प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 180

हेअश्विनौ युवोः युवयोरश्वाः रथवोढारोरजांसिरंजकान् लोकान् सुयमासः शोभननियमाः लोक- त्रयसञ्चारिणइत्यर्थः कदेत्याह यत् यत् यदावांरथः अर्णांसि अरणीयानभिमतदेशान् परिदीयत् परि- गच्छेत् परितोगच्छतिवा तदेत्यर्थः दीयतिर्गतिकर्मा तकतिदीयतीतितत्कर्मसुपाठात् किञ्च त्वदागम- नकालेयुवांयुवयोः पवयः वज्रारथनेमयोवाहिरण्याः हिरण्मयाः प्रुषायन् पुष्णन्तिअभिमतं यद्वाहिर- ण्मयानिपवयोमधुपात्राणिवांयुवाभ्यामर्थाययस्मादेवंतस्मात् युवांमध्वोमधुनोमधुसदृशस्यसोमरस- स्य कर्मणिषष्ठी सोमरसंपिबन्तावास्वादयन्तौउषसः उषः सबन्धिनिकाले सचेथे यज्ञंसङ्गच्छेथे अ- त्रक्रमोन्विवक्षितः उषः कालएवागत्यमधुरंसोमरसंपिबतमित्यर्थः ॥ १ ॥

हेअश्विनौ युवंयुवांयत् यदा अत्यस्यातनशीलस्यसततसञ्चारिणोविपत्मनः विविधगमनस्यवि- चित्रगमनस्यवानर्थस्यमनुष्याणांहितस्य प्रयज्योःप्रकर्षेणपूज्यस्यएतानिकर्मणिषष्ठ्यन्तानि उक्त- रूपंरथं अव अवस्तात् तदुद्यात्पूर्वंनक्षथोव्याप्नुथोदेवयजनंगन्तुं किञ्च यत् यदाहेविश्वगूर्तीसर्वस्तुत्यौ- सर्वदोद्गूर्णौवावांयुवयोः स्वसास्वसृस्थानीयाः स्वयंसारिणीवोषाः भराति पोषते त्वदागमनायप्र- भातंकरोति यदाहेमधुपौ मधुरस्यसोमरसस्यपातारौ युवांयजमानोवाजाय बलायगमनायवा इषे- प्रभूतान्नायईटेस्तौति तदारथंप्राप्नुथइत्यर्थः ॥ २ ॥

हेअश्विनौ युवंयुवांउस्त्रियायां गोनामैतत् भोगोत्स्राविण्यांगवि पयः अधत्तं अधारयतं स्थापित- वन्तौ तथाआमायां अपक्वायंपक्वंपरिपक्वंभोगयोग्यंगोसंबंधिदुग्धंपूर्व्यंपूर्वभवंतत्रैवोत्सन्नं अव अवस्ता- दाधारयतं गविक्षीरमुत्पाद्यपुनर्भोगायपृथक् कृतवन्तावित्यर्थः यत् यस्मात् हेऋतप्सू सत्यस्वरूपौ- यज्ञियहविर्भक्षयितारौवा हेअश्विनौ वांवनिनः उदकवतः उदकोपलक्षितहविष्मतोयज्ञस्य अन्तर्मध्ये- हविष्मान् प्रदेयहविषातद्वान् शुचिः शुद्धोयजमानोयजतेपूजयतियुवां तस्मादेवमकुरुतं यद्वा यदैवं- यजमानःकरोतितदेत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः—वनिनोवनसंबन्धिवृक्षसमूहस्यान्तर्मध्येह्वारोन चोरइव सयथाजागरूकोवर्तते तथायजमानोपीत्यर्थः ॥ ३ ॥

