प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 191

कङ्कतः अल्पविषः कश्चिन्नकङ्कतः तद्विपरीतः अनल्पविषोमहारोगादिः तकतेर्गत्यर्थस्यवर्ण- व्यत्ययेनकङ्कतइतिसरन् भवति अथोअपिचसतीनकङ्कतः सतीनमित्युदकनाम सतीनंगहनमिति- तन्नामसुपाठात् उदकचारीअल्पविषवान् कश्चित् डुंडुभादिः एवंद्वावितिअल्पविषमहाविषभेदेनजल- स्थलभेदेन्वाद्विप्रकारौइतिप्लोषणावितिप्रकारद्वैविध्यदाहकत्वयोः प्रतिपादनायेतिकारद्वयं तथाअदृ- ष्टाअदृश्यमानरूपाः एतत्संज्ञकाश्चकेचित् विषधराएवमुक्तप्रकारायेसन्ति तेनूनंमान्यलिप्सत निः- शेषेणलिंपन्ति सर्वाण्यङ्गानिविषमावृणोति केनैवंकृतमितिनज्ञायतेइतिभावः ॥ १ ॥

अनेनविषघ्न्योषधिः स्तूयते आयतीविषदष्टस्यसकाशमागछन्ती विषनिर्हरणसाधनौषधिः अदृ- ष्टान् अदृश्यमानान् विषधरान् हन्तिहिनस्ति अथोअपिच परायतीपरागच्छन्ती संमार्जनसमये वा- क् प्रवृत्ताहन्तिनाशयतिजलचरविषधरान् अथोअपिच अवघ्नती कर्मणिकर्तृप्रत्ययः अवहन्यमानौष- धिः स्वगन्धेनहन्तिबहुविषान् यद्वा काचिदोषधिः दंशकान्मारयत्येव अथोअपिच पिंषतीपेषणंकर्त्री- दृषत् पिष्यमाणावौषधिः पिनष्टि चूर्णीकरोत्यल्पविषान् अथवासर्वेषुवाक्येष्वविशेषेणसर्वविषका- रिणांनाशउक्तः ॥ २ ॥

अन्यांश्चविषहेतूनाह शरासः शरावेणुदण्डसदृशाअन्तश्छिद्रास्तृणविशॆषाः कुशरासः कुत्सितश- राः अल्पच्छिद्राः शरसदृशाः तृणविशेषाः दर्भासोदर्भाः कुशाः सैर्याः तटाकादिप्रान्तोद्भवाः तृणवि- शेषाः अश्ववालाइतिप्रसिद्धाः उतापिचमौञ्चाः मुञ्चाः प्रसिद्धाः बैरिणाः वीरणप्रकाराः एतेषुवर्तमा- नाः अदृष्टाः उक्तरूपाः सर्वेविषधराः साकंमिलित्वा न्यलिप्सत निलिपन्तिस्म ॥ ३ ॥

गावोगोष्ठेन्यसदन् निषीदन्ति मृगासोमृगाः न्यविक्षत निविष्टाः स्वस्वस्थानउपरताः जनानांप्रा- णिनांकेतवः प्रज्ञानानि उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः नीचान्यभवन् एतस्मिन् समयेअदृष्टाअदृश्य- मानरूपाः सन्तोन्यलिप्सत निलिंपन्तिविशेषेण ॥ ४ ॥

त्येतेएतेसर्पाः प्रत्यदृश्रन् प्रतिदृश्यन्ते रात्रौश्वासादिलिङ्गेन उःपूरणः यद्वा तेरात्रौहन्तारः दिवा- एतेप्रतिदृश्यन्ते तत्रदृष्टान्तः—प्रदोषंरात्रिर्दोषारात्रिंप्रतितमसाभिभूतासुरात्रिषुतस्कराइव हिंसका- श्चोरादृश्यन्ते तथातद्वत् कीदृशास्ते अदृष्टाः अपरिदृश्यमानाः विश्वदृष्टाः विश्वंदृष्टंयैस्तेतादृशाः प्रति- दृश्यन्ते अतोहेनराः प्रतिबुद्धाअभूतन भवत ॥ ५ ॥

अतः परंविषचिकित्सा तत्रतावत् हेसर्पाः वोयुष्माकंद्यौः पिता पृथिवीमातासोमोभ्राता अदिति- र्देवमातास्वसा एवंमहानुभावामहोरगाअदृष्टाः अन्यैरदृश्यमानरूपाः स्वयंतुविश्वदृष्टाः सर्वस्यद्रष्टा- रोयूयंतिष्ठतस्वस्थाने मांप्रतिमागच्छत सुसुतरांकंसुखंयथातथा इलयत ईरयतगच्छत सोमशब्देन- सोमाधारोद्युलोकउच्यते पृथिव्यन्तरिक्षद्युस्थानस्थाःसर्पाःस्वस्वस्थानंप्राप्नुत अस्मद्बाधांमाकुरुतेत्य- र्थः ॥ ६ ॥

