प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 139

11 ऋचः

ऋषिः: परुच्छेपो दैवोदासिः देवता: विश्वेदेवाः छन्दः: अत्यष्टिः

सूक्तम् 1.139 - सम्पूर्णम्

1 / 11
ऋक्: 1.139.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (11)
1.139.1
अस्तु॒ श्रौष᳚ट् पु॒रो अ॒ग्निं धि॒या द᳚ध॒ आ नु तच्छर्धो᳚ दि॒व्यं वृ᳚णीमह इन्द्रवा॒यू वृ᳚णीमहे ।
यद्ध᳚ क्रा॒णा वि॒वस्व᳚ति॒ नाभा᳚ सं॒दायि॒ नव्य᳚सी ।
अध॒ प्र सू न॒ उप᳚ यन्तु धी॒तयो᳚ दे॒वा{4} अच्छा॒ न धी॒तयः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अस्तु᳚ । श्रौष᳚ट् । पु॒रः । अ॒ग्निम् । धि॒या । द॒धे॒ । आ । नु । तत् । शर्धः᳚ । दि॒व्यम् । वृ॒णी॒म॒हे॒ । इ॒न्द्र॒वा॒यू इति᳚ । वृ॒णी॒म॒हे॒ ।
यत् । ह॒ । क्रा॒णा । वि॒वस्व᳚ति । नाभा᳚ । स॒म्॑दायि᳚ । नव्य᳚सी ।
अध᳚ । प्र । सु । नः॒ । उप᳚ । य॒न्तु॒ । धी॒तयः᳚ । दे॒वान् । अच्छ᳚ । न । धी॒तयः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अहं पुरः पुरतः उत्तरवेद्यां अग्निं आहवनीयाख्यं धिया प्रज्ञयाप्रणयनादिकर्मणादधे धारितवान- स्मि तच्छर्धः तादृशंबलवंतंवाग्निं यद्वा तच्छर्धः तादृशं मरुतां स्वरूपं बलंदिव्यं दिविभवं नु क्षिप्रं आवृणीमहे आभिमुख्येन संभजामहे किंच इन्द्रवायू वृणीमहे यद्यस्मात्कारणात् विवस्वति दीप्तिमति नाभानाभौ भूम्यानाभिस्थाने देवयजनेवेदिरूपे यद्वा नाभौ सर्वफलस्यसंबन्धके यज्ञे यज्ञमाहुर्भुवन- स्यनाभिमितिश्रुतेः । क्राणा कुर्वाणा स्वार्थप्रकाशनं नव्यसीनवतरा स्तुतिरूपावाक् संदायि संबध्यते छान्दसःकर्मणिलुङ् अस्माभिःप्रयुज्यतइत्यर्थः यस्मात्स्तुतिःक्रियते तस्मात् अस्तुश्रौषट् अस्याः स्तुतेः श्रवणंभवतु श्रोताभवतुवामरुतांगणोग्निर्वा इन्द्रवायुपक्षे प्रत्येकापेक्षयैकवचनं अधअनन्तरंनोधीतयः अस्मदीयानिकर्माणिस्तुत्यादिरूपाणि प्रसूयन्तु प्रकर्षेणसुष्ठु युष्मानुपगच्छन्तु किंच देवाँअच्छान अग्न्यादिदेवान् आभिमुख्येन प्राप्तुमिवधीतयः अस्मदीयानि कर्माणि उपयन्तु तेषांसमीपंप्राप्नुवन्तु ॥ १ ॥

1.139.2
यद्ध॒ त्यन्मि᳚त्रावरुणावृ॒तादध्या᳚द॒दाथे॒ अनृ᳚तं॒ स्वेन᳚ म॒न्युना॒ दक्ष᳚स्य॒ स्वेन᳚ म॒न्युना᳚ ।
यु॒वोरि॒त्थाधि॒ सद्म॒स्वप᳚श्याम हिर॒ण्यय᳚म् ।
धी॒भिश्च॒न मन᳚सा॒ स्वेभि᳚र॒क्षभि॒ः सोम᳚स्य॒ स्वेभि᳚र॒क्षभि᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यत् । ह॒ । त्यत् । मि॒त्रा॒व॒रु॒णौ॒ । ऋ॒तात् । अधि᳚ । आ॒द॒दाथे॒ इत्या᳚॑द॒दाथे᳚ । अनृ᳚तम् । स्वेन᳚ । म॒न्युना᳚ । दक्ष᳚स्य । स्वेन᳚ । म॒न्युना᳚ ।
यु॒वोः । इ॒त्था । अधि᳚ । सद्म᳚॑सु । अप᳚श्याम । हि॒र॒ण्यय᳚म् ।
धी॒भिः । च॒न । मन᳚सा । स्वेभिः᳚ । अ॒क्ष॑भिः᳚ । सोम᳚स्य । स्वेभिः᳚ । अ॒क्ष॑भिः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमित्रावरुणौऋतात् आदित्यात् त्यत् तदुदकंयद्यस्मात्कारणात् अधिअधिकंआददाथे सर्वतोदद- ददथः हप्रसिद्धं कीदृशमुदकंअनृतंनश्वरंशोषणस्वभावं केनसाधनेनस्वेनमन्युना स्वकीयेनतेजसा अ- होरात्राभिमानिदेवौमित्रावरुणौखलुवृष्टिं मोचयतः अहोरात्रेवाइत्यादिश्रुतिःपूर्वमेवोदाहृता मन्यु- र्विशेष्यते दक्षस्यसमर्थस्य स्वेनमन्युनाआत्मभूतेन मननीयेनसामर्थ्येन किंच हेमित्रावरुणौ युवोः अन्त्यलोपश