प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 168

हेमरुतः वः समनासमीकृतिर्न्यूनाधिकाभावलक्षणा यज्ञायज्ञा सर्वेष्वपियज्ञेषुतुर्वणिः तूर्णवनिः त्वरमाणासंजभमानाभवति तुर्वणिस्तूर्णवनिरितियास्कः । तत्तद्यागावसरेआगत्यहविः स्वीक्रुत्य- वैकल्यपरिहारेणसमंकुरुथेत्यर्थः किञ्च वोयूयंधियंधियंयुष्मत्संबन्धिवृष्टिप्रदानादिरूपं सर्वंकर्मदेव- याउ देवान् प्रापयितारएवसन्तोदधिध्वे धारयथधारयध्वेवा देवार्थंहविराद्युत्पादनाय वृष्टिंकुरुथे- त्यर्थः यस्मादेवंकुरुथ तस्माद्वोयुष्मानर्वाचोस्मदभिमुखान् आववृत्यांआवर्तयामि किमर्थंरोदस्यो- र्द्यावापृथिव्योर्महेमहतेअवसेरक्षणायप्रीणनायवा तदपिकिमर्थमितिउच्यते—सुवितायसुष्ठुव्यापनाय कैःसाधनैः सुवृक्तिभिः शोभनावर्जनैः स्तोत्रैः ॥ १ ॥

येमरुतोवव्रासोन वव्रिरितिरूपनाम रूपवन्तइव तेयथाप्रकृष्टालक्ष्यन्तेतद्वत् यद्वा अरूपाअपिस- रूपाइव स्वजाः स्वयमेवस्वस्माद्वाजायमानाः अनन्यहेतुकाइत्यर्थः धूतयः कम्पनशीलाः सन्तितेइषं- अन्नंहविर्लक्षणं अन्नसाधनंसस्यादिकंवा स्वः स्वर्गंचाभिजायन्त अभिलक्ष्यप्रादुर्भवन्ति तेदृष्टान्तमुखे- नश्रूयन्ते—अपांनोर्मयः उदकानामूर्मयइव सहस्रियासः सहस्रसंमिताः तथावंद्यासः बहुक्षीरादिप्रद- त्वेनस्तुत्यागावोन गावइव आसा समीपेएवौक्षणः वृष्ट्युदकस्यसेक्तारः तादृशामरुतः प्रादुर्भवन्ती- त्यन्वयः ॥ २ ॥

येमरुतःसुताः अभिषुताः तृप्तांशवः तर्पितावयवाः सोमासोन सोमाइव यथावल्लीरूपाः सोमाः अभिषवात्पूर्वं आप्यायनेनतृप्तावयवाः सन्तः पश्चात्सुताः अभिषुताः रसभूताः पीतासः पीताः स- न्तोहृत्सुपातॄणां हृदयेषुदुवसोनासते परिचरन्तइवासते तद्वत् येमरुतः यज्ञेआहूतास्तृप्तावयवाभवन्ति ध्यायमानाःसन्तोहृत्सुहृदयेषुदुवसोन परिचरन्तइवासते यद्वा प्राणादिरूपेणशरीरे स्थितादुवसः परिचरन्तइवगमनादिचेष्टाःकुर्वन्तः आसते एषामंसेषुरम्भिणीव युवतमांसावलम्बिनीयोषिदिवारा- रभे आश्लिष्यति अवलम्बते सामर्थ्यात् शक्त्याख्यायुधविशेषोभुजलक्ष्मीर्वा किञ्च हस्तेषुखादिः हस्त- त्राणकश्चकृतिः कर्तनीचखड्गलतावृष्टिश्चसन्दधे सन्धीयते सम्यक् धृताभवति परस्परसमुच्चयार्थाश्च- काराः येमरुतउक्तरूपास्तेआविर्भवन्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥

एतेमरुतः स्वयुक्ताः स्वैर्युक्ताः परस्परंसंयुक्ताः स्वेनधनेनवा युक्ताः सन्तोदिवोद्युलोकाद्वृथा अनायासेनावाययुः अवाङ्मुखमागच्छन्ति हेअमर्त्यामरुतोयूयंत्मनाआत्मनास्वयमेवकशयावाङ्गा- मैतत् वाचास्तुतिरूपया चोदत प्रेरयत स्तोतुमितिशेषः तेचमरुतः अरेणवःअपापाः तुविजाताः बहुयज्ञेषु प्रादुर्भूताः भ्राजदृष्टयः दीप्ताः एवंभूताः सन्तोदृह्ळानिचित् दृढान्यपिपर्वतादीनिअचुच्यवुः च्यावयन्तिचालयन्ति ॥ ४ ॥

हेमरुतः हेरुष्टिविद्युतः मेघभेदेनायुधविशेषेण विद्योतमानाः वोयुष्माकमन्तः युष्मासुमध्ये स्थि- त्वाकः पुमान् रेजतिचालयति प्रेरयति तर्हिकथंचालनमितिउच्यते त्मनाआत्मनैवचालने दृष्टान्तः— जिह्वयाहन्वेव द्विवचनस्यआकारः हनूइव तौयथारसनयाचाल्येते तद्वत् यद्यप्येवंतथापिइषांअन्ना- नां तत्साधनानां सस्यानां यामनि प्राप्तौसमृद्भ्यर्थं धन्वच्युतोन धन्वन् शब्दोन्तरिक्षस्यवचनः तेनत- त्स्थमुदकंलक्ष्यते उदकस्राविणोमेघाइव तेयथाआकांक्ष्यन्ते तथायुष्मानन्नादिप्राप्तये पुरुप्रैषाः बहुवि- धं फलमिच्छन् यजमानः स्तोत्रैः बहुप्रकारमाकारयतीत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः—अहन्यः अह्निभवः एत- शोन अश्वइव सयथा शिक्षकेणनानाप्रकारं प्राप्यते तद्वत् ॥ ५ ॥