येअंस्याः अंसार्हाः अंसगाः अंसेभवाः अंसाभ्यांखादन्तोवा तथायेअंग्याः अङ्गाः अङ्गेनशरीरेण- हन्तारोवालूतिकादयः सूचीकाः सूचीदृशः पुच्छरोमाणोवृश्चिकाद्याः येचप्रकङ्कताः प्रकृष्टविषाः प्र- कृष्टगामिनोवामहोरगाः अदृष्टाः अदृश्यमानाः किञ्चन यत्किंचित् सर्पजातमस्ति इहास्मिन्समीपेवो- युष्माकंकिमस्ति अतःयूयंसर्वेसाकंसहनिजस्यत नितरांजस्यत मुञ्चतास्मान् जसुमोक्षणे दैवादिकः ॥ ७ ॥

असौसूर्यः पुरस्तात् पूर्वस्यांदिशिउत् उदेति कीदृशःसः विश्वदृष्टः विश्वेद्रष्टव्यायस्यसतादृशः अदृ- ष्टहादृष्टाविषविशेषाः विषधरविशेषावा तेषांहन्ता यद्वा अदृष्टंदर्शनमज्ञानंअन्धकारस्तस्यहन्ता सूर्ये- उदितेसतिसर्वेविषधराः विषाणिवापलायन्ते किंकुर्वन्नुदेतीतिचेदुच्यते—सर्वान् अदृष्टान्अद्रष्टव्यान्- विषराक्षसादीन् जंभयन् हिंसयन् तथासर्वायातुधान्यश्चयातवोयातनाः तीव्रवेदनाः तासांधात्रीरु- त्पादयित्रीर्महोरगीराक्षसीर्वाजंभयन् पुरस्तादुदेति अतोस्मत्तोनिजस्यतेतिसंबन्धः ॥ ८ ॥

असौपुरस्ताद्दृश्यमानःसूर्यः सर्वस्यप्रेरकआदित्यः उदपप्तत् ऊर्ध्वंगच्छति पततेर्लुङि पुमागमेरूपं किंकुर्वन् विश्वानिबहूनिविषाणि पुरुप्रभूतंजूर्वन् हिंसन् कीदृशोसौ पर्वतेभ्यः पर्ववद्भ्यः प्राणिभ्यः ते- षामुपकाराय आदित्यः विषोदकादीनामदनशीलः विश्वदृष्टः विश्वंदृष्टंयेनतादृशः अदृष्टहा अदृष्टानां- विषविशेषणांहन्ता एवंमहानुभावः सूर्यऊर्ध्वमारोहति अतोविषशङ्कानकार्या ॥ ९ ॥

आदित्यमण्डलेचतुर्थेनाङ्गुलिनाविषमादायमधुक्रुत्ययोजयित्वानिर्विषोभवेदितियदेतद्विषविद्या- यामुक्तं तदिदमत्रोच्यते—अहंविषावृतोगस्त्यः सूर्येसर्वस्यप्रेरयितरिमधुविद्यारूपेसूर्यमण्डलेविष- मावृत्यवर्तमानंसूर्येआसजामिआसक्तंकरोमि तत्रदृष्टान्तः—सुरावतोगृहेसुरानिर्मातृसदने दृतिमिव चर्ममयसुरापात्रमिव यथातत्कर्तुर्नदोषायभवति तद्वद्विषमादित्यस्यनबाधकमित्यर्थः सोचित् चि- त्पूजायां नुःप्रसिद्धौ पूज्यःससूर्यःखलुनमराति नम्रियते नोवयंमराम तदनुग्रहात्तत्रैवविषस्ययोजि- तत्वाद्बयमपिनम्रियामहै उभयोरमरणेकारणमाह—हरिष्ठाः हरयोश्वाः तेषुस्थितआदित्यः आरेदूरे- अस्यविषस्ययोजनंप्राणंचकार तदेवोच्यते हेविषत्वात्वांमधुअमृतं चकार विषस्यविषभावंदूरेपनो- द्यामृतीचकारेति एषैवमधुलामधुदात्रीनिर्विषीकर्त्रीमधुविद्या यदेतदादित्यस्यमण्डलेविषयोजनं तेनचामृतीकरणंयदस्तिएषामधुविद्या ॥ १० ॥

इयत्तिकाइयत्तांकुर्वाणाइयत्तावतीवावालेत्यर्थः शकुन्तिका शकुन्तः शकुनः तस्यस्त्रीतां कपिञ्च- लीमाहुः सकासातेतवविषंजघास भक्षितवती साविषहर्त्रीतिप्रसिद्धा सोचित् साउइतिनिपात समु- दायएकंपदं सापिशकुन्तिकानम्रियते नित्यप्रतिपक्षत्वाद्विषस्य शिष्टंव्याख्यातचरं अनेनविद्यायांयद्दे- हावृतंविषंतस्यशकुनेभ्यआदित्यायचप्रदानमस्तीत्युक्तंभवति ॥ ११ ॥

