प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 157

6 ऋचः

ऋषिः: दीर्घतमा औचथ्यः देवता: अश्विनौ छन्दः: जगती

सूक्तम् 1.157 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 1.157.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
1.157.1
अबो᳚ध्य॒ग्निर्ज्म उदे᳚ति॒ सूर्यो॒ व्यु१॒᳚षाश्च॒न्द्रा म॒ह्या᳚वो अ॒र्चिषा᳚ ।
आयु᳚क्षाताम॒श्विना॒ यात᳚वे॒ रथं॒ प्रासा᳚वीद्दे॒वः स᳚वि॒ता जग॒त्पृथ᳚क् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अबो᳚धि । अ॒ग्निः । ज्मः । उत् । ए॒ति॒ । सूर्यः᳚ । वि । उ॒षाः । च॒न्द्रा । म॒ही । आ॒वः॒ । अ॒र्चिषा᳚ ।
अयु᳚क्षाताम् । अ॒श्विना᳚ । यात᳚वे । रथ᳚म् । प्र । अ॒सा॒वी॒त् । दे॒वः । स॒वि॒ता । जग᳚त् । पृथ᳚क् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अयमग्निर्विहितःसन् ज्मः ज्मायाः पृथिव्यावेदिलक्षणायाःसंबन्धीसन् अबोधि प्रतिबोधितः ज्मे- तिपृथिवीनाम ग्माज्मेतितन्नामसूक्तत्वात् किंच सूर्यउदेति तथा महीमहती उषाः अर्चिषा प्रकृष्टेनते- जसा चन्द्रा प्राणिनामाह्लादिनीसतीव्यावः तमांसिविवासयति वसेर्लुङिछान्दसश्च्लेर्लुक् छन्दस्यपि- दृश्यतइत्याडागमः यतइयमुषाः उदेति यतश्चसूर्यः यतश्चायमग्निः प्रवृद्धोभवति अतःकारणात् हेअ- श्विना अश्विनौ युष्मत्संबन्धिनंरथं यातवे देवः देवयजनगमनायरासभाभ्यांअयुक्षातां आभिमुख्येन- युंजाथां तथा सवितासर्वकर्मणोनुज्ञातादेवोजगत् जंगमंप्राणिजातं पृथक् स्वस्वकर्मानुरोधेन प्रासा- वीत् प्रसौतु अनुजानातु ॥ १ ॥

1.157.2
यद्यु॒ञ्जाथे॒ वृष᳚णमश्विना॒ रथं᳚ घृ॒तेन᳚ नो॒ मधु᳚ना क्ष॒त्रमु᳚क्षतम् ।
अ॒स्माकं॒ ब्रह्म॒ पृत᳚नासु जिन्वतं व॒यं धना॒ शूर᳚साता भजेमहि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यत् । यु॒ञ्जाथे॒ इति᳚ । वृष᳚णम् । अ॒श्वि॒ना॒ । रथ᳚म् । घृ॒तेन᳚ । नः॒ । मधु᳚ना । क्ष॒त्रम् । उ॒क्ष॒त॒म् ।
अ॒स्माक᳚म् । ब्रह्म᳚ । पृत᳚नासु । जि॒न्व॒त॒म् । व॒यम् । धना᳚ । शूर᳚॑साता । भ॒जे॒म॒हि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विना अश्विनौ यत् यदावृषं वृष्ट्यादिवर्षकंरथं युंजाथेयोजयथः तदा नः क्षत्रं अस्मदीयंबलं- क्षत्रियजातंवा घृतेनोदकेन मधुनामधुरेण उक्षतं सिंचतं प्रबर्धयतमित्यर्थः यद्वा घृतेनक्षरणरूपेण मधुनामधुरेण अमृतेनउक्षतं युष्मद्रथस्थेनमधुनाअस्मदीयंबलंप्रवर्धयतमित्यर्थः अश्विनोरथस्यमधु- पूर्णत्वंमधुवाहनोरथइत्यादिषुप्रसिद्धम् किंच अस्माकंपृतनासुअस्मदीयासुपुत्रभृत्यादिमनुष्यरूपासु- प्रजासु ब्रह्मब्राह्मंतेजोजिन्वतंप्रीणयतं पृतनाइतिमनुष्यनाम विवस्वन्तः पृतनाइति तन्नामसूक्तत्वात् यद्वा पृतनासु परकीयासुप्रजासु ब्रह्मतासांपरिवृढमन्नमस्माकं जिन्वतं प्रीणयतं ब्रह्मेत्यन्ननाम ब्रह्म वर्चइतितन्नामसूक्तत्वात् वयंच शूरसाता शूरसातौ शूराणां प्रहारादिनायुक्तेसंग्रामे धनातदीयानिध- नानि बहुविधानिभजेमहि लभेमहि ॥ २ ॥

