बृहत् । बृहता । तृतीयैकवचनस्य सुपां सुलुगिति लुक् । पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च (उ २-८४) इत्यंतोदात्तो निपातितः । अर्केभिः । अर्च पूजायाम् । अर्च्यतॆ एभिरत्यर्कामंत्राः । पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण (पा ३-३-११८) इति घः । चचोः कु घिण्यतोः (पा ७-३-५२) इति कुत्वम् । प्रत्ययस्वरेणांतोदात्तः । बहुलं छंदसि (पा ७-१-१०) इति भिस ऐसादेशो न भवति । अर्काः स्तुतिसाधनभूता मंत्रा एषां संतीत्यर्किणः । वाणीः । वृषादीनां च (पा ६-१-२०३) इत्याद्युदात्तः । दीर्घाज्जसि च (पा ६-१-१०५) इति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधस्य वा छंदसि (पा ६-१-१०६) इति विकल्पितत्वाद्धीर्घत्वम् । तृतीयार्थे प्रथमा । अनूषत । णु स्तुतौ । णो नः (पा ६-१-६५) इति नत्वम् । लुङि व्यत्ययेनात्मनेपदम् । झस्यादादेशः (पा ७-१-५) सिच इडभाव उकारस्य दीर्घत्वं च छांदसम् । धातोः कुटादित्वात् (पा १-२-१) सि चो ङित्वेन (पा १-१-५) गुणाभावः ॥ १ ॥

इंद्र इदिंद्र एव हर्योर्हरिनामकयोरश्वयोः सचा सह युगपदा संमिश्लः सर्वतः सम्यग्मिश्रयिता । कीदृशयोर्हर्योः । वचोयुजा । इंद्रस्य वचनमात्रेण रथे युज्यमानयोः सुशिक्षितयोरित्यर्थः । अयमिंद्रो वज्री वज्र युक्तो हिरण्ययो हिरण्यमयः । सर्वाभरणभूषित इत्यर्थः ॥ हर्योः । हरत इति हरी । इन् । नित्त्वादाद्युदात्तः सचा सहेत्युक्तम् (नि ५-५) संमिश्लः । मिश्रणं मिश्रः । मिश्रयतेर्घञ् (पा ३-३-१८) सम्यक् मिश्रो यस्यासौ संमिश्रः । लत्वं छांदसम् । सम्यक् मिश्रयितेत्यर्थः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वचोयुजा । वचसा युज्येते इति वचोयुजौ । तयोः । षष्ठीद्विवचनस्य सुपां सुलुगित्याकारादेशः । युङ् शब्दो धातुस्वरेणांतोदात्तः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते । वज्री । वज्रमस्यास्ति । अत इनिठनौ (पा ५-२-११५) प्रत्ययस्वरः । हिरण्ययः । ऋत्व्यवास्त्व्य वास्त्वमाध्वीहिरण्ययानि च्छंदसि (पा ६-४-१७५) इति हिरण्यमयशब्दस्य मकारलोपो निपात्यते । अकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । पूर्वेणानुदात्तेन सहैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्त ॥ २ ॥

अयमिंद्रो दीर्घाय प्रौढाय निरंतराय चक्षसे दर्शनाय दिवि द्युलोके सूर्यमा रोहयत् । पुरा वृत्रासुरेण जगति यदापातितं तमस्तन्निवारणेन प्राणिनां दृष्टिसिद्ध्यर्थमादित्यं द्युलोके स्थापितवानित्यर्थः । स च सूर्ये गोभिः स्वकीयरश्मिभिरद्रिं पर्वतप्रमुखं सर्वं जगद्व्यैरयत् । विशेषेणदर्शनार्थं प्रेरितवान् । प्रकाशितवानित्यर्थः । अथवा इंद्र एव गोभिर्जलैर्निमित्तभूतैरद्रिं मेघं व्यैरयत् । विशेषेण प्रेरितवान् । पंचदशसंख्याकेषु रश्मिनामसु खेदयः किरणा गाव इति पठितम् । त्रिंशत्संख्याकेषु मेघनामस्वद्रिर्ग्रावेति पठितं ॥ दीर्घाय । प्रातिपदिकस्वरेणांतोदात्तः । चक्षसे । चक्षे सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ ४-१८८) इत्यसुन् । बहुलग्रहणात्ख्याञादेशाभावः । नित्त्वादाद्युदात्तः । सूर्यम् । सुवति प्रेरयतीति सूर्य । षू प्रेरणे । धात्वादेः षः सः । राजसूयसूर्येत्यादिना (पा ३-१-११४) क्शप्प्रत्ययः । तस्य रुडागमश्च निपात्यते । क्यपः कित्त्वाद्गुणाभावः । पित्त्वादनुदात्तत्वम् । धातुस्वर एव शिष्यते । रोहयत् । रुहेर्ण्यंताल्लङि बहुलं छंदस्य माङ्योगेऽपि (पा ६-४-७५) इत्यडभावो निघातश्च दिवि । ऊडिदमित्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम् । अद्रिम् । अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन् (उ ४-६५) इति क्रिन्प्रत्ययः । अदंति पशवस्तृणादिकमत्रेत्यद्रिः । नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । ऐरयत् । ईर गतौ । ण्यंताल्लङ् । निघातः ॥ ३ ॥

हे इंद्र उग्रः शत्रुभिरप्रधृष्यस्त्वमुग्राभिरप्रधृष्याभिरूतिभिरस्मद्विषयरक्षाभिर्वाजेषु युद्देषु नोऽस्मानव । रक्ष । तथा सहस्रप्रधनेषु च । सहस्रसंख्याकगजाश्चादिलाभयुक्तेषु महायुद्धेष्वपि रक्ष ॥ वाजेषु । वृषादीनां च (पा ६-१-२०३) इत्याद्युदात्तत्वम् । नोऽव । नसः सकारस्य रुत्वोत्वगुणेषु प्रकृत्यांतःपाद मिति प्रकृतिभावो न भवति । अव्यपर इति निषेधात् (पा ६-१-११५) अव । अव रक्षणे तिङ्ङतिङ इति निघातः । यद्यपि सहस्रप्रधनेषु चावेत्यध्याहृतां क्रियामपेक्ष्य प्रथमायाः श्रूयमाणाया अवेति क्रियायाश्चवायोगे प्रथमा (पा ८-१-५९) इति निघातनिषेधः प्राप्तस्तथापि वाजेष्वित्यत्र चकारस्य लुप्तत्वाच्चादिलोपे विभाषा (पा ८-१-६३) इति निषेधस्य विकल्पतत्वावत्र निघातः प्रवर्तते । सहस्रशब्दः कर्दमादीनां च (फि ३-१०) इति मध्योदात्तः । सहस्रप्रधनेषु वाजेषु । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । उग्रः । उच समवाये । चस्य गः । ऋज्रेंद्रेति रन् । व्यत्ययेनांतोदात्तः । ऊतिभिः । ऊतियूतीत्यादिना क्तिन्नुदात्तः ॥ ४ ॥

वयमनुष्ठातारो महाधने प्रभूतधननिमित्तमिंद्रं हवामहे । आह्वयामः । अर्भेऽर्भके स्वल्पेऽपि धने निमित्त भूते सतींद्रं हवामहे । कीदृशमिंद्रम् । युजं सहकारिणं समाहितं वा वृत्रेषु शत्रुषु धनलाभविरोधिषु प्राप्तेषु तन्निवारणाय वज्रिणं वज्रोपेतं ॥ महाधनशब्दो यद्यपि संग्रामना मसु पठितस्तथापि महद्धनमत्र संग्राम इति बहुव्रीहित्वे सत्यंतोदात्तत्वासिद्धेर्नात्र तद्गृहीतम् । महाधने महच्छ तद्धनं चेति समासस्येत्यंतोदात्तः । अर्भे । अर्तिगृभ्यां भन् (उ ३-१५२) नित्त्वादाद्युदात्तः । हवामहे । ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । ञित्त्वात्कर्त्रभिप्राये (पा १-३-७२) आत्मनेपदम् । लटः स्थाने महिङ् (पा ३-४-७८) टित आत्मनेपदानाम् (पा ३-४-७९) इति टेरेत्वम् । कर्तरि शप् (पा ३-१-६८) ह्वः संप्रसारणम् (पा ६-१-३२) इत्यनुवृत्तौ बहुलं छंदसि (पा ६-१-३४) इति संप्रसारणं वकारस्योकारः । परपूर्वत्वम् । गुणावादेशौ । अतो दीर्घो यञि (पा ७-३-१०१) इति दीर्घत्वम् । तिङ्ङतिङ इति निघातः । युजम् । युज समाधावित्यस्य क्विप् । युजेरसमासे (पा ७-१-७१) इति नुम् न भवति । स हि युजेरिति निर्देशादिकाररहितस्य न भवति । अनित्यमागमशासनमिति वा युजिर्योग इत्यस्यापि नुम् न भवति । वृत्रेषु । वृतु वर्तने । प्रतिकूलतया वर्तंत इति वृत्राणि शत्रु कुलानि । स्भायितंचीत्यादिना रक्प्रत्ययः (उ २-१३) कित्त्वाद्गुणाभावः । प्रत्यय स्वरः । वज्रिणम् । अत इनिठनावितीनिः । प्रत्ययस्वरः ॥ १३ ॥ ५ ॥

हे सत्रादावन् अस्मदभीष्टानां सर्वेषां फलानां सह प्रदातः अतो व्रीह्यादिनिष्यत्त्यर्थं हे वृषन् वृष्टिप्रदेंद्र नोऽस्मदर्थममुं दृश्यमानं चरुं मेघमपा वृधि । उद्धाटय । तथैवास्मभ्यमस्मदर्थमप्रतिष्कुतः प्रतिशब्दरहितः । यद्यदस्माभिर्याच्यते तत्र सर्वत्र नेति प्रतिशब्द नोच्चारयति । अतोऽस्मद्विषये कदाचिदप्यप्रतिस्खलितः । एतदेवाभिप्रेत्य यास्क आह । अप्रतिष्कुतोऽप्रतिष्कृतोऽ प्रतिस्खलितो वा (नि ६-१६) इति ॥ वृषन् । आमंत्रितनिघातः । अमुम् । प्रातिपदिकस्व । रेणांतोदात्तः । चरुम् । चरतीति चरुः । भृमृशीतृचरित्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उः उ १-७ । इत्युप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरेणांतोदात्तः । सत्रादावन् । सत्राशब्दः सहार्थे । अभिमतफलजातं सकलं सह ददातीति सत्रादावा । अतोमनिन् क्वनिब्वनिपश्च (पा ३-२-७४) इति वनिप् । आमंत्रितस्य चेत्याद्युदात्तत्वम् । पादादित्वान्न निघातः । अप । निपातस्य च (पा ६-३-१३६) इति दीर्घः । निपात आद्युदात्तः । वृधि । वृञ् वरणे । लोटः सिप् । तस्य सेर्ह्यपिच्च (पा ३-४-८७) इति हिः । स्वादिभ्यः श्नुः (पा ३-१-७३) तस्य बहुलं छंदसीति लुक् । श्रुशृणुपृ कृव्यभ्यश्छंदसि (पा ६-४-१०२) इतिहेर्धिरादेशः । तस्य ङीत्त्वात्पूर्वस्य गुणाभावः । निघातः । अस्मभ्यम् । अस्मच्छब्दाद्भ्यसो भ्यम् (पा ७-१-३०) इति भ्यमादेशः । शेषे लोपः (पा ७-२-९०) इति दकार । लोपः । बहुवचने झल्येत् (पा ७-३-१०३) इत्येवं न भवति । अंगवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिर्निष्ठ तस्येत्युक्तम् (म ७-१-३०) प्रातिपदिकस्वरेण स्मेत्यकार उदात्तः । भ्यसोऽभ्यमित्यभ्यमादेशपक्षे शेषे लोप इति मपर्यंत शेषस्याद् शब्दस्य लोपः । तदोदात्त निवृत्तिस्वरेणाभ्यम अदेरकारस्योदात्तत्वम् (पा ६-१-१६१) अप्रतिष्कुतः । केनचिदप्रतिशब्दितः । कुङ् शब्धे । निष्ठा (पा ३-२-१०२) इति कर्मणि क्तप्रत्ययः । प्रतेः प्राक्प्रयोगः पारस्करादेराकृतिगणत्वात्सुडागम (पा ६-१-१५७) सुषामादेराकृतिगणत्वात्षत्वं पा ८-३-९८ । नञ् समासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ६ ॥

