प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 167

हेइन्द्र तेतवऊतयोरक्षाप्रकाराः सहस्रमपरिमिताइत्यर्थः नोस्मभ्यंउपयन्त्वितिसर्वत्रयोज्यं तथा हेहरिवः हरीइन्द्रस्याश्वौ ताभ्यां तद्वन्निन्द्र गूर्ततमाः अत्यन्तंगूर्णानि इषः इषणीयाः अन्नानिसहस्रं- बहूनित्वदीयानि तथासहस्रंरायः अपरिमितानिधनानिमणिमुक्तादीनिमादयध्यै अस्मान् मादयितुं- यानिसन्तितान्यस्मानुपयन्तु तथासहस्रिणोवाजाः गमनवन्तश्चतुष्पाद्रूपाः पशवोपिनोस्मानुपयन्तु समीपंप्राप्नुवन्तु ॥ १ ॥

तेमरुतः अवोभीरक्षणैः सहितानोस्मानच्छ आभिमुख्येनायान्तु आगच्छन्तु सुमायाः मायेतिप्र- ज्ञानाम शोभनप्रज्ञाः एवंमरुतोज्येष्ठेभिः बृहद्दिवैः वा ज्येष्ठैः प्रशस्यतमैर्मणिमुक्तादिधनैश्चसहिता- आयान्तु वाशब्दःसमुच्चये आगमने कथमेषांसामर्थ्यमित्यतआह—अधअथैषांमरुतांयद्यस्मान्नियुतः एतन्नामकाः परमाः उत्कृष्टाः अश्वाः समुद्रस्यचित् चिच्छब्दोप्यर्थे समुद्रस्यापिपारेपरस्मिन् तीरे धनयन्त धनधारणंबहनंकुर्वन्ति तस्माद्रक्षणैर्धेनैश्चायान्त्वित्यर्थः ॥ २ ॥

सुधिता सुष्ठुनिहिता सुष्ठुहितावा लोकेघृताचीघृतंक्षरणशीलमुदकंअञ्चन्ती हिरण्यनिर्णिक् हितर- मणीयरूपा निर्णिगितिरूपनाम एवं रूपऋष्टिः विद्युदाख्यायुधविशेशोवा उपरान मेघमालेव यषुम- रुत्सुसंमिम्यक्ष म्यक्षतिर्गतिकर्मा सङ्गताभूत् मेघपङ्गिविद्युताविमे अपि सङ्गते इत्यर्थः मेघपङि- ऋर्विद्युच्चोभेदृष्टान्तेनविशेष्येते गुहानिगूढागुहायां वान्तरिक्षेचरन्ती तत्रदृष्टान्तः—मानुषोनयोषा मनुष्यस्य परिवृढादेर्महिषीवत् सायथासुवेषान्तः पुरएवमध्येचरितद्वत् किंसर्वदिवमिति नेत्याह— सभावती सभाजनसङ्घस्तद्वतीवर्षकाले आविर्भवन्तीत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः—विदथ्यावागिव विदथो- यज्ञः तदर्हतीतिविदथ्या प्रैषस्तोत्रादिरूपावाक् सायथायज्ञसभांप्राप्याविर्भवतितद्वत् यद्वा विद- थ्यावेदनार्हाविवदमानयोर्वाक् सायथाभवति तद्वत् सैवंरूपायेषुमिम्यक्ष तेमरुतो देवयजनमागच्छ- न्त्वित्यर्थः ॥ ३ ॥

शुभ्राःशोभनालङ्काराअयासोभिगन्तारोमरुतः यव्यामिश्रणशीलयाविद्युतापरामिमिक्षुः प्रक- र्षेणसिञ्चन्तिउदकसंस्त्यायं साधारण्येव यथलोकेसधारण्यास्त्रियासङ्गतायुवानोरेतोमुञ्च न्तितद्वत् एवंकुर्वन्तोघोराःअतिवृष्टिप्रदानेनभयङ्कराः तेरोदसीद्यावाप्रुथिव्यौनापनुदन्त अपनोदनं वर्षणरूपं तिरस्कारंनकुर्वन्ति द्यावापृथिवीवचनोरोदसीशब्दःसर्वत्राद्युदात्तः अत्रतुव्यत्ययेनान्तोदात्तत्वमिति- द्रष्टव्यं यद्वा रोदसीशब्देनरोदनस्वभावोरुद्रः तस्यस्त्रीरोद्सीतिकेचिदाहुः अपरेतुमरुतांस्त्रियोरोदसी- तिनामधेयमित्याहुः अयमेवपक्षोयुक्तः उत्तरत्रैवंव्यवहारात् तत्पक्षेरोदसीरोदस्यांङीषन्तात् सप्तम्या- ईकारोलुग्वा ईदूतौचसप्तम्यर्थेइतिप्रगृह्यसंज्ञा तस्यां प्रियंधनंनमुञ्चन्ति किन्तु देवाःमोदयितारोमा- दयितारोवामरुतः सख्यायवृधंवृद्धिंजुषन्तसेवन्ते द्यावापृथिवीपक्षे सख्यायजगतांसखिभावायतयो- र्वृद्धिंकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥

रोदसीमरुत्पत्नी विद्युद्वा एतन्नामकेयमपि ईमेनंमरुत्सङ्घं जोषत् सेवते जुषेर्लेट्यडागमः किमर्थं सचध्यैसङ्गमनार्थं कीदृशीसा असुर्या असुराःक्षेप्तारोमरुतः तेषांस्वभूताविषितस्तुका विशिष्टकेशसं- घा विप्रकीर्णकेशसंघावा संभोगवशेन तथानृमणाः नृषुनेतृषुमरुत्सुमननवती मनुष्येषुवावृष्टिप्रदा- नमनोयुक्ता त्वेषप्रतीकादीप्तोपक्रमादीप्तावयवा ईदृशीदेवीविधतः परिचरतोमरुत्संघस्यरथमागात् आगच्छतिव्याप्नोति यागदेशंगन्तुंरथमारुह्यवायज्ञमागच्छति केव विधतःसूर्यस्यरथंत्वेषप्रतीकासूर्य- पत्नीव यद्वा सूर्यस्यदुहिताश्विनोरथमिव सायथारोहतितद्वत् आगमनेदृष्टान्तः—नभसइत्यान अन्त- रिक्षादित्ययोः साधरणोयंनभःशब्दः नभइतिषट्साधारणानीत्युक्तत्वादत्रादित्यवचनः तस्यगतिरिव सायथाशीघ्रातद्वत् ॥ ५ ॥

युवानोमिश्रयन्तः नित्यतरुणावामरुतः युवतिं मिश्रयन्तींनित्यतरुणींवाविद्युद्रूपांरोदस्यां स्त्रिय- मास्थापयन्त आस्थापयन्ति देवतात्वेनरथेधारयन्ति कीदृशींतां निमिश्लांनियमेनमिश्रयन्तींपज्रांप- ज्रोबलंतद्वतींशुभोभतेदीप्यतइतिशुबुदकंवृष्ट्युदकार्थंशुभेरथइतिवायोज्यं किंनिमित्तं विदथेषुयागे- षुनिमित्तभूतेषु कदायत् यदाहेमरुतोवोयुष्मान् अर्कः मत्वर्थोलुप्यते अर्चनसाधनमन्त्रोपेतः स्तोतावा हविष्मान्प्रदेयाज्यादिहविर्युक्तः सुतसोमः होमायाभिषुतः सोमोयंयजमानोदुवस्यन्परिचन् गाथंगा- तव्यंस्तोत्रंगायत् गायति तदेत्यर्थः ॥ ६ ॥

एषांमरुतांयोयोमहिमामहत्त्वातिशयः वक्म्यः सर्वैः स्तुत्यःअबाध्यःअस्ति तंप्रविवक्मि प्रवच्मि- वर्णयामि कथमेषांमहिमाप्राप्तइतिउच्यते—यद्यस्मात् ईंएतेषांसबन्धिनीरोदसी वृषमणावृष्ट्यादि- वर्षणमनस्काअहंयुःअहंकारवतीजगदुपकारकर्त्रीनमत्तः काचिदस्तीत्यहंकारः स्थिराचित् चिदितिपू- जायां अत्यन्तमविनश्वराईदृशीदेवीसुभगाः शोभनभाग्योपेताः जनीः जननशीलाःप्रजाः वृष्ट्युत्प- त्तीर्वावहतेधारयति वृष्टौसत्यांसर्वेप्राणिनउत्पद्यन्ते यस्मादेवंतस्मान्महिमास्ति तंमहिमानंस्तौमीत्य- र्थः ॥ ७ ॥