1.157.3
अ॒र्वाङ्त्रि᳚च॒क्रो म᳚धु॒वाह᳚नो॒ रथो᳚ जी॒राश्वो᳚ अ॒श्विनो᳚र्यातु॒ सुष्टु᳚तः ।
त्रि॒व॒न्धु॒रो म॒घवा᳚ वि॒श्वसौ᳚भग॒ः शं न॒ आ व᳚क्षद्द्वि॒पदे॒ चतु᳚ष्पदे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒र्वाङ् । त्रि॒॑च॒क्रः । म॒धु॒॑वाह᳚नः । रथः᳚ । जी॒र॑अ᳚श्वः । अ॒श्विनोः᳚ । या॒तु॒ । सु॑स्तु᳚तः ।
त्रि॒॑व॒न्धु॒रः । म॒घ॑वा᳚ । वि॒श्व॑सौ᳚भगः । शम् । नः॒ । आ । व॒क्ष॒त् । द्वि॒॑पदे᳚ । चतुः᳚॑पदे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अश्विनोरथः अर्वाङ् अस्मदभिमुखोयातु गच्छतु कीदृशःत्रिचकः चक्रत्रययुक्तः मधुवाहनः मधु- वोढा जीराश्वः शीघ्रगाम्यश्वोपेतः सुष्टुतः अतएवअस्माभिःस्तूयमानः त्रिवन्धुरः निम्नोन्नतकाष्ठत्र- योपेतः सारथ्याश्रयस्थानंवंधुरं मघवाधनवान् अतएवविश्वसौभगः सर्वसौभाग्योपेतः ईदृशः अश्वि- नोरथः नोऽस्माकंद्विपदे पुत्रादिप्रजायै चतुष्पदे पशवेचशंसुखंआवक्षत् आवहतु वहेर्लेट्यडागमः सिप् ॥ ३ ॥

1.157.4
आ न॒ ऊर्जं᳚ वहतमश्विना यु॒वं मधु᳚मत्या न॒ः कश᳚या मिमिक्षतम् ।
प्रायु॒स्तारि᳚ष्टं॒ नी रपां᳚सि मृक्षतं॒ सेध᳚तं॒ द्वेषो॒ भव᳚तं सचा॒भुवा᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । नः॒ । ऊर्ज᳚म् । व॒ह॒त॒म् । अ॒श्वि॒ना॒ । यु॒वम् । मधु᳚॑मत्या । नः॒ । कश᳚या । मि॒मि॒क्ष॒त॒म् ।
प्र । आयुः᳚ । तारि᳚ष्टम् । निः । रपां᳚सि । मृ॒क्ष॒त॒म् । सेध᳚तम् । द्वेषः᳚ । भव᳚तम् । स॒चा॒॑भुवा᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विना अश्विनौ युवंयुवांनोऽस्माकंऊर्जंबलप्राणनसमर्थं अन्नमावहतंप्रापयतं किंच नोऽस्मान् मधुमत्या माधुर्योपेतयाकशया वाचा इष्टप्रदानरूपयामिमिक्षतंसिंचतंप्रीणयतं कशेति वाङ्गाम कशाधिषणेतितन्नामसूक्तत्वात् यद्वा मधुमत्या माधुर्यवृष्टिमत्यामाधुर्योपेतयाकशया प्रतोदन्या नोऽस्मान्मिमिक्षतं मध्वित्युदकनाम मधु पुरीषमितितन्नामसूक्तत्वात् कशया अश्वताडनेनशीघ्रमा- गत्यवृष्टिरूपंफलंदास्यतइतिकशायामधुमत्त्वम् किंच आयुरायुष्यं प्रतारिष्टंप्रवर्धयतं प्रपूर्वस्तिरतिर्व- र्धनार्थः तथारपांसि मृक्षतं पापानिनिःशेषेणशोधयतं रपोरिप्रमितिपापनामनीभवतइतियास्कः । किंच द्वेषः द्वेष्यं अमित्रादिकंसेधतंनाशयतंइदंचभाव्यंसचाभुवासहभुवौ अस्मत्कार्येषुसहभवनवन्तौ- भवतं भवन्तौऎकमत्यंभजतइत्यर्थः वाक्यभेदादनिघातः ॥ ४ ॥

1.157.5 समानपद
यु॒वं ह॒ गर्भं॒ जग᳚तीषु धत्थो यु॒वं विश्वे᳚षु॒ भुव᳚नेष्व॒न्तः ।
यु॒वम॒ग्निं च᳚ वृषणाव॒पश्च॒ वन॒स्पती{4}᳚रश्विना॒वैर᳚येथाम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यु॒वम् । ह॒ । गर्भ᳚म् । जग᳚तीषु । ध॒त्थः॒ । यु॒वम् । विश्वे᳚षु । भुव᳚नेषु । अ॒न्तरिति᳚ ।
यु॒वम् । अ॒ग्निम् । च॒ । वृ॒ष॒णौ॒ । अ॒पः । च॒ । वन॒स्पती᳚न् । अ॒श्वि॒नौ॒ । ऐर᳚येथाम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विनाअश्विनौ युवंह युवांखलु जगतीष्वन्तः गमनशीलासुगोषुमध्येगर्भंधत्थः धारयथः नकेव- लंगोष्वेव अपितुयुवंयुवां विश्वेषुसर्वेषुभुवनेषुभूतजातेषु अन्तर्मध्येगर्भंधत्थः वृष्टिद्वारामिषरूपत्वेन- गर्भस्थरेतसः पोषकत्वात् किंच हेवृषणौकामानांवर्षितारौ युवंयुवांअग्निंचअपश्च वनस्पतींश्चऎरये- थांप्रवर्तयेथां आहुतिभोगायाग्निं स्वीकृत्यचवृष्ट्युदकानि उदकैरोषधिवनस्पत्यादिकंएतान्यस्मदर्थं- प्रैरयेथाम् ॥ ५ ॥

1.157.6
यु॒वं ह᳚ स्थो भि॒षजा᳚ भेष॒जेभि॒रथो᳚ ह स्थो र॒थ्या॒३॒᳚ राथ्ये᳚भिः ।
अथो᳚ ह क्ष॒त्रमधि᳚ धत्थ उग्रा॒ यो वां᳚ ह॒विष्मा॒न्मन᳚सा द॒दाश᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यु॒वम् । ह॒ । स्थः॒ । भि॒षजा᳚ । भे॒ष॒जेभिः᳚ । अथो॒ इति᳚ । ह॒ । स्थः॒ । र॒थ्या᳚ । रथ्ये᳚भि॒रिति॒ रथ्ये᳚भिः ।
अथो॒ इति᳚ । ह॒ । क्ष॒त्रम् । अधि᳚ । ध॒त्थ॒ । उ॒ग्रा॒ । यः । वा॒म् । ह॒विष्मा᳚न् । मन᳚सा । द॒दाश᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विनौ युवंयुवां हखलु भेषजेभिः भेषजैरौषधैः भेषजौषधभैषज्यान्यगदोजायुरगदं तत्रऔष- धमितिचाभिधानात् अथो अपिच रथ्येभिः रथवोढृभिरश्वैः रथ्यारथवन्तौस्थः आवांरथोअश्विनेत्या- दिप्रसिद्धिद्योतनार्थोहशब्दः अनयोरथेनविशेषसंबन्धः युवोर्हिपूर्वेसवितोषसोरथमृतायचित्रंघृत- वन्तमिष्यतीत्यादिमन्त्रान्तरेषुप्रसिद्धः अथोअपिच युवयोः क्षत्रंबलं अधिह अधिकंखलु हशब्दःप्रसि- द्धौ यस्मादेवंतस्मात् हेउग्रा उद्गूर्णसामर्थ्यौ अश्विनौवांयुवाभ्यां योहविष्मान् आज्यपुरोडाशादिह- विर्युक्तोयजमानः मनसायुष्मदायत्तेनचेतसा ददाश ददाति तस्यहविरादिकंधत्थः धारयथः अत्य- धिकमनुगृह्णीथइत्यर्थः प्रभूतबलौयुवांरथमारुह्य अस्मद्देवयजनमागत्य हविःप्रदंमांधृत्वाअस्मद्यज्ञं अस्मान्विचिकित्सतमितितात्पर्यार्थः ॥ ६ ॥

वेदार्थस्यप्रकाशेनतमोहार्दंनिवारयन् । पुमर्थांश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥

0इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेणसायणा चार्येणविरचितेमाधवीयेवेदार्थप्रकाशेऋक्संहिताभाष्येद्वितीयाष्टके द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