तुंजे तुंजे तस्मिंस्तस्मन्फलदातरि देवांतरे ये सोमाः स्तोत्रविशेषा उत्तर उत्कृष्वाः संति तैः स्तोमैः सर्वैरपि वज्रिणो वज्रयुक्तस्यास्येंद्रस्य सुष्टुतिं योग्यां शोभनस्तुतिं न विंधे । न विंदामि । इंद्रस्यात्यंतगुणाबाहुल्येन देवांतरेषूत्तमत्वेन प्रसिद्धान्यपि स्तोत्राणि न पर्याप्तानीत्यर्थः । एतामृचं यास्कं एवं व्याचप्वे । तुंजस्तुंजतेर्दान कर्मणः । दाने दानेय उत्तरे स्तोमाइंद्रस्य वज्रिणो नास्य तैर्विंदामि समाप्तिं स्तुतेः (नि ६-१८) इति ॥ तुंजे तुंजे । तुंजनिर्दानकर्मेत्युक्तम् । ततः कर्तरि पचाद्यच् (पा ३-१-१३४) चित इत्यंतो दात्तत्वम् । नित्यवीप्सयोः (पा ८-१-४) इति द्विर्भावः । तस्य परमाम्रेडितम् । पा ८-१-२ इति द्वितीयस्याम्रेडितसंज्ञा । अनुदात्तं च (पा ८-१-३) इत्यनुदात्तत्वम् । दातरि दातरीत्यर्थः । निरुक्ते तु दाने दान इत्यर्थतो व्याख्यानम् । उत्तरे तृप्लवनतरणयोः । भावे ऋदोरप् (पा ३-३-५७) उच्छब्द उत्कृष्टवचनः । उत्कृष्टस्तरो यस्येति बहुव्रीहिः । उच्चब्दो निपाता अद्युदात्त इत्याद्युदात्तः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । स्तोमाः । अर्तिस्तुस्वित्यादिना (उ १-१३९) स्तोमशब्दो मनंतो नित्त्वादाद्युदात्तः । विंधे । विद्लृलाभे । लट् । स्वरितेत्त्वादात्मनेपदम् । उत्तमैकवचनमिट् पा ३-४-७८ । तुदादिभ्यः शः (पा ३-१-७७) शे मुचादीनामिति नुम् (पा ७-१-५९) दकारस्य व्यत्ययेन धकारः । अस्य । प्रकृत्यस्येंद्रस्य परामर्शादन्वादेश इदमोऽश् (पा २-४-३२) शित्त्वात्सर्वादेशोऽनुदात्तः । सुष्टुतिम् । ष्टुञ् स्तुतौ । धात्वादेः षः सः (पा ६-१-६४) इति सत्वम् । स्त्रियां क्तिन् (पा ३-३-९४) इति भावे क्तिन् । स्वित्युदात्तेनोपसर्गेण प्रादिसमासः (पा २-२-१८) उपसर्गात्सुनोतीत्यादिना षत्वम् (पा ८-३-६५) अत्राव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन सोः प्राप्तमुदात्तत्वं बाधित्वा गतिकार कोपपदात्कृत् (पा ६-२-१३९) इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेण धातोरुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादत्वेन तादौ च निति कृत्यतौ पा ६-२-५० । इत्यनंतरस्य गतिसंज्ञकस्य सोरेवोदात्तत्वेन भवितव्यम् । तत्तु मन् । क्तिव्याख्यानशयनासनस्थानयाजकादिक्रीताः (पा ६-२-१५१) इत्युत्तरपदांतोदात्तत्वेन बाध्यते । तथा च सुहवां सुष्टुती हुवे । ऋग्वे २-३२-४ । वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम् । ऋग्वे ८-७५-६ । यास्ते राके सुमतयः । ऋग्वे २-३२-५ । इत्यादावंतोदात्तत्वमित्याहुः । यथा तु मन् क्तिन्नित्यादौ वृत्तावुक्तं तथैव तन्न घटत इति लक्ष्यते । तत्र हि कारकाद्दत्तश्रुतयोरेवाशिषि (पा ६-२-१४८) इत्यतः । कारकादित्यनुवृत्तेः पाणिनिकृतिरित्यादावेव मन् क्तिन्नित्यादिसूत्रमित्युक्तं कारकादित्येव प्रकृतिः प्रहृतिरिति च प्रत्युदाहृतम् । स्यादेतत् । स्तूयतेऽनयेति स्तुतिरिति क्तिना करणभूतिर्गभिदीयते । सुशब्देन च करणमेव विशेष्यते न धात्वर्थः । तथा च सुष्टुतिरित्यत्र सुशब्दः कारकपर एव भविष्यति । प्रकृतिः प्रहृतिरित्यादौ तु प्रशब्दो धात्वर्थे विशेषणमेवेति तत्प्रत्युदाहरणोपपत्तिरिति । न । एवं सति सुशब्दस्य क्रिया योगाभावादुपसर्गाः क्रियायोगे (पा १-४-५९) इत्युक्ता