हेमरुतः युष्मत्संबन्धिनोदेवाः मित्रावरुणौअहोरात्र्यभिमानिदेवौ अर्यमो अर्यमा उ इतिनिपात- समुदायात्मकमेकंपदं उशब्दोपिशब्दार्थे अर्यमापिएतेत्रयोपिईंअमुंलोकंयज्ञंवाअवद्यात् गर्ह्यात् अय- थानुष्ठानात् जगत्पक्षेव्यवहारप्रतिबन्धरूपात्पान्तिरक्षन्ती तथाएतेषांमध्ये अर्यमोऽप्रशस्तान् क्षीणा- नपिपदार्थान् चयतेचायन्तिनाशयन्ति उतअपिचएतैः प्रेरितानिअच्युताअच्युतानिअस्रावीणिएतए- वध्रुवाणिअविचलानिमेघस्थोदकानिच्यवन्ते च्यावयन्तिवा एते अहोरात्रेवैमित्रावरुणावहोरात्रा- भ्यांखलुवैपर्जन्योवर्षतीतिश्रुतेः । यद्वा अच्युतानिध्रुवाणिधनानिच्यवन्ते कदेतिउच्यते हेमरुतोयुष्म- दीयंईमयंकालोदातिवारः प्रदेयजलः खण्डितमेघोवायदाववृधेवर्धते तदामित्रायोदेवायुष्मदनुकूल- व्यापारेणजगद्रक्षन्तीत्यर्थः यद्वा दातिवारोदत्तवरणीयहविर्लक्षणधनोयजमानः हेमरुतः ईमेनान् युष्मान् ववृधेवर्धयतियदा तदेत्यर्थः ॥ ८ ॥

हेमरुतः वःशवसोयुष्माकंसबन्धिनोबलस्य अन्तमवसानं अन्ति अन्तिके आरात्तात् चित् दूरादपि यद्वा चिदितिकुत्सायां अत्यन्तदूरात् अस्मे अस्मासुमध्येएकेपि नुक्षिप्रंनह्यायुः नैवखलुप्राप्नुवन्ति स- न्निधावसन्निधौचनप्राप्नुवन्तीत्यर्थः अथपरोक्षेप्राप्तबलत्वमाह—तेखलुमरुतोधृष्णुनाधर्षकेण शवसा- बलेनशूशुवांसोवर्धमानाः अतएवधृषतापराभिभावकेनसामर्थ्येनद्विषोद्वेष्टॄन् परिष्ठुःपरिभवन्तिवशी- कुर्वन्ति तत्रदृष्टान्तः—उर्णोन उदकमिव यथाउदकंस्वविरोधिरजआदिकमभिभवतितद्वत् यस्मादेवं- तस्मात् शवसोन्तंनापः ॥ ९ ॥ वयमद्येत्येतांदशमींअस्तमितेआदित्येजपेत् तथाचसूत्रम्—वयमद्येन्द्रस्यप्रेष्ठाइत्यस्तंयात्यादित्यइ- तिपाठस्तु ।

अद्यास्मिन्दिनेवयंयष्टारइन्द्रस्यदेवस्यप्रेष्ठाः प्रियतमाः भवेम यद्वा प्रियतमवयमिन्द्रस्य महत्त्वं- वोचेमहि स्तोतुंसमर्थाभूयास्म किञ्च वयंश्वः परस्मिन्नपिदिनेसमर्थेसहमर्थामर्त्याऋत्विजोयस्मिन्स- मर्थोयज्ञः तस्मिन् सङ्ग्रामेवाइन्द्रस्यमहत्त्वंवोचेमहि किञ्च वयंपुरापूर्वस्मिन्नतीतेपिकालेमहिमहत् बलंनोस्मदर्थंवोचेमहि तथा द्यून् दिवसाननुप्रतिदिवसमित्यर्थः अतीते आगामिनिच दिवसे सर्वदा- वोचेमहि तत् तस्मादृभुक्षाः महन्नामैतत् ऋभुक्षाः उक्षाइतितन्नामसुपाठात् महानिन्द्रोनरांमनुष्या- णांमध्येनोस्माननुस्यात् अनुभवतु अनुकूलमभिमतप्रदोवाभवतु ॥ १० ॥

एषइत्येकादशीव्याख्याता ॥ ११ ॥

यज्ञायज्ञेतिदशर्चंचतुर्थंसूक्तंआगस्त्यंमारुतं अन्त्यास्तिस्रस्त्रिष्टुभः शिष्टाःसप्त त्रिष्टुवन्तपरिभाषया- जगत्यः यज्ञायज्ञादशत्रिष्टुवन्तमित्यनुक्रान्तं विशेषविनियोगोलैङ्गिकः ।