अत्रेतिहसमाहुः—प्रवर्ग्येणप्रचरन्तमन्त्रिंराक्षसास्तप्तेघर्मेपातयन् सचतप्यमानोश्विनौतुष्टावतौ- चस्तुत्याहृष्टमनसावरक्षतामिति अपरेग्नौक्षिप्तमपालयतमित्याहुरिति हेअश्विनौ युवंयुवांमधुमन्तं- पयोघृतरूपाभ्यांमधुभ्यां तद्वन्तंघर्मंदीप्तंप्रवर्ग्यंएषेसौख्यमिच्छते अन्त्र येएतन्नाम्नेमहर्षये क्षोदः क्षो- दांसिक्षोद्यमानांनि अपोन उदकानीव अवृणीतं अवारयतं औष्णयेशौत्यसुखंकृतवन्तौतप्तघर्मसका- शाद्रक्षितवन्तावित्यर्थः यद्वा अन्त्रयेक्षोदः उदकनामैतत् तेनतत्स्थंशौत्यंलक्ष्यते अपः क्षोदोन अपइ- तिषष्ठ्यर्थेद्वितीया उदकानांशैत्यंयथाभवतितद्वत् पक्षान्तरेतुघर्मंदीप्तमग्निंमधुमन्तं कृत्वा वृणीतंसु- खयतमित्यर्थः तथाचमन्त्रान्तरं—तप्तंघर्ममोम्यावन्तमन्त्रयइति । तत्तस्मात् यस्मादेवंतस्मात् हेनरौ नेतारौ नराकारौवा अश्विना अश्विनौवांयुवाभ्यांपश्वइष्टिः पशुरित्यग्नेर्नाम अग्निःपशुरासीदित्यादि- श्रुतेः । यद्वा पशुप्रियत्नायाशुरित्युच्यते तस्याग्नेरिष्टिर्भवति अग्नौयागः सर्वोयुष्मदर्थंप्रवर्ततइत्यर्थः यद्वा पशुसाध्योयागोयुवाभ्यांप्रवर्ततइतिशेषः आश्विनंधूम्नललाममालभेते योदुर्ब्राह्मणः सोमंपिपासे- दित्यादिनाप्यश्विभ्यांपशुर्विहितः । तथामध्वामधुसदृशाःसोमरसाअपियुवाभ्यांप्रतियन्ति अभिग- च्छन्ति तत्रदृष्टान्तः—रंथ्येवचका रथसंबन्धीनिचक्राचक्राणीव तानियथाप्रवणदेशमभिगच्छन्तितद्व- त् ॥ ४ ॥

हेदस्राशत्रूणामुपक्षपयितारावश्विनौ वांयुवयोर्दानाय अस्मदभिमताययुवाभ्यां वाहयितुं आववृ- तीय आवर्तयामियागदेशं वृतेरन्तर्भावितण्यर्थस्येदं केनसाधनेनेतितदुच्यते गोःस्तुति रूपायावाचः ओहेनवहनेनसाधनेन यद्वा आवर्तनकालउच्यते गोर्गंत्र्याउषसोवहनेनजिव्रिःजीर्णोजयशीलोवातौ- ग्र्योन तुग्राख्यस्यराज्ञःपुत्रोभुज्युरिव सयथाशत्रुभिः संताड्यसमुद्रेपातितोयुवांपरितोष्यस्वोद्धाराय- स्वसमीपमानयततद्वदित्यर्थः इयमाख्यायिकातुग्रोहभुज्युमंहसः पिपृथोनासत्याभुज्यादिषुप्रसिद्धाच किमाश्चर्यमहमावर्तयामीति किन्तु अपः क्षोणी अपइत्यन्तरिक्षनाम क्षोणी क्षोणीतिपृथिवीनाम द्यावाप्रुथिव्यावपिवांयुवयोर्माहिनामाहात्म्येनयुवयोः प्रसादेनसर्वोपकारिण्यावितिख्यातिं सर्वप्रदे- शव्यापित्वं वा सचते सेवतेप्रत्येकं यद्वा वांमाहिनायोयजमानोद्यावापृथिव्यौसचते किञ्च हेयजत्राय- ष्टव्यौवांयुवयोः प्रसादादयमृषिः जूर्णः जरयाजीर्णाङ्गःसन्नंहसःपापात् जरालक्षणात्प्रमुच्य अक्षुः चिरकालव्याप्तोदीर्घजीवीभूयात् यद्वा हेयजत्रा वांप्रसादात् जूर्णो जीर्णोयजमानः अंहसोदुरितस्य- हन्त्रीरपः उक्तलक्षणानिसोमरसरूपाण्युदकानिक्षोणीक्षोण्यां सप्तम्यर्थेप्रगृह्यम् भूम्यांचिरकालं अक्षु- र्व्याप्तःसन् महिनामाहात्म्येनसचते द्वितीयोवामित्ययमादरार्थः ॥ ५ ॥

हेसुदानू शोभनदानावश्विनौ यत् यदानियुतोश्वान् नियुवेथेनियुञ्चाथेनियोजयथः ताभिरस्मद्यज्ञ- गमनायसंयुक्तोभवथः तदास्वधाभिरन्नैस्तत्कारणैरुदकैर्वापुरन्धिंबहूनांधात्रींपृथिवींउपसृजथः उप- सृष्टांकुरुतः एवंसति सूरिःस्तोतायोजयमानोवातोन वायुरिव तद्वत् क्षिप्रंयुवांप्रेषत् तर्पयतु वेषत् व्याप्नोतु कामयतांवा प्रीणातेर्वेतेश्चलेटिरूपे अनन्तरंसुव्रतोन अतिप्रशस्तकृष्यादिकर्मवानिव वाजम- न्नंमहेमहत्त्वायअयंयजमानआददे आदत्तेस्वीकरोति आङोदोनास्यविहरणे इत्यात्मनेपदं लोपस्तआ- त्मनेपदेष्वितितलोपः यद्वा छान्दसेलिटिरूपम् स्वीकृत्यस्वमहत्त्वाययुवामेवतर्पयत्वित्यर्थः ॥ ६ ॥

