प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 160

5 ऋचः

ऋषिः: दीर्घतमा औचथ्यः देवता: द्यावापृथिव्यौ छन्दः: जगती

सूक्तम् 1.160 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 1.160.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
1.160.1
ते हि द्यावा᳚पृथि॒वी वि॒श्वश᳚म्भुव ऋ॒ताव᳚री॒ रज᳚सो धार॒यत्क᳚वी ।
सु॒जन्म᳚नी धि॒षणे᳚ अ॒न्तरी᳚यते दे॒वो दे॒वी धर्म᳚णा॒ सूर्य॒ः शुचि᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ते इति᳚ । हि । द्यावा᳚पृथि॒वी इति᳚ । वि॒श्व॑श᳚म्भुवा । ऋ॒तव᳚री॒ इत्यृ॒त॑व᳚री । रज᳚सः । धा॒र॒यत्क᳚वी॒ इति᳚ धा॒र॒यत्॑क᳚वी ।
सु॒जन्म᳚नी॒ इति᳚ सु॒॑जन्म᳚नी । धि॒षणे॒ इति᳚ । अ॒न्तः । ई॒य॒ते॒ । दे॒वः । दे॒वी इति᳚ । धर्म᳚णा । सूर्यः᳚ । शुचिः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

तेहि तेखलुप्रसिद्धे द्यावापृथिवीअन्तः तयोरंतराले शुचिःशुद्धः विशस्यशोचयिता वा देवोदीप्य- मानः सूर्योधर्मणाप्रकाशोदकदानादिधारणेनयुक्तःसन् ईयते सर्वदागच्छति ईङ्गतौ दैवादिकः तादृ- शंकर्मयुवयोरनुग्रहादितिस्तुतिः कीदृश्यौते विश्वशंभुवा विश्वंसुखंभावयितृययोस्तेविश्वशंभुवा विश्व- स्यसुखयित्र्यावित्यर्थः ऋतावरीऋतवत्यौउदकवत्यौ ऋतशब्दाच्छन्दसीवनिपावितिवनिप् वनोर- चेतिङीब्रेफौ रजसः उदकस्य उदकोत्पत्तौ उदकंरजउच्यतेइतिनिरुक्तम् । धारयत्कवी अकृच्छ्रेणधार- कंकवित्वंययोस्तेतादृश्यौ उदकोत्पदनायाप्रयत्नवत्यौइत्यर्थः यद्वा धारयत्कविर्मनीषीआदित्योययो- स्तेतादृश्यौ वृष्ट्युदकधारणवित्सूर्योपेतेइत्यर्थः सुजन्मनीशोभनजन्मवत्यौ धिषणेधर्षणोपेते स्वव्या- पारेषुप्रगल्भेइत्यर्थः देवीद्योतमाने अत्रयद्यपिधिषणेइत्येतत् धिषणेरोदसीइतितन्नामसूक्तत्वात् द्या- वापृथिवीनाम तथापिद्यावापृथिवीइत्यस्यविद्यमानत्वाद्यौगिकंद्रष्टव्यम् ॥ १ ॥

1.160.2
उ॒रु॒व्यच᳚सा म॒हिनी᳚ अस॒श्चता᳚ पि॒ता मा॒ता च॒ भुव᳚नानि रक्षतः ।
सु॒धृष्ट᳚मे वपु॒ष्ये॒३॒᳚ न रोद᳚सी पि॒ता यत्सी᳚म॒भि रू॒पैरवा᳚सयत् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
उ॒रु॒॑व्यच᳚सा । म॒हिनी॒ इति᳚ । अ॒स॒श्चता᳚ । पि॒ता । मा॒ता । च॒ । भुव᳚नानि । र॒क्ष॒तः॒ ।
सु॒धृष्ट᳚मे॒ इति᳚ सु॒॑धृष्ट᳚मे । व॒पु॒ष्येः॒३॒᳚ इति᳚ । न । रोद᳚सी॒ इति᳚ । पि॒ता । यत् । सी॒म् । अ॒भि । रू॒पैः । अवा᳚सयत् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उरुव्यचसा प्रभूतवचनवत्यौ अतिविस्तीर्णे महिनी अतएवमहत्यौ असश्चताअसज्यमाने परस्पर- वियुक्तेइत्यर्थः पिता पालयित्रीद्यौः मातानिर्मात्रीपृथिवीचेत्युभे भुवनानिभूतजातानि रक्षतः पाल- यतः द्यौः पितः पृथिवीमातरित्यादिश्रुतेर्मातापितृरूपत्वं किंच सुधृष्टमे अतिश्येनधृष्टे छान्दसस्तका- रलोपः प्रगल्भेरोदसी द्यावापृथिव्यौ वपुष्येन वपुषोहितेइव प्राणिनां पितराविव शरीररक्षकेइत्यर्थः तदेवोपपादयति यद्यस्मात्सीं सर्वतः पिता पितृस्थानीया द्यौः रूपैः निरूपणसाधनैः प्रशस्तैः प्रकाशैः निरूप्यमाणैर्वृष्ट्यादिभिर्वा अभ्यवासयत् अभिवासयति अधितिष्ठति तस्मात्पितामाताचभुवनानि- रक्षतः ॥ २ ॥

