प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 152

7 ऋचः

ऋषिः: दीर्घतमा औचथ्यः देवता: मित्रावरुणौ छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 1.152 - सम्पूर्णम्

1 / 7
ऋक्: 1.152.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (7)
1.152.1
यु॒वं वस्त्रा᳚णि पीव॒सा व᳚साथे यु॒वोरच्छि᳚द्रा॒ मन्त᳚वो ह॒ सर्गा᳚ः ।
अवा᳚तिरत॒मनृ᳚तानि॒ विश्व᳚ ऋ॒तेन᳚ मित्रावरुणा सचेथे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यु॒वम् । वस्त्रा᳚णि । पी॒व॒सा । व॒सा॒थे॒ इति᳚ । यु॒वोः । अच्छि᳚द्राः । मन्त᳚वः । ह॒ । सर्गाः᳚ ।
अव᳚ । अ॒ति॒र॒त॒म् । अनृ᳚तानि । विश्वा᳚ । ऋ॒तेन᳚ । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । स॒चे॒थे॒ इति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमित्रावरुणौ पीवसा पीनौ युवंयुवां यद्वा पीवसा पीनान्यच्छिन्नानिवस्त्राण्याच्छादनयोग्यानि वासांसि वसाथे आच्छादयथः यद्वा पीवसा स्थूलेन प्रभूतेन तेजसा वस्त्राणिदधाथे अविच्छिन्नानि वस्त्रस्थानीयनितेजांसि धारयथइत्यर्थः किंच युवयोः सर्गाः सृष्टयः अच्छिद्राः अच्छिन्नाः मन्तवोह मननीयाश्च ईदृशौ युवां विश्वा विश्वानि सर्वाणिअनृतानि असत्यानि अप्रियाणि पापान्यवातिरतं नाशयतम् विश्वेत्यत्रसंहितायां ऋत्यकइतिप्रकृतिभावोह्रस्वत्वंच ऋतेनफलेन तत्साधनेनयज्ञेनवास- चेथे संगच्छेथे अस्मभ्यं योजयथइत्यर्थः ॥ १ ॥

1.152.2
ए॒तच्च॒न त्वो॒ वि चि᳚केतदेषां स॒त्यो मन्त्र᳚ः कविश॒स्त ऋघा᳚वान् ।
त्रि॒रश्रिं᳚ हन्ति॒ चतु᳚रश्रिरु॒ग्रो दे᳚व॒निदो॒ ह प्र᳚थ॒मा अ᳚जूर्यन् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ए॒तत् । च॒न । त्वः॒ । वि । चि॒के॒त॒त् । ए॒षा॒म् । स॒त्यः । मन्त्रः᳚ । क॒वि॒॑श॒स्तः । ऋघा᳚वान् ।
त्रिः॒॑अश्रि᳚म् । ह॒न्ति॒ । चतुः᳚॑अश्रिः । उ॒ग्रः । दे॒व॒॑निदः᳚ । ह॒ । प्र॒थ॒माः । अ॒जू॒र्य॒न् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

एषंएतयोर्मध्ये बहुवचनंपूजार्थं यद्वा तदनुचरापेक्षयाबहुवचनं एतयोर्मध्ये त्वःचन एकएवएतत् वशेषेणचेतति अनुतिष्ठतीत्यर्थः सविशेष्यते सएकःसत्योबाध्यः सत्सुभवोवामन्त्रोमननवान् कविश- स्तः कविभिर्मेधाविभिः शंसनीयःऋघावान् हिंसावान् अनेन वक्ष्यमाणस्यसामर्थ्यस्यसंभाविताप्रति पादिताभवदित्युक्तम् किंतदित्याशंक्याह त्रिरश्चिं अश्रित्रयोपेतमायुधंत्रिरश्रि तद्वंतं मत्वर्थोलुप्यते उपलक्षणमेतत् सर्वायुधसंपन्नमित्यर्थः एतन्नामानंवाचतुरश्रिः ततोप्यधिकायुधवान् नकेवलमायुध- सामर्थ्यं किंतु उग्रः स्वयमुद्गूर्णबलः हन्तिहिनस्ति अतिबलंशत्रुं किंच युवयोरेकस्यैव सामर्थ्येन देव- विदोह देवनिन्दकास्तुप्रथमाःसमर्थाःसन्तोऽपि अजूर्यन्स्वयमेवजीर्णाभवन्ति जीर्यतेःश्यनि बहुलं- छन्दसीत्युत्वं युवयोर्मध्येएकोऽपिमहाबलः मिलितयोस्तुसामर्थ्येकिमुवक्तव्यमितिभावः अथवा एषांयुवयोरेतत् उत्तरत्रवक्ष्यमाणं सामर्थ्यंएकः सप्यादिलक्षणोविचिकेतत् विशेशेणजानाति शेषं पूर्ववत् ॥ २ ॥