उपसर्गसंज्ञा न स्यात् । न तथा चोपसर्गात्सुनोतिसुवतीत्यादिना षत्वं न स्यात् । ननु क्तिना करणमभिधीयते । क्रियासाधनं च करणम् । तथा च करणविशेषणस्यापि सुशब्दस्य करणांतर्गतक्रियायोगादुपसर्गता भविष्यतीति । न । तथा सति यत्क्रियायुक्तास्तं प्रत्युप सर्गसंज्ञका इति करोत्यर्थमेव प्रति सोरुपसर्गता न तु स्तुधात्वर्थं प्रतीत्यस्य षत्वं न स्यादेव । ननु स्तुधात्वर्थद्वारैव तत्करणस्य सुशब्दो विशेषणं भविष्यति । या हि शोभना स्तुतिस्तत्करणमपि शोभनमेवेति । एवं च स्तुधात्वर्थसंबंधात्तं प्रत्युपसर्गत्वेन षत्वमपि भविष्यति । तद्द्वारा करणविशेषणत्त्वात् कारकवचनोऽपि सुशब्दो भविष्यतीति । वृत्त्यविरोधेनैव मन् क्तिनादिसूत्रस्य सुष्टुतिशब्दो विषयो भविष्यति । प्रकृतिः प्रहृतिरित्यत्र भावे क्तिन् प्रत्युदाहृतेति । न तत्र प्रशब्दस्य करण परत्वम् । करणे क्तिनुदाहरणेऽपि धात्वर्थमात्रविशेषणतैव विवक्षिता न तद्द्वारा प्रत्ययार्थविशेषणतापीति तत्प्रत्युदाहरणोपपत्तिरिति । सुष्टुतिरित्यत्र पुनः क्तिनभिधेयकरणपर्यंतं सुशब्दस्य व्यापार इत्यदाहरणतैव न प्रत्युदाहरणतेति । न । किमत्रसुशब्दः श्रुत्यैव प्रकृतिप्रत्ययार्थोभयविशेषणपरः । उत शुत्यैकं विशिनष्टि अर्थादितरदिति । यदाप्युभयपरत्वं तदापि किं यौगपद्येन उत क्रमेणेति । आद्ये प्रति विशेष्यं विशेषणपदावृत्तिरिति प्रसंगः । द्वितीये विरम्य व्यापारापातः न च शब्दबुद्धि कर्मणां विरम्य व्यापारः कस्यचिद्दृष्ट इष्टो वा । अतो न श्रुतोभयपरत्वम् । अथैकत्र श्रुत्या तात्पर्यम् । अपरत्र त्वर्थादिति । तत्र धात्वर्थसंबंधस्यार्थिकत्वे षत्वासिद्धिः । प्रत्ययार्थसंबंधस्यार्थिकत्वे मन् क्तिन्नित्यादिस्वरासिद्धिः । अर्थिकेनापि कारकसंबंधेनोदाहरणत्वाभिधाने प्रकृतिः प्रहृतिरित्याप्रत्युदाहरणं न स्यात् । श्रुत्या धात्वर्धमात्रसंबंधस्यापि प्रशब्दस्यार्थात्तत्करणसंबंधः केन वारयितुं शक्यत इत्येषा दिक् । अत इह प्रत्ययार्थमात्र संबंधवरत्वांगीकारेण स्वरः सिद्ध्यतु षत्वं तु छांदसमस्तु । शोभना स्तुतिर्यस्यामिति बहुव्रीहिर्वा भवतु एवं च नञ्सुभ्याम् (पा ६-२-१७२) इत्यंतोदात्तं भविष्यति । अथवा सुष्ठु स्तुवंतीति सुष्टुतय इति करणभूता ऋचः स्तुतिशब्देनोच्यंते । क्तिच् क्तौ च संज्ञायाम् । पा ३- -१७४ । इति क्तिच् व्रत्यये सति चित्त्वादंतोदात्तता भविष्यति । न च करणीभूतानामृचां कर्तृप्रत्ययेन क्तिचा कथमभिधानमिति वाच्यम् । काष्ठानि पचंतीतिवत्तासामपि स्वव्यापारप्राधान्य विवक्षया करणत्वोपपत्तेरिति ॥ ७ ॥