1.160.3
स वह्नि᳚ः पु॒त्रः पि॒त्रोः प॒वित्र᳚वान्पु॒नाति॒ धीरो॒ भुव᳚नानि मा॒यया᳚ ।
धे॒नुं च॒ पृश्निं᳚ वृष॒भं सु॒रेत᳚सं वि॒श्वाहा᳚ शु॒क्रं पयो᳚ अस्य दुक्षत ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । वह्निः᳚ । पु॒त्रः । पि॒त्रोः । प॒वित्र᳚॑वान् । पु॒नाति᳚ । धीरः᳚ । भुव᳚नानि । मा॒यया᳚ ।
धे॒नुम् । च॒ । पृश्नि᳚म् । वृ॒ष॒भम् । सु॒॑रेत᳚सम् । वि॒श्वाहा᳚ । शु॒क्रम् । पयः᳚ । अ॒स्य॒ । धु॒क्ष॒त॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पित्रोः मातापित्रोर्द्यावापृथिव्योः पितामात्रेतिपिताशिष्यते उदात्तयणइतिपितुर्विभक्तिरुदात्ता पुत्रः पुरुत्राता पुत्रस्थानीयाअदित्यः पवित्रवान्पावनरश्मियुक्तः धीरः धीमान् सवह्निः फलस्यवो- ढाधारकः सन् मायया प्रज्ञयास्वकीयया भुवनानिभूतजातानि पुनातिपावयति प्रकाशयतीत्यर्थः किंच सएवपुत्रः पृश्निंशुक्लवर्णांधेनुं प्रीणयित्रींभूमिं सुरेतसं शोभनसायर्थ्यं शोभनोदकंवा वृषभं से- क्तारंद्युलोकंच मायया पुनाति पावयति प्रकाशयतीत्यर्थः कदा विश्वाहा सर्वाण्यप्यहानि सर्वकाल- मित्यर्थः किंच अस्यद्युलोकस्य कर्मणिषष्ठी इमंद्युलोकं शुक्रंपयः दीप्तंपयः सदृशमुदकंधुक्षत दोग्धि दुहेश्छान्दसेलुङि शलइगुपधादनिटःक्सइतिच्लेःक्सादेशः ईदृशोमहानुभावआदित्यस्तयोःपुत्रइति- द्यावापृथिव्योःस्तुतिः ॥ ३ ॥

1.160.4
अ॒यं दे॒वाना᳚म॒पसा᳚म॒पस्त᳚मो॒ यो ज॒जान॒ रोद᳚सी वि॒श्वश᳚म्भुवा ।
वि यो म॒मे रज᳚सी सुक्रतू॒यया॒जरे᳚भि॒ः स्कम्भ᳚नेभि॒ः समा᳚नृचे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒यम् । दे॒वाना᳚म् । अ॒पसा᳚म् । अ॒पः॑त᳚मः । यः । ज॒जान᳚ । रोद᳚सी॒ इति᳚ । वि॒श्व॑श᳚म्भुवा ।
वि । यः । म॒मे । रज᳚सी॒ इति᳚ । सु॒क्र॒तु॒॑यया᳚ । अ॒जरे᳚भिः । स्कम्भ᳚नेभिः । सम् । आ॒नृ॒चे॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पूर्वंपुत्रमाहात्म्येनैतेप्रशस्येदानींस्वोत्पादकंस्तुत्यंप्रशंसति—अयंदेवानांमध्येदेवतयः अपसां अप- स्तमः अपइतिकर्मनाम तेनतद्वान् लक्ष्यते कर्मवतांमध्येप्रकृष्टकर्मा अयमित्युक्तं कइत्याह—योदेवो- विश्वशंभुवासर्वप्रकारेणभूतानांसुखस्यभावयित्र्यौ रोदसी द्यावापृथिव्यौ महानुभावेजजानउत्पादि- तवान् नकेवलमुत्पादनामात्रं अपितु योदेवोरजसी रंजनात्मिकेद्यावापृथिव्यौ रजसीइतिद्यावापृथि- व्योर्नाम रजसीसदसीइतितन्नामसुपाठात् उक्तरूपेविममे विशॆषेण परिछिनत्ति किंस्वोपभोगाय ने- त्याह—सुक्रतूयया शोभनकर्मेच्छया येनकर्मणाप्राणिनांसुखंभवति तादृक्कर्मेच्छया अथवैतदुत्तरत्रसं- बध्यते सुक्रतूयया उक्तेननिमित्तेनेमेद्यावापृथिव्यावजरेभिः अजीर्णैर्दृढतरैः स्कंभनेभिः गतिप्रतिबं- धनैः शंकुभिः समानृचे सम्यक्सर्वतः पूजितवान् स्थापितवानित्यर्थः ऋचस्तुतौ लिटिरेफसामान्या- द्द्विहल् त्वमस्तीति तस्मान्नुङ् द्विहलइत्यभ्यासस्यनुट् यस्मादेवंतस्मादयमेवदेवः अयमेवायस्तमइति एवंमहानुभावेन परमेश्वरेणोत्पन्नेइतिस्तुतिः ॥ ४ ॥