1.152.3
अ॒पादे᳚ति प्रथ॒मा प॒द्वती᳚नां॒ कस्तद्वां᳚ मित्रावरु॒णा चि᳚केत ।
गर्भो᳚ भा॒रं भ᳚र॒त्या चि᳚दस्य ऋ॒तं पिप॒र्त्यनृ᳚तं॒ नि ता᳚रीत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒पात् । ए॒ति॒ । प्र॒थ॒मा । प॒त्॑वती᳚नाम् । कः । तत् । वा॒म् । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । आ । चि॒के॒त॒ ।
गर्भः᳚ । भा॒रम् । भ॒र॒ति॒ । आ । चि॒त् । अ॒स्य॒ । ऋ॒तम् । पिप᳚र्ति । अनृ᳚तम् । नि । ता॒री॒त् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमित्रावरुणा मित्रावरुणौ पद्वतीनां मनुष्यादीनां प्रजानां प्रथमाप्रथमभाविनी अपात् पादर- हितोषाः प्रतिदिनं सूर्यचन्द्रादिवत् स्वस्याः परिभ्रमणाभावात् सूर्यगमनेनैव स्वगमनादपादितिच- एतीतिचोपचर्यते तत् तादृशंवां युवयोः प्रसिद्धंकर्म कःआचिकेत कःआभिमुख्येनजानाति कितज्ञाने अतःस्तुत्यमित्यर्थः मित्रावरुणयोरहोरात्रदेवत्वादहोरात्रयोरन्तरालस्यैवोषस्त्वादेतत्कर्मत्वं किंचा- स्यलोकस्यभारंनिर्वाहं गर्भः युवयोः गर्भस्थानीयः शिशुरादित्यः अहोरात्रयोर्मध्यकालउत्पत्तेस्ता- भ्यामेव मित्रावरुणत्वात् अहोरात्रेवैमित्रावरुणावितिश्रुतेः । सआभरतिचित् समन्तान्निर्वहत्येवहर- तिवास्यभारंजाड्यं चिदित्यवधारणे तत्कथमितितदुच्यतेऋतंसत्यंजगतः प्रकाशगमनादिरूपं पिपर्ति पूरयति अनृतं उक्तविलक्षणं अन्धकारं गमनादि निरोधंच नितारीत् नितरति निमज्जयति नाशयती- त्यर्थः शिशोर्जगद्भारवहनरूपं कर्मयुष्मत्सामर्थ्यादिति ॥ ३ ॥

1.152.4
प्र॒यन्त॒मित्परि᳚ जा॒रं क॒नीनां॒ पश्या᳚मसि॒ नोप᳚नि॒पद्य᳚मानम् ।
अन᳚वपृग्णा॒ वित᳚ता॒ वसा᳚नं प्रि॒यं मि॒त्रस्य॒ वरु᳚णस्य॒ धाम᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
प्र॒॑यन्त᳚म् । इत् । परि᳚ । जा॒रम् । क॒नीना᳚म् । पश्या᳚मसि । न । उ॒प॒॑नि॒पद्य᳚मानम् ।
अन᳚व॑पृग्णा । वि॑त᳚ता । वसा᳚नम् । प्रि॒यम् । मि॒त्रस्य᳚ । वरु᳚णस्य । धाम᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

