प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 15

हे इंद्र ऋतुना सह सोमं पिब । इंदवः पीयमानाः सोमस्त्वा त्वामा विशंतु । कीदृशाः । मत्सरासस्तृप्तिकराः तदोकसस्तन्निवासाः । सर्वदा त्वदुदरस्थायिन इत्यर्थः ॥ इंद्र । षाष्ठिकमामंत्रिताद्युदात्तत्वम् । सोमं अर्तिस्तुस्वित्या दिना मन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । पिब । पिबा मित्रस्य ऋग्वे १-१४-१० । इत्यत्रोक्तम् । अस्य त्वा विशंत्वित्युत्तरवाक्यगताख्यातार्थेन सह समुच्चयार्थश्चशब्दो लुप्तः । अतश्चादिलोपे विभाषेतीयं प्रथमा तिङ्वभक्तिर्न निहन्यते विंशत्विति । चलोपसाम्येऽपि द्वितीयत्वान्निहन्यत एव । संहितायामाद्गुण इति प्राप्तस्य गुणस्य ऋत्यकः (पा ६-१-१२८) इति शाकल्यमते प्रकृतिभावादभावः । इंदवः । प्र वो भ्रियंते । ऋग्वे १-१४-४ । इत्यत्रोक्तम् । मत्सरासः । तत्रैवोक्तम् । आज्जसेरसुगित्यसुक् । तदोकसः । तदेवौकः स्थानं येषां ते तथोक्ताः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ १ ॥

हे मरुतः ऋतुना सह पोत्रात्पोतृनामकस्य ऋत्विजः पात्रात्सोमं पिबत । ततोऽस्मदीयं यज्ञं पुनीतन । शोधयत । हे सुदानवः शोभनदातारो मरुतः । हि यस्माद्यूयं स्थ युष्माकं शोधयितृत्वं प्रसिद्धम् । तस्माच्छोदयतेत्यर्थः ॥ पिबत । अत्र तिङोऽदुपदेशाच्छपः परत्वाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । धातुस्वरः । पूर्वामंत्रितस्याविद्यमानवत्त्वेन पदादपरत्वान्निघाताभावः । पूर्ववत्प्रकृतिभावः । पोत्रात् । पोतुः संबंधि पात्रं पोत्रम् । तस्येदमित्यण् । तद्धितेष्वचामादेः (पा ७-२-११७) इति प्राप्ता वृद्धिः सर्वे विधयश्छंदसि विकल्प्यंत इति न भवति । नन्वेवमंत्यस्य ऋकारस्याचोञ्णिति (पा ७-२-११५) इति वृद्धिः प्राप्नोति । त्वाष्ट्रोजागत इत्यत्र हि विप्रतिषेधे परं कार्यम् (पा १-४-२) इति परयादिवृद्ध्यांत्योपधलक्षणा वृद्धिर्बाध्यत इत्युक्तम् । इह तु परस्या आदिवृद्धेश्छांदसत्वेन निवृत्तत्वादंत्यवृद्धिः प्राप्नोत्येवेति । एवम् । तर्ह्यत्राप्यादिवृद्धिरौकारः क्रियताम् । तस्य तु छांदस ओकारो भविष्यति । पुनीतन । पूञ् पवने । लोट् । लोटो लङ्वत् (पा ३-४-८५) इति लङ्वद्भावात्तस्य तस्थस्थमिपामिति तादेशः । क्र्यादिभ्यः श्ना । ई हल्यघोरितीकारः । तप्तनप्तनथनाश्चेति तनादेशः । प्वादीनाम् । ह्रस्व इति ह्रस्वः । प्रत्ययद्वयस्यापि सार्वधातुकमपिदिति ङित्त्वात्स्वस्वपूर्वयोरिकोर्गुणाभावः । यूयम् । युष्मदः । परस्य जसो ङीप्रथमयोरम् (पा ७-१-२८) इत्यमादेशः । न विभक्तौ तुस्माः (पा १-३-४) इति मकारस्येत्संज्ञाप्रतिषेधः । यूयवयौ जसि (पा ७-२-९३) इति मपर्यंतस्य यूयादेसः । शेषे लोपः । अत्र यूयादेशात्प्रागेवांगत्पात्प्रातिपदिकस्यांतोदात्तत्वम् । शेषनिघातः । ततो यूयादेशः स्थाने तरतमः (पा १-१-५०) इति सर्वानुदात्तः । तत्र शेषे लोपोंऽत्यलोप इति पक्षेपूर्वसवर्णदीर्घत्वं बाधित्वा योऽयममि पूर्वः (पा ६-१-१०७) इति प्रातिपदिकांतेनोदात्तेन सहानुदात्तस्य सुप एकादेशः स एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यादात्तः । टलोपपक्षे तूदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तेरुदात्तत्वम् । स्थ । अस भुवि । लटो मध्यमबहुवचनं थ । अदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लुक् । श्नसोरल्लोप इत्यकारलोपः । व्यत्ययेन षत्वम् । हि चेति निषेधात्तिङ्ङतिङ इति निघातो न भवति । संहितायामन्येषामपि दृश्यत इति दीर्घत्वम् । अत्र हे सुदानवो यूयं हि स्थेति विवक्षितम् । सुदानवः । दाभाभ्यां नुः (उ ३-३२) सोः प्रादिसमासः । आमंत्रितनिघातः । अत्र यूयमित्युद्दिश्य सुदानवः स्थेति न विधीयते येनानामंत्रितत्वान्निघातो न स्यात् । किंतु सुदानव इति सिद्धवद्दातृत्वेन संबोध्य तेषु तेषु मारुतसूक्तेषु मरुतां प्रसिद्धात्प्रभावाशिशयाद्यूयं स्थेति युष्मच्छब्देन प्रतिनिर्दॆश्य पुनीतनेति प्रार्थने पवने तेषां हेतुत्वं हिशब्देनोच्यते ॥ २ ॥

ग्नाशब्दः स्त्रीवाची । तथा च यास्क आह । मेना ग्ना इति स्त्रीणां मेना मानयंत्येना ग्ना गच्छंत्येनाः (नि ३-२१) इति । ग्ना अस्य संतीति ग्नावान् । नेष्वृशब्दोऽत्र त्वष्वारं देवमाह । कस्मिंश्चिद्देवसत्रे नेष्र्वुत्वेन त्वष्वुर्वृत्तत्वात् । हे ग्नावः पत्नीयुक्त नेष्वः त्वष्वः । नोऽस्मदीयं यज्ञमभि गृणीहि । अभितो देवानां समीपे स्तुहि । ऋतुना सह त्वं सोमं पिब । हि यस्मात्त्वं रत्नधा असि रत्नानां दातासि दाता भवसि तस्मात्सोमं पातुमर्हसीत्यर्थः ॥ अभि । उपसर्गश्चाभिवर्जम् (फि ४-१३) इति पर्युदासादभेरंतोदात्तत्वम् । गृणीहि । गृ शब्दे । लोट सिपो हिः । क्रादिभ्यः श्ना । हेर्ङित्त्वादी हल्यघोरितीत्वम् । श्नाप्रत्ययस्य ङित्वाद्गुणाभावः । प्वादीनां ह्रस्वः । तिङ्ङतिङ इति निघातः । ग्ना अस्य संतीति मतुप् । व्यत्ययेन वत्वम् । संबुद्धौ मतुवसो रुरिति रुत्वम् । विसर्गः । पादादित्वेनामंत्रितनिघाताभावात् षाष्ठिकमामंत्रिताद्युदात्तत्वम् । ग्नाव इत्यस्य विशेषणतया विशेषवचनत्वान्ना मंत्रिते समानाधिकरण इति निषेधाभावादविद्यमानवत्त्वेनोत्तरस्य नेष्टृशब्दस्य षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वम् । पिब । शपः पित्त्वाद्धातुस्वरः । पूर्वयोरामंत्रितयोरविद्यमानवत्त्वेन निघाताभावः । रत्नानि दधातीति रत्नधाः । क्विप्चेति क्विप् । धातुस्वरः । समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव शिष्यते । असि । सिपः पित्त्वाद्धातुस्वरः । तिङ्ङतिङ इति निघातो न भवति हि चेति प्रतिषेधात् ॥ ३ ॥

हे अग्ने देवानिहास्मिन्कर्मण्या वह । ततो योनिषु स्थानेषु त्रिषु सवनेषु सादय । देवानुपवेशय । ततस्तान्परि भूष । अलंकुरु । ऋतुना सह त्वं सोमं पिब ॥ आग्ने देवानित्ययं पादो गतः । योनिषु । यु मिश्रणे । वहिश्रीत्यादिना (उ ४-५१) नि प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तः । त्रिषु । षट् त्रिचतुर्भ्यो हलादिः (पा ६-१-१७९) इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । भूष अलंकारे । तिङ्ङतिङ इति निघातः । पिब ऋतुना । गतौ ॥ ४ ॥

हे इंद्र ब्राह्मणाद्ब्राह्मणाच्छंसिसंबद्धाद्राधसो धनभूतात्पात्रात्सोमं पिब । किं कृत्वा । ऋतूननु ऋतुदेवानुसृत्य । ऋतवोऽपि पिबंत्वित्यर्थः । हि य स्मात्तवेत्तव सख्यमस्तृतमृतूनामविच्छिन्नं तस्मादृतुभिः सह पानं युक्तं ॥ ब्राह्मणात् । ब्रह्मशब्देनात्र ब्रह्मवर्गे द्वितीयो ब्राह्मणाच्छंसी कथ्यते । स च पुल्लिंगे शेषनिघातेनानुदात्तादिः । तस्य संबंध्युत्तष्टश्चमसः । स च तस्यैवावयहन्नियत इत्यवयवविवक्षायामनुदात्तादेरञ् (पा ४-२-४४) तेन ञित्वादाद्युदात्तश्चमसपरोऽत्र ब्राह्मणशब्दः । राधसः । सर्वधातुभ्योऽसुन् । नित्त्वादाद्युदात्तः । पिब । पादादित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घत्वम् । ऋतू रन्वित्यत्र दीर्घादटि समानपाद इति नकारस्य रुत्वम् । अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा (पा ८-३-२) इत्यूकारस्यामनासिकत्वम् । तव । युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् (पा ७-१-२७) शित्त्वात्सर्वादेशः तवममौ ङसीति तवादेशः । युष्मदस्मदोर्ङसीत्याद्युदात्तत्वम् । सख्यम् । सख्युः कर्म सख्यम् । सख्युर्यः । यस्येति लोपः । प्रत्ययस्वरः । अस्तृतम् । स्तृणातेर्हिंसार्थस्य क्तः । नञ् समासः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ५ ॥

हे धृतव्रता स्वीकृतकर्माणौ मित्रावरुणा हे मित्रनामकवरुणनामकौ देवौ युवमुभौ युवामृतुना सहास्मदीयं यज्ञमाशाथे । व्याप्नुथः । कीदृशं यज्ञम् । दक्षं प्रवृद्धम् । दूळभं दुर्दहं शुत्रुभिर्दग्धुं विनाशयितुमशक्यमित्यर्थः ॥ युवम् । प्रथमाद्विवचनस्य ङीप्रथमयोरमित्यमादेशः । युवावौ द्विवचने (पा ७-२-९२) इति मपर्यंतस्य युवादेशः । शेषे लोप इति टलोपोंऽत्यलोपो वा । अमि पूर्वत्वम् । भाषायामेव ह्यात्वम् । टलोपपक्ष उदात्तनिवृत्तिस्वरेणाम उदात्तत्वम् । अंत्यलोपपक्ष एकादेश उदात्तः । दक्षम् । दक्ष वृद्धौ । दक्षंत्यनेनेति करणे घञ् । एवं हि पुल्लिंगत्वनियमः । अन्यस्यानियम इति नपुंसकत्वम् । धृतव्रता मित्रावरुणा । धृतानि व्रतानि याभ्यां तौ धृतव्रतौ । मित्रश्च वरुणश्च मित्रावरुणौ । उभयत्र सुपां सुलुगित्यादिना विभक्तेराकारः । मित्रशब्दस्य देवताद्वंद्वे चेत्यानङादेशः । प्रथमस्यामंत्रितनिघातः । द्वितीयस्य पादादित्वादाद्युदात्तत्वम् । संहितायां छांदसं ह्रस्वत्वम् । दूळभम् । दह भस्मीकरणे । दुःखेन दह्यत इति दुर्दहम् । ईषद्दुःसुष्वित्यादिना (पा ३-३-१२६) दुर्युपपदेः दग्धेः खल् । व्यत्ययो बहुलमित्यकारस्य ऊकारो रेफस्य लोपो दकारस्य डकारो हकारस्य च भकारः । लितीति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तत्वम् । कृदुत्तरपदत्वेन स एह शिष्यते । आशाथे । अशू व्याप्तौ छंदसि लुङ् लङ् लिट इति वर्तमानो लिट् । मध्यमड्विवचनमाथाम् । टेरेत्वम् । आत अदेः (पा ७-४-७०) इत्यभ्यासस्य दीर्घः । अश्नोतेश्च (पा ७-४-७२) इति प्राप्तो नुडागमोऽनित्यमागमशासनमिति निवर्तते ॥ २८ ॥ ६ ॥

अध्वरेऽग्निष्टोमे प्रकृतिरूपे यज्ञेषु विकृतिरूपेषूक्थ्यादिषु च देवमग्निमीळते । ऋत्विजः स्तुवंति । कीदृशा ऋत्विजः । द्रविणसो धनार्थिनो ग्रावहस्तासोऽभिषवसाधनपाषाणधारिणः । कीदृशं देवम् । द्रविणोदा धनप्रदम् । यद्वा । धनप्रदोऽग्निः सोमं पिबत्विति शेषः । तमेतं मंत्रं यास्क एवं निर्वक्ति । द्रविणोदाः कस्माद्धनं द्रविणमुच्यते यदेनदभिद्रवंति बलं वा द्रविणं यदेनेनाभिद्रवंति तस्य दाता द्रविणोदात्तस्यैषा भवति । द्रविणोदा द्रविणस इत्यादि (नि ८-१) सोऽयं यास्कोक्तो निर्वचनप्रपंचस्तस्मिन्नेव ग्रंथेऽवगंतव्यः ॥ द्रविणोदाः । द्रुदक्षिभ्यामिनन् (उ २-५०) नित्त्वादाद्युदात्तो द्रविणशब्दः । तद्ददातीति द्रविणोदाः । क्विप्चेति क्विप् । पूर्वपदस्य सकारोपजनश्छांदसः । रुत्वोत्वे । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । देवविशेषणत्वेनैकवाक्यतापक्षे द्वितीयायाः स्वादेशः । अथवौ द्रविणमात्मन इच्छंति द्रविणस्यंति । सुप आत्मनः क्यच् । सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायां सुग्वक्तव्यः । म ७-१-५१-२ । इति क्यचि परतः सुगागमः । द्रविणस्यतेः संपदादित्वाद्भावे क्विप् । अतो लोपः । क्वौ लुप्तं न स्थानिवद्भवति । म १-१-५८-२ । इति तस्य स्थानिवत्त्वप्रतिषेधाद्यलोपः । एवं द्रविणस् शब्दो धनेच्छावचनः । द्रविणेच्छां दस्यति यथेष्टधनप्रदानेनोपक्षपयतीत्यर्थे दसु उपक्षय इत्यस्मादंतर्भावितण्यर्थात्क्विप्चेति क्विप् । एवं द्रविणोदःशब्दः सकारांतो भवति । तथा द्रविणोदसाः प्रवादा भवंतीति नैरुक्तो व्यवहार उपपद्यते (नि ८-२) अतो द्रविणोदस्शब्दो भिन्नवाक्यत्वे स्वार्थे प्रथमा । एकवाक्यत्वे तु व्यत्ययेन द्वितीयार्थो भवति । द्रविणस इत्यत्रापि वाक्यभेदपक्षे द्रविणसः सोमस्येत्यर्थे सकारोपजनश्छांदसः । आद्युदात्तत्वं तु नियमेन स्थितम् । ऋत्विग्विशेषणत्वेनैकवाक्यत्वपक्षे तुक्यजंतात्क्विप् । अतो लोपादि पूर्ववत् । अत्र तु पक्षे क्यचश्चित्त्वेनांतोपातत्वे प्राप्ते व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम् । ग्रावयुक्ता हस्ता येषां ते ग्रावहस्तासः । आज्जसेरसुक् । ग्रावशब्दो वृषादित्वादाद्युदात्तः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अध्वरे । न विद्यते ध्वरो हिंसा यस्मिन् । नञ् सुभ्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वम् । ईळते अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम् । अदिप्रभृतिभ्य इति शपो लुक् । झस्यादादेशः ॥ ७ ॥

द्रविणोदा देवो नोऽस्मभ्यं वसूनि धनानि ददातु यानि धनानि शृण्विरे हविरुपयुक्तत्वेन श्रूयंते । ता तानि च सर्वाणि धनानि देवेषु निमित्तभूतेषु वनामहे । संभजामः । धनैर्देवान्यष्टुं तानि स्वीकुर्म इत्यर्थः ॥ द्रविणोदाः । गतम् । वसूनि । शृस्वृस्निहीत्यादिना (उ १-११) उप्रत्ययः । निदित्यनुवृत्तेराद्युदात्तः । शृण्विरे । श्रु श्रवणे । छंदसि लुङ् लङ् लिट इति वर्तमाने लिट् । झ इरेच् (पा ३-४-८१) छंदस्युभयथेति सार्वधातुकत्वे व्यत्ययेन श्नुः । तत्संनियोगेन शृभावश्च । उवङु प्राप्ते हुश्नुवोः सार्वधातुके (पा ६-४-८७) इति यणादेशः । चित इत्यंतोदात्तत्वम् । यद्वृत्तान्नित्यमिति निघातप्रतिषेधः । ता । शेश्छंदसि बहुलमिति शेर्लोपः । नलोपः प्रातिपदिकांतस्य (पा ८-२-७) इति नलोपः । वनामहे । वन षण संभक्तौ । व्यत्ययेनात्मनेपदं ॥ ८ ॥

द्रविणोदा देव ऋतुभिः सह नेष्ट्रान्नेष्टृसंबंधिपात्रात्पिपीषति । सोमं पातुमिच्छति । ततो हे ऋत्विज इष्यत । होमस्थाने गच्छत । गत्वा च जुहोत । होमं कुरुत । हुत्वा प्रतिष्ठत च होमस्थानात्स्थानांतरं प्रति प्रस्थानमपिकुरुत ॥ द्रविणोदाः । गतम् । पिपीषति । पा पाने । पातुमिच्छतीति सन् । छांदस ईकारः । तिङ्ङतिङ इति निघातः । जुहोत । लोण्मध्यमबहुवचनम् । तस्य लङ्वद्भावात्तादेशः । तस्य तप्तनप्तनथनाश्चेति तबादेशः । तस्य पित्त्वाद्गुणः । अभ्यस्तानामादिरित्यनुवृत्तावनुदात्ते च (पा ६-१-१९०) इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते भीह्रीभैहुमदजनधनदरिद्राजागरां प्रत्ययात्पूर्वं पिति (पा ६-१-१९२) इत्योकार उदात्तः । तिष्ठत । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । लोण्मध्यमबहुवचनस्य थस्य लङ्वद्भावात्तादेशः । शपि पाघ्राध्मेत्यादिना तिष्ठादेशः । समवप्रविभ्यः स्थः (पा १-३-२२) इत्यात्मनेपदं न भवति । तत्रानुवृत्तस्य निर्दिष्वग्रहणस्यानंतर्यार्थत्वात् । अत्र चशब्देन व्यवधानात्ते प्राग्धातोः (पा १-४-८०) इत्युपसर्गत्वेन प्राक्प्रयोक्तव्यस्यापि प्रशब्दस्य व्यवहिताश्चेति छंदसि व्यवहितप्रयोगः । अत्र चशब्दो जुहोतेति पूर्वेण सह समुच्चयार्थः । न पुनरिष्यतेत्युत्तरेण । तेनाप्रथमत्वाच्चवायोगे प्रथमा (पा ८-१-५९) इति निषेधाभावात्तिङ्ङतिङ इति निघातः । नेष्व्रात् । पोत्राद्यज्ञं पुनीतन । ऋग्वे १-१५-२ । इत्यत्र पोत्रशब्देन यदुक्तं तदत्र द्रष्टव्यम् । इष्यत । इष गतौ लोण्मध्यमबहुवचनं ॥ ९ ॥

हे द्रविणोदो देव यद्यस्मात्कारणादृतुभिः सह त्वां यजामहे । अधेत्ययं निपातस्तच्छब्धार्थः । तस्मात्कारणान्नोऽस्मभ्यं ददिर्भनस्य दाता भव स्म । अवश्शं भव । तुरीयं चतुर्णां पूरणं ॥ तुरीयम् । चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्च । पा ५-२-५१-१ । इति छप्रत्ययः । तस्य प्रत्ययस्वरेणोदात्तात्प्रागेवायनेयीनित्यादिना (पा ७-१-२) ईयादेशः । आयनादिषूपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थम् । पा ७-१-२-१ । इति वचनात्कृत अदेशे प्रत्ययस्वरेणेकार उदात्तः । द्रविणोदः । उक्कतम् । पादादित्वादामंत्रिताद्युदात्तत्वम् । यजामहे । अत्र शपः पित्त्वेन तिङश्च लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वर एव । पूर्वस्यामंत्रितस्याविद्यमानववत्त्वाद्यद्वृत्तयोगाद्वा न निघातः । व्यवहियोगेऽपि हि स निषेध इत्युक्तम् । अध । छांदसो धकारः । स्म । चादिरनुदात्तः । संहितायां निपातस्य चेति दीर्घः । ददिः । डुदाञ् दाने । आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च (पा ३-२-१७१) इति किप्रत्ययः । लिड्वद्भावाद्द्विर्वचनादि । आतो लोप इट च (पा ६-४-६४) इत्याकारलोपः प्रत्ययस्वरः ॥ १० ॥

हे अश्विनौ मधु माधुर्योपेतं सोमं पिबतम् । कीदृशौ । दीद्यग्नी द्योतमानाहवनीयाद्यग्नियुक्तौ शुचिव्रता शुद्ध कर्माणौ ऋतुना ऋतुदेवतया सह यज्ञवाहसा यज्ञस्य निर्वाहकौ ॥ अश्विना । संबोधनद्विवचनस्य सुपां सुलुगित्याकारः । अमंत्रिताद्युदात्तः । पिबतम् । शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम् । तिङश्च लसार्व धातुकस्वरेण धातुस्वर एव शिष्यते । मधु । फलिपाटीत्यादिना । उ । १-१९ । उप्रत्ययः । निदित्यनुवृत्तेर्नित्त्वादाद्युदात्तः । दीद्यग्नी । दिवु क्रीडादौ । अन्येभ्योऽपि दृश्यंत इति विच् । वेरपृक्तलोपाद्वलि लोपो बलीयानिति प्रथमवकारस्य लोपः । पा ६-१-६६, ६७ । प्रथमं प्रत्ययलोपे हि वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययलक्षणं नास्ति । परि २१ । इति निषेधाद्वलिलोपो न स्यात् । छांदसं द्विर्वचनम् । तुजादित्वादभ्यासस्य दीर्घत्वम् । यङ् लुगंताद्वा संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इत्यभ्यासस्य गुणाभावः । दीदिरग्निर्ययोस्तौ दीद्यग्नी । आमंत्रिताद्युदात्तत्वम् । पादादित्वान्न निघातः । शुचिव्रता शुचि व्रतं ययोस्तौ । सुपां सुलुगित्याकारः । दीद्यग्निशब्दस्य सामान्यवचनत्वेन नामंत्रित इत्यविद्यमानवत्त्वप्रतिषेधादाष्टमिकनिघातत्वम् । पूर्वस्य परांगवद्भावाद्वैकस्वर्यम् । यज्ञवाहसा । वह प्रापणे । यज्ञं वहत इति यज्ञवाहसौ । वहिहाधाञ् भ्यश्छंदसि उ ४-२२० । इत्यसुन् । तत्र हि गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं चेति वचनात्सोपपदानामपि भवति (उ ४-२२६) इत्युक्तम् । णिदित्यनुवृत्तेरुपधावृद्धिः । सुपां सुलुगित्यादिना विभक्तेराकारः । आमंत्रितनिघातः । असामर्थ्यात्पूर्वस्य न परांगवद्भावः ॥ ११ ॥

हे संत्य फलप्रदाग्निदेव गार्ह्यपत्येन गृहपतिसंबंधिना रूपेण युक्तः सन् ऋतुना ऋतुदेवेन सह यज्ञनीर्यज्ञस्य निर्वाहकोऽसि । तस्मात्त्वं देवयते देवविषयकामनायुक्ताय यजमानाय देवान्यज ॥ गार्हपत्येन । गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः (पा ४-४-९०) यस्येति लोपः । ञित्त्वादादिवृद्धिराद्युदात्तत्वं च । गृहपतित्वमित्यर्थे पत्यंतपुरोहितादिभ्यः (पा ५-१-१२८) इति यकि त्वंतोदात्तत्वं स्यात् । संत्य । सनने भव । षणु दाने । क्तिच् क्तौ चेति क्तिच् । न क्तिचि दीर्घश्च (पा ६-४-३९) इति दीर्घनलोपाभावः । भवे छंदसि (पा ४-४-११०) इति यत् । तत्र साधुः (पा ४-४-९८) इति वा । निघातः । यज्ञं नयतीति यज्ञनीः सत्सूद्विषेत्यादिना क्विप् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः । देवयते । देवानात्मन इच्छतीति देवयन् । तस्मै । क्यचि चेतीत्वं न भवति । न च्छंदस्यपुत्रस्येति निषेधात् । अश्वाघस्य (पा ७-४-३७) इत्यात्वविधानादीत्वनिषेधे प्राप्तस्य दीर्घस्याप्येप निषेध इत्युक्तम् । शतुरनुमो नद्यजादी इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । अत्र क्यचश्चित्त्वादंतोदात्तत्वम् । शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम् । शतुश्च लसार्वधातुकस्वरेणोभयोः क्यचा सहैकादेश एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तः । तस्मादंतोदात्तत्वात्परस्या विभक्तेः शतुरनुमो नद्यजादी इत्युदात्तत्वं ॥ २९ ॥ १२ ॥