वयंचिद्धि वयमपिजरितारः तवस्तोत सत्याःसत्यफलाःसन्तोविपन्यामहेविविधंस्तुमः पणिः पणाधारोद्रोणकलशोविहितवान् स्थापितरसवानासीत् यद्वा पणिर्वणिक् लुब्धकः अयष्टाहितवान् नियतधनोधनाढ्योप्ययष्टा वि वियुज्यतां उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः अध अपिच चिद्धिष्मए- तेत्रयःपूरणाः हेअश्विनौ अनिन्द्याप्रशस्यनामैतत् हेप्रशस्यौवृषणौ हेकामानांवर्षितारौ युवां अन्ति- देवंदेवानामन्तिके पाथः सोमंपिबथः यद्वा अन्तिकेवर्तमानं देवान्प्राप्नुवानं सोममितियोज्यम् ॥ ७ ॥

हेअश्विनौ युवां चिद्धिष्मेतित्रयःपूरणाः अनुद्यून् प्रतिदिनंविरुद्रस्यविशिष्टोष्णरूपदुः खद्रावण- स्यविविधरोरूयमाणद्रवणवतोवाप्रस्रवणस्य वृष्ट्युदकसंस्त्यायस्य सातौलाभेनिमित्तभूतेसति अग- स्त्यएतन्नामामहर्षिःनरांनेतॄणांकर्मनिर्वाहकानांमनुष्याणांनृषुयेषुतादृशामनुष्याः सन्ति तेषु प्रशस्तः प्रशस्यतरोयंसहस्रैः अपरिमितैः स्तोत्रैः चितयत् चेतयति स्तुत्याप्रबोधयति तत्रदृष्टान्तः—काराधु- नीव काराशब्दस्तस्यधूनयिता उत्पादयिताशंखादिः सइव यद्वैतदप्यगस्त्यविविशेषणं कारःशब्दयि- ताहोत्रादिः तस्यधुनिः कंपयिता प्रेरकइव इवेतिसंप्रत्यर्थे अस्त्युपमार्थस्यसंप्रत्यर्थेप्रयोगइतिनिरुक्त- म् ॥ ८ ॥

हेअश्विनौ युवांरथस्यगमनसाधनस्यमहिनामहत्त्वेन यत् यस्मात्प्रवहेथे धारयेथेयज्ञं यद्वा रथस्य- स्वर्गगमनसाधनस्ययागस्यधुरंवहतः तथाहेस्पन्द्रा स्पन्दनशीलौयुवां याथोगच्छथः स्वस्थानंयज्ञारं- भेआगच्छथः यज्ञसमाप्तौपुनर्गच्छथश्च तत्रदृष्टान्तः—मनुषोहोतान मनुष्यस्ययजमानस्य होतायथा- यज्ञप्रारंभे आगच्छति कर्मण्यपवृत्ते पुनर्निर्गच्छति तद्वत् आगमनसमये सूरिभ्यः स्तोतृभ्यः धत्तं धार- यतं फलं उतवा स्वश्व्यंशोभनाश्वसमूहंधत्तं नासत्या सत्सुभवौ सत्यौ नसत्यौअसत्यौ नअसत्यौनास- त्यौ हेतादृशौ त्वदनुग्रहाद्रयिसाचोधनसमवायिनः स्यामभवेम ॥ ९ ॥

हेअश्विनाअश्विनौ वांयुवयोः सबन्धिनंतंशीघ्रगमनेनस्तुत्यंरथंवयमगस्त्याअद्यास्मिन् सुत्येहनिहु- वेम आह्वयेम केनसाधनेनेतिउच्यते स्तोत्रैः किमर्थंसुवितायसुष्ठुप्राप्तये कीदृशं नव्यं स्तुत्यंनूतनंवा तथाअरिष्टनेमिं अहिंसितचक्रवलयं द्यां परीयानंद्युलोकस्यपरितोगच्छन्तं विद्यामेत्यादिगतम् ॥ १० ॥

कदुप्रेष्ठावितिनवर्चंद्वितीयंसूक्तं आगस्त्यंत्रैष्टुभमाश्विनं कदुनवेत्यनुक्रान्तं प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्र- योर्विनियोगः पूर्वसूक्तएवोक्तः ॥