कनीनां कमनीयानां दीप्तानांकन्यकास्थानीयानां उषसांकनतेःकांतिकर्मणइञ् कृदिकारादक्तिन- इतिङीष् आमि कन्याशब्दस्यवाछन्दसंसंप्रसारणं तासांजारमादित्यंप्रयन्तमित् प्रगच्छन्तमेवपरिप- श्यामसिवयंपरिपश्यामः उपनिपद्यमानंक्षणमात्रमपिनिषीदन्तं नपश्यामः एतदपितयोःसामर्थ्यं पु- नस्तदेवविशेष्यते अनवपृग्णा अनवपृग्णानि असंपृक्तानिअतएवविततानि तेजांसिवसानंआच्छादय- न्तं प्रियंसर्वेषांप्रियभूतंमित्रस्यवरुणस्यचधामतेजः स्थानभूतं यद्वा प्रियंधामेतिसंबध्यते तयोःप्रेम- स्थानं ईदृशमादित्यं युष्मदनुज्ञयासंचरन्तंपश्यामसि ॥ ४ ॥

1.152.5
अ॒न॒श्वो जा॒तो अ᳚नभी॒शुरर्वा॒ कनि᳚क्रदत्पतयदू॒र्ध्वसा᳚नुः ।
अ॒चित्तं॒ ब्रह्म᳚ जुजुषु॒र्युवा᳚न॒ः प्र मि॒त्रे धाम॒ वरु᳚णे गृ॒णन्त᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒न॒श्वः । जा॒तः । अ॒न॒भी॒शुः । अर्वा᳚ । कनि᳚क्रदत् । प॒त॒य॒त् । ऊ॒र्ध्व॑सा᳚नुः ।
अ॒चित्त᳚म् । ब्रह्म᳚ । जु॒जु॒षुः॒ । युवा᳚नः । प्र । मि॒त्रे । धाम᳚ । वरु᳚णे । गृ॒णन्तः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

सएवादित्यः अनश्वः यद्यपिशीघ्रगाम्यश्वरहितः तथाअनभीशुः आलंबनाधारप्रग्रहस्थानीयर- श्मिरहितः तथाप्यर्वाजातः शीघ्रगमनवान्संपन्नः तथाविधोयमादित्यः कनिक्रदत् अत्यर्थंक्रन्दयन् क्रन्देर्यङ्लुगन्ताच्छतरिदाधर्त्यादौनिपात्यते ऊर्ध्वसानुः उपर्युपरिसमुच्छ्रयणः सन् पतयत् गच्छति अचित्तंचित्ताविषयं ब्रह्मपरिवृढंउक्तरूपंकर्ममित्रेवरुणेचउभयोर्धामतेजः स्थानंयुवानः मिश्रयन्तः तयोर्धाम्निआरोपयन्तः तथाप्रगृणन्तः युवयोस्तेजःप्रभावमतिप्रकर्षेणस्तुवन्तः जुजुषुः सेवन्तेमनुष्याः सूर्यस्यनिरालंबांतरिक्षसंचारात्मकंकर्मवरुणमित्रयोरधीनमितिस्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥

1.152.6 समानपद
आ धे॒नवो᳚ मामते॒यमव᳚न्तीर्ब्रह्म॒प्रियं᳚ पीपय॒न्त्सस्मि॒न्नूध᳚न् ।
पि॒त्वो भि᳚क्षेत व॒युना᳚नि वि॒द्वाना॒साविवा᳚स॒न्नदि᳚तिमुरुष्येत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । धे॒नवः᳚ । मा॒म॒ते॒यम् । अव᳚न्तीः । ब्र॒ह्म॒॑प्रिय᳚म् । पी॒प॒य॒न् । सस्मि᳚न् । ऊध᳚न् ।
पि॒त्वः । भि॒क्षे॒त॒ । व॒युना᳚नि । वि॒द्वान् । आ॒सा । आ॒॑विवा᳚सन् । अदि᳚तिम् । उ॒रु॒ष्ये॒त् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