1.160.5 समानपद
ते नो᳚ गृणा॒ने म᳚हिनी॒ महि॒ श्रवः᳚ क्ष॒त्रं द्या᳚वापृथिवी धासथो बृ॒हत् ।
येना॒भि कृ॒ष्टीस्त॒तना᳚म वि॒श्वहा᳚ प॒नाय्य॒मोजो᳚ अ॒स्मे समि᳚न्वतम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ते । नः॒ । गृ॒णा॒ने इति᳚ । म॒हि॒नी॒ इति᳚ । महि᳚ । श्रवः᳚ । क्ष॒त्रम् । द्या॒वा॒पृ॒थि॒वी॒ इति᳚ । धा॒स॒थः॒ । बृ॒हत् ।
येन᳚ । अ॒भि । कृ॒ष्टीः । त॒तना᳚म । वि॒श्वहा᳚ । प॒नाय्य᳚म् । ओजः᳚ । अ॒स्मे इति᳚ । सम् । इ॒न्व॒त॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

तेप्रसिद्धे हेद्यावापृवी द्यावापृथिव्यौ गृणानेअस्माभिः स्तूयमानेसत्यौकर्मणिकर्तृप्रत्ययः महिमह- त् अतिप्रभूतंश्रवः सर्वत्रप्रसिद्धमन्नंसर्वत्रश्रूयमाणां कीर्तिवानोऽस्मभ्यं धासथः धत्तं दधातेर्लेट्यडाग- मः सिब्बहुलमितिसिप् तथा बृहत् अतिप्रभूतंक्षत्रंबलंधासथः तदेवविशेष्यते येनबलेन विश्वहा सर्वे- ष्वप्यहःसु कृष्टीः पुत्रादिरूपाः प्रजाः अभिततनाम अभितोविस्तारयाम तनोतेर्लोटि छान्दसोविकर- णस्यश्लुः आडुत्तमस्येत्याडागमः तस्य छन्दस्युभयथेति आर्धधातुकत्वात् अभ्यस्ताद्युदात्तत्वाभावे- धातुस्वरः कृष्टयइतिमनुष्यनाम कृष्टयः चर्षणयइतितन्नामसुपाठात् किंच पनाय्यं स्तुत्यं ओजः शरी- रबलं अस्मेअस्मासुसम्यगिन्वतं प्रवर्धयतमित्यर्थः इन्वतिर्व्याप्तिवचनः इन्वतिननक्षेइतितन्नामसुपा- ठात् ॥ ५ ॥

किमुश्रेष्ठइतिचतुर्दशर्चंपंचमंसूक्तं दैर्घतमसमार्भवं अंत्यात्रिष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुबन्तपरिभाषया जगत्यः अनुक्रांतंच—किमुश्रेष्ठः षळूनार्भवंत्रिष्टुबंतमिति । व्यूह्ळेदशरात्रेषष्ठेहनिवैश्वदेवशस्त्रेआर्भवंनिविद्धा- नंद्विप्रतीकं तत्रकिमुश्रेष्ठइत्येतदंत्यवर्ज्यंप्रतीकंव्यूह्ळश्चेतिखण्डेसूत्रितम्—किमुश्रेष्ठउपनोवाजाइतित्र- योदशार्भवंचतस्रश्चेति ।