त्रिःसप्त त्रिगुणिताः सप्तसंख्याकाविष्पुलिङ्गाकाः विविधाः ष्पुलिङ्गकाः सप्तसुजिह्वासुलोहि- तशुक्लकृष्णभेदेनैकविंशतिर्यासांताः यद्वा त्रिःसप्त एकविंशतिभेदाविष्पुलिङ्गकाः सूक्ष्मचटिकावि- षप्रतिपक्षभूताः विषस्यास्मदावरकस्यपुष्पंपोषमक्षन् अदन्तु नाशयन्तु ताश्चनमरन्तिनवयमपि शि- ष्टमविशिष्टम् ॥ १२ ॥

नवानांनवतीनांनवाधिकानांनवतिसंख्याकानांनदीनां पुनःकीदृशीनां विषस्यास्मद्भ्यापकस्यस- र्वस्यविषस्यरोपुषीणां लोपयित्रीणांछेन्त्रीणांसर्वासामुक्तानांगङ्गादिनदीनांनामाग्रभं गृह्णामि सं- कीर्तयामि ग्रहेश्छान्दसेलुङि छान्दसश्च्लेर्लुक् हृग्रहोर्भः अस्ययोजनमित्यादिगतम् ॥ १३ ॥

त्रिःसप्त एकविंशतिसंख्याकाः मयूर्योमयूरस्त्रियः ताः विषकारिसर्पद्वेषिण्यइतिप्रसिद्धाः नागद्वे- षिगरुडपक्षादुत्पन्नत्वात् तथासप्त एतत्संख्याकाः सर्पणस्वभावाःस्वसारः स्वयमेवसरणाः अग्रुवः नदीनामैतत् गंगाद्याःप्रसिद्धाः सप्तनद्यः सन्ति तास्ते हेदेह तवविषंविजभ्रिरे विशेषेणहरन्तु तत्रदृ- ष्टान्तः—उदकंकुभिनीः कुंभीन्यःकुंभवत्यः कुंभेनजलहारिण्यइव तायथातद्धरन्ति तद्वन्नद्योमयूर्य- श्चातिप्रभूतंहरन्तु ॥ १४ ॥ अथपञ्चदशी—

इयत्तकःकुत्सितेयत्तः अल्पप्रमाणइत्यर्थः कुषुंभकःकुंपृथ्वीं सुंभति विलिखतीति सर्पाणांकुत्सितं- सुंभयितानिग्रहीतावाकुषुम्भकोनकुलः सतेविषंहरत्वितिशेषः यदिनतथासकरोति तकंकुत्सितंतन्नकु- लमश्मनाभिनद्मि विदारयामि विषनिर्हरणप्रयोगे यावद्विषापगमंतंपाषाणानुघातमनुतिष्ठन्तितद्वि- दः तदिदमत्रोक्तं ततः एवं प्र्योगेसति विषंप्रवावृते विषावृताद्देहाद्विषंप्रवर्तते निर्गच्छतु काःप्रति उच्यते पराचीः परागञ्चनवतीरतिदूरगाः संवतः संविभागवतीर्दिशः अनु अनुलक्षीक्रुत्यदिगन्तं प्रति- गच्छतु नमांप्रतिगच्छत्वित्यर्थः ॥ १५ ॥

अध्यायोपाकर्णोत्सर्गेयोःकुषुंभकस्तदित्यन्त्याविनियुक्ता दधिसक्तून् जुहोतीत्युपक्रम्यकुषुम्भक- स्तदब्रवीदितिसूत्रितत्वात् । ॥ इतिप्रथमंमण्डलम् ॥ एवंमहानुभावेनागस्त्यमहर्षिणोच्यमानेसति गिरेः सकाशात्प्रवर्तमानकः प्रवर्तमानोतिशीघ्रम- भिगच्छन् कुषुंभकोनकुलः तदब्रवीत् तद्वाक्यमाचख्यौ किंत्दितिउच्यते—वृश्चिकस्यैतद्विषं अरसं असारं बाधकंनभवतीत्यर्थः तथा लोकेपिसप्रदष्टमपिक्रिम्यादिदंशनमेव अतोनबाधइतिहिवदन्ति एवमभिवचनेनसोपिनिर्विषोभवत् अथतंवृश्चिकंप्रतिनकुलआह हेवृश्चिक तेविषमरसं अतस्तमृषिं- किंकरिष्यति तस्मात्परिहरेति यदैवमवादीत् तदाप्रभृतिवृश्चिकविषमसारमभवत् एषाविषनिर्हरि- ण्युपनिषत् ॥ १६ ॥