मामतेयंममतायाःपुत्रंदीर्घतमसंमांब्रह्मप्रियंपरिवृढस्यकर्मणःप्रियतमं परिवृढस्याग्नेः प्रीणयितारं- वा अवन्तोः अवन्त्यः प्रोणवन्त्यः धेतवोगावःस्वस्मिन्प्त्व कोयेऊधन् ऊधसिआपीपयन् सर्वतआप्या- ययन्तु प्यायतेर्णिचिछान्दसःपीभावः ऊधोगतेनक्षीरेणयुवाभ्यांप्रदत्तेननोऽस्मान्रक्षंत्वित्यर्थः मित्रा- वरुणाभ्यांपयस्येतिश्रुतेः । एवंप्रदत्तहविः वयुनानि अनुष्ठानविषयज्ञानानि विद्वान् जानन् हुतशेषो- भक्षणीयइत्यवगच्छन् दीर्घतमाः पित्वः पितोः हुतशिष्टस्यान्नस्यतादृगन्नंआसा आस्येन भक्षयितुंभि- क्षेत याचेत युष्मान् किंच आविवासन् युवांसमन्तात् परिचरन् अदितिं अखण्डितं अन्यूनमेतत्कर्म- उरुष्येत् रक्षेत् यथाशिष्टंभिक्षेत यथाचकर्मसमापनेनरक्षेत् तथापीपयन्नित्यर्थः ॥ ६ ॥ मैत्रावरुणपशौवपायाःएषानुवाक्या सूत्रितंच—आवांमित्रावरुणाहव्यजुष्टिमायातंमित्रावरुणेति ।

1.152.7 समानपद
आ वां᳚ मित्रावरुणा ह॒व्यजु᳚ष्टिं॒ नम᳚सा देवा॒वव᳚सा ववृत्याम् ।
अ॒स्माकं॒ ब्रह्म॒ पृत᳚नासु सह्या अ॒स्माकं᳚ वृ॒ष्टिर्दि॒व्या सु᳚पा॒रा ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । वा॒म् । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । ह॒व्य॑जु᳚ष्टिम् । नम᳚सा । दे॒वौ॒ । अव᳚सा । व॒वृ॒त्या॒म् ।
अ॒स्माक᳚म् । ब्रह्म᳚ । पृत᳚नासु । स॒ह्याः॒ । अ॒स्माक᳚म् । वृ॒ष्टिः । दि॒व्या । सु॒॑पा॒रा ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेदेवौदेवनशीलौ मित्रावरुणा मित्रावरुणौ वांयुवां हव्यजुष्टिं हविःसेवां नमसानमस्कारोपलक्षि- तेनस्तोत्रेण अवसारक्षणेननिमित्तभूतेन आववृत्यां आवर्तयेयं यद्वा नमस्कारेणअवसा अन्नेनच आव- वृत्यां किंच हेमित्रावरुणौ अस्माकंसंबन्धिब्रह्मेदानींक्रियमाणं परिवृढंकर्म पृतनासुसंग्रामेषु सह्याः सह्यात् शत्रूनभिभूयात् अनेनकर्मणाशत्रूनभिभवेयमित्यर्थः किंच अस्माकं दिव्यादिविभवावृष्टिः सु- पारासुष्ठुपारयित्रीभवत्वितिशेषः वृष्टौसत्यांव्रीह्यादिद्वाराकर्मसमाप्तेरिति भावः ॥ ७ ॥

यजामहेवामितिचतुरृचंचतुर्दशंसूक्तं दैर्घतमसंत्रैष्टुभं मैत्रावरुणं यजामहेचतुष्कमित्यनुक्रमणिका विनियोगोलैङ्गिकः ।