वृषा कामानां वर्षितेंद्र ओजसा स्वकीयबलेनानुग्रहीतुं कृष्टीर्मनु । ष्यानियर्ति । प्राप्नोति । कीदृश इंद्रः । ईशान समर्थोऽप्रतिष्कुतः प्रतिशब्दरहितः । याच्यमानं न परिहरतीत्यर्थः । इंद्रस्य दृष्टांतः । वंसगो वननीयगतिर्वृषभो यूथेव गोयूथानि यथा प्राप्नोति तद्वत् ॥ वृषा । कनिन्युवृषितक्षिधन्विरादिद्युप्रतिदिवः (उ १-१५६) इति वर्षतः कनिन्प्रत्ययः । कित्त्वाद्गुणाभावः । नित्त्वादाद्युदात्तः । यूथा इव । युवंति मिश्रीभवंतीति यूथानि । यु मिश्रणामिश्रणयोः । तिथपृष्ठगूढयूथप्रोथाः । उ २-१२ ॥ इति थक् प्रत्ययांतो निपातितः । निपातनाद्धीर्घत्वम् । प्रत्ययस्वरेणाकार उदात्तः । शेश्छंदसि बहुलम् (पा ६-१-७०) इति लुक् । इवेन एभक्त्यलोपः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् । पा २-१-४-२ । इति समासेऽपि स एव स्वरः । वंसगः । पृषोदरादित्त्वादभिमतरूपस्वरसिद्धिः (पा ६-३-१०९) कर्षंतीति कृष्टयः । क्तिच् क्तौ च संज्ञा यामिति क्तिच् । चित्त्वादांतोदात्तः । इयर्ति । ऋ सृ गतौ । तिप् । शपः श्लुः श्लौ (पा ६-१-१०) इति द्विर्भावः । अभ्यासस्योरदत्वहलादिशेषौ । पा ७-४-६६-६० । अर्तिपिपर्त्योश्च पा ७-४-७७ । इत्यकारस्य इकारः । अभ्यासस्यासवर्णे (पा ६-४-७८) इतीयङादेशः । अंगस्य गुणोरपरत्वम् । ओजसा । उब्जेर्बलोपश्च (उ ४-१९१) इत्यसुन् तत्सन्नियोगेन बकार लोपः । लघूपधगुणः (पा ७-३-८६) नित्त्वादाद्युदात्तः । ईशानः । ईश ऐश्वर्ये लटः शानच् । अदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लुक् । चित इत्यंतोदात्तं बाधित्वानुदात्तेत्त्वाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन धातुस्वर एव शिष्यते । अप्रतिष्कुतः । अप्रतिशब्दितः । कु शब्दे । कर्मणि क्तः । पारस्करादित्वात्सुडागमः । सुषामादित्वात्षत्वम् । नञ् समासः अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ८ ॥

य इंद्रः स्वयमेक एव चर्षणीनां मनुष्याणामिरज्यति ईष्टे तथा वसूनां धनानामिरज्यति स इंद्रः पंच निषादपंचमानां क्षितीनां निवासार्हाणां वर्णानामनुग्रहीतेति शेषः ॥ एकः । इण् गतौ । इण् भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् (उ ३-४३) इति कन् । बाहुलकात्कलोपाभावः नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । चर्षणीनाम् । प्रातिपदिकस्वरेणांतोदात्तः । अंतोदात्तादित्यनुवृत्तौ नामन्यतरस्यामिति विभक्तेरुदात्तत्वम् । वसूनां निदित्यनुवृत्तौ शृसृस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबंधिमनिभ्यश्च (उ १-११) इत्युप्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तः । इरज्यति । कंड्वादिष्विरिङ् ईर्ष्यायाम् । अत्रैश्वर्यार्थः । कंड्वादिभ्यो यक् (पा ३-१-२७) प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । पंचपचि व्यक्तीकरणे । पंचेश्चेति कनिन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । क्षितीनां प्रातिपदिकस्वरेणांतोदात्तः । नामन्यतरस्यामिति विभक्तेरुदात्तत्वं ॥ ९ ॥

आश्विनं शंसिष्यन्निंद्रं वो विश्वतस्परीति जुहुयात् । संस्थितेष्वाश्विनाय स्तुवत इति खंडे बण्महा असि सूर्येति द्वाभ्यामिंद्रं वो विश्वतस्परि (आ ६-५) इति सूत्रितं ॥ चतुर्विंशेऽहनि प्रातः सवने ब्राह्मणाच्छंसिन इंद्रं वो विश्वतस्परीत्यारंभणीया । चतुर्विंश इत्युपक्रम्य ऋजुनीती नो वरुण इंद्रं वो विश्वतस्परि आ ७-२ । इति सूत्रितं ॥ १० ॥