प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 170

5 ऋचः

ऋषिः: इंद्रः देवता: इंद्रः छन्दः: बृहती

सूक्तम् 1.170 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 1.170.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
1.170.1
न नू॒नमस्ति॒ नो श्वः कस्तद्वे᳚द॒ यदद्भु᳚तम् ।
अ॒न्यस्य᳚ चि॒त्तम॒भि सं᳚च॒रेण्य᳚मु॒ताधी᳚तं॒ वि न᳚श्यति ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
न । नू॒नम् । अस्ति᳚ । नो इति᳚ । श्वः । कः । तत् । वे॒द॒ । यत् । अद्भु᳚तम् ।
अ॒न्यस्य᳚ । चि॒त्तम् । अ॒भि । स॒म्॑च॒रेण्य᳚म् । उ॒त । आ॑धी᳚तम् । वि । न॒श्य॒ति॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

परिदेवनप्रकारः प्रतिपाद्यते इन्द्रआह—अद्यतनंयदस्तितन्नूनमद्यनास्ति नूनमत्रविचिकित्सार्थे अत्राद्येतियद्यपिनास्ति तथाप्युत्तरवाक्येश्वइतिदर्शनादत्राद्येतिगम्यते तथाश्वोपिनूनंनोउशब्दोऽव- धारणे श्वस्तनमपिनैव नास्ति अद्ययथास्मदर्थंनिरुप्तमस्मभ्यंनास्तिकिल श्वःकथंलप्स्यतइतिभावः यदद्भुतंअन्यस्मैनिरुप्यान्यस्मैदत्तमितियदस्ति वैपरीप्यंतत्कोवेद यद्वा यदद्भुतं भाविकार्यंयदस्ति- तत्कोवेद अद्यश्वोवालभ्यतइतिआशानकार्येत्युक्तंभवति तदेवाह—अभिसञ्चरेण्यंसर्वतःसञ्चारि अन्य- स्यचित्तंमानसंकोवाजानातीतिशेषः उतअपिच आधीतंआध्यातंचिन्तितमपिविनश्यति किमुसकृ- त्स्मृतंनश्यतीति ॥ १ ॥

1.170.2 समानपद
किं न᳚ इन्द्र जिघांससि॒ भ्रात᳚रो म॒रुत॒स्तव᳚ ।
तेभि᳚ः कल्पस्व साधु॒या मा नः᳚ स॒मर᳚णे वधीः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
किम् । नः॒ । इ॒न्द्र॒ । जि॒घां॒स॒सि॒ । भ्रात᳚रः । म॒रुतः᳚ । तव᳚ ।
तेभिः᳚ । क॒ल्प॒स्व॒ । सा॒धु॒॑या । मा । नः॒ । स॒म्॑अर᳚णे । व॒धीः॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इदमग्स्त्यवाक्यं हेइन्द्र नोस्माननपराधिनः किंजिघांससि हन्तुमिच्छसि कथमवध्यत्वमित्यत- आह—मरुतस्तवभ्रातरः त्वयाभोगप्रदानेनभरणीयाइत्यर्थः अतोवयमवध्याइत्युक्तंभवति मरुता- मिन्द्रभ्रातृत्वमेकस्मिन्नेवदितिगर्भेउत्पन्नत्वात् साचोत्पत्तिःपुराणेषुप्रसिद्धा सन्तुभ्रातरः ततश्चकिमि- त्यतआह—तेभिस्तैर्मरुद्भिःसह साधुयासाधुत्वंकल्पस्व कल्पय हविर्भागान्तैः सहयुद्धंवानोस्मान् स- मरणेसङ्ग्रामेमावधीः माहिंसीः यद्वा कॢप्तेर्दृष्टान्तः—सङ्ग्रामेयथाविरोधिनंहंसिनतथास्मानिति ॥ २ ॥

1.170.3
किं नो᳚ भ्रातरगस्त्य॒ सखा॒ सन्नति᳚ मन्यसे ।
वि॒द्मा हि ते॒ यथा॒ मनो॒॑स्मभ्य॒मिन्न दि᳚त्ससि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
किम् । नः॒ । भ्रा॒तः॒ । अ॒ग॒स्त्य॒ । सखा᳚ । सन् । अति᳚ । म॒न्य॒से॒ ।
वि॒द्म । हि । ते॒ । यथा᳚ । मनः᳚ । अ॒स्मभ्य᳚म् । इत् । न । दि॒त्स॒सि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इदमिन्द्रवाक्यं हेभ्रातः हेअगस्त्य हविःप्रदानवरप्रदानाभ्यांपरस्परोपकारकत्वाद्भ्यतृत्वं तादृश- स्त्वं सखासन् अस्मद्धितकार्यपिसन् नोस्मान् किमतिमन्यसे कस्मादपराधादतिक्रम्यमनुपे अपलपसि नायमपलापः किन्तु तथ्यमेवेतिचेदुच्यते मन्तव्यंतेतव मनोमानसंयथायथावत् विद्मजानीमः कथं- जानीथेतिउच्यते अस्मभ्यमिन्नदित्ससि अस्मदर्थंनिरुप्तमस्मभ्यंदातुंनेच्छस्येव इदेवार्थे ॥ ३ ॥

1.170.4
अरं᳚ कृण्वन्तु॒ वेदिं॒ सम॒ग्निमि᳚न्धतां पु॒रः ।
तत्रा॒मृत᳚स्य॒ चेत᳚नं य॒ज्ञं ते᳚ तनवावहै ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अर᳚म् । कृ॒ण्व॒न्तु॒ । वेदि᳚म् । सम् । अ॒ग्निम् । इ॒न्ध॒ता॒म् । पु॒रः ।
तत्र᳚ । अ॒मृत᳚स्य । चेत᳚नम् । य॒ज्ञम् । ते॒ । त॒न॒वा॒व॒है॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इदमिन्द्रवाक्यं अपरेग्स्त्यवाक्यमाहुः हेऋत्विजोयूयंअगस्त्योङ्गीकृतवान् तस्माद्वेदिमरंकृण्वन्तु कुर्वन्तु संमार्जनपर्युक्षणादिनापरिचरन्तु तथापुरः पुरस्तात् अग्निमाहवनीयादिकंसमिन्धतां इघ्मप्र- क्षेपेणप्रज्वालयन्तु तत्राग्नावमृतस्यामरणलक्षणस्यदेवत्वस्यचेतनंप्रज्ञापकंयज्ञं हेअगस्त्य तेत्वदीयंत्वं- चाहंचतनवावहै अगस्त्यवाक्यपक्षेशिष्टमविशिष्टं तत्र वेद्याममृतस्यतत्साधनस्य हविषश्चेतनंप्रज्ञाप- नमासादनंकुरुत किञ्च आवांपत्नीयजमानौ अध्वर्युयजमानौवा हेइन्द्र तेत्वदर्थंयज्ञंतनवावहै ॥ ४ ॥

1.170.5
त्वमी᳚शिषे वसुपते॒ वसू᳚नां॒ त्वं मि॒त्राणां᳚ मित्रपते॒ धेष्ठ᳚ः ।
इन्द्र॒ त्वं म॒रुद्भि॒ः सं व᳚द॒स्वाध॒ प्राशा᳚न ऋतु॒था ह॒वींषि᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । ई॒शि॒षे॒ । व॒सु॒॑प॒ते॒ । वसू᳚नाम् । त्वम् । मि॒त्राणा᳚म् । मि॒त्र॒॑प॒ते॒ । धेष्ठः᳚ ।
इन्द्र᳚ । त्वम् । म॒रुत्॑भिः᳚ । सम् । व॒द॒स्व॒ । अध᳚ । प्र । अ॒शा॒न॒ । ऋ॒तु॒॑था । ह॒वींषि᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

इदमगस्त्यवाक्यं हेवसूनांवसुपते अतिप्रभूतानांपुरोडाशाज्यादिधनानांस्वामिन् हेइन्द्र त्वमीशि- षे ईश्वरोभवसि सर्वस्यवृत्त्यवृत्तिभ्यांबहुत्वंनित्यसंबन्धश्च्प्रतिपद्यते यद्वा हेवसुपते वसूनामीशिषेइ- तियोजना द्वितीयोवसुश्ब्दोनुवादोवा तथा हेमित्राणांमित्रपते अस्मदादिमित्रस्य नित्यंपालकेन्द्र त्वंधेष्ठः सर्वस्यातिशयेनधारकोसि हेइन्द्र त्वंउक्तमहिमस्त्वंमरुद्भिः संवदस्व तैः साकंसम्यक् कृत- मितिवदस्व अध अपिच त्वंऋतुथा ऋतावृतौ उपलक्षणमेतत्कालस्य तत्तद्यागकालेहवींषिआज्य- चर्वादीनिप्राशनप्रकर्षेणभुंक्ष्व ॥ ५ ॥

प्रतिवइतिषळृचंसप्तमंसूक्तं आगस्त्यं त्रैष्टुभं मारुतं आद्येद्वेकेवलमारुते शिष्टाश्चतस्रोमरुत्वदिन्द्र- देवताकाः प्रतिवःषण्मारुतंतुचतस्रोन्त्यामरुत्वतीयाइत्यनुक्रमणिका विशेषविनियोगोलैङ्गिकः ।