हेमरुतः यूयंयस्मिन्नुदकनिमित्तभूतेसतिआययाअगच्छत अस्यरजसोवृष्ट्युदकस्यलोकस्य वाम- होमहतः परंपारं अन्तंक्वस्वित् कुत्रास्तीति नास्तीत्यर्थः तथा अवरं अवाङ्मागाआदिश्च क्वस्वित् कु- त्रास्ति आद्यन्तंनकोपिजानातीत्यर्थः यद्यदायूयंविथुरेववि थुराणिशिथिलानितृणानीवसंहितंएक- भूतंउदकंच्यावयथस्वस्थानाच्चालयथ तदा अद्रिणावज्रेणत्वेषंदीप्तं अर्णवं उदकवन्तंमेघंविपतथवि- शीर्णंपातयथ ॥ ६ ॥

हेमरुतः वोयुष्माकंसबन्धिनीसातिर्न संभक्तिरिव युष्मत् संभजनंयथाप्रशस्तगुणंतद्वद्वोरातिः वृ- ष्ट्यादिविषया अमवती अमात्यवती इन्द्रादिसहायवती यथाराजेवामवानित्यत्रामशब्दोमात्यवच- नः तद्वत् यद्वा वःसातिः संविभक्तिर्नामवतीरोगव्तीनभवति किन्तुस्वर्वतीसुखवतीत्वेषादीप्ताविपा- कापरिपक्वफलापिपिष्वतीपेषणवती कृषीवलैः कर्षणवतीवृष्टौसत्यांकर्षन्तीतिप्रसिद्धम् स्वविरोधिपे- षणवतीवाभद्राभन्दनीयास्तुत्या किञ्च पृणतोदातुर्धनिकस्यदक्षिणान दक्षिणेव तद्वत् सम्रुद्धकरी पृथु- ज्रयीपृथुजवाशीघ्रगामिनी किञ्च असुर्येव असुरस्यस्वभूता जञ्चतीसर्वानभिभवन्तीशक्तिरिव साय- थान्येभ्योपहृत्यान्यस्मैदातुंसमर्थातद्वदियमपिमेघस्थमुदकमपहृत्यजगतोदातुंशक्तेत्यर्थः ईदृशीराति- रस्मभ्यमस्त्वितिभावः ॥ ७ ॥

पविभ्योमरुत्संबन्धिवज्रेभ्यः सिन्धवः स्यन्दनशीलाआपः प्रतिष्टोभन्ति प्रतिचलन्ति कदा यत्- यदाअभ्रियांअभ्रभवांवाचंशब्दंस्तनितलक्षणंउदीरयन्त्युच्चारयन्तिवज्राणि किञ्च विद्युताः विद्योतमा- नाः तडितः पृथव्यांअन्तरिक्षेपृथिवीत्यन्तरिक्षनाम पृथिव्यामित्येतदुत्तरत्रवायोज्यं यदि यदा पृथि- व्यांभूम्यांघृतंक्षरदुदकंमरुतः प्रुष्णुवन्तिप्रुष्णन्ति सिञ्चन्ति प्रुषेःक्रैयादिकस्यव्यत्ययेनश्नुः यदैवंतदेत्य- र्थः ॥ ८ ॥

पृश्निर्मरुन्माता नानावर्णा पृश्नियैवैपयसोमरुतोजाताः पृश्नेःपुत्राउपमासइतिश्रुतेः । तामेवान्तरि- क्षदेवतां केचिदाहुः सादेवी त्वेषंदीप्तंअयासां गन्तॄणांमरुतामनीकंसमूहं एकोनपञ्चाशत्सख्याकमसूत उत्पादितवती किमर्थं महतेरणायसङ्ग्रामायमेघजयायेत्यर्थः तेचमरुतः सप्सरासः समानरूपाः हिं- सकावामेघानां अभ्वंमेघंजनयन्ति उत्पादितवन्तः आदित् अनन्तरमेव इषिरांसर्वैरिष्टव्यांस्वधामन्नं सस्यादिसमृद्धिलक्षणंपर्यपश्यन् परिपश्यन्तिसर्वेजनाः ॥ ९ ॥

एषवइतिदशमीव्याख्याता ॥ १० ॥

महश्चित्त्वमित्यष्टर्चंपञ्चमंसूक्तं ऎन्द्रमागस्त्यंत्रैष्टुभं द्वितीयाचतुष्पदाविराट् अथचतुष्पदाविराट् दशकैरित्युक्तत्वात् विराजोदिशइति पिङ्गलनागेनसूत्रितत्वाच्च महोष्टौ द्वितीयाविराळित्यनुक्रम- णिका । समूह्ळेदशरात्रेद्वितीयेछन्दोमेमरुत्वतीये इदं विश्वजितोग्निंनरइतिखण्डेसूत्रितम्—द्वितीय- स्यशंसामहांमहश्चित्त्वमिन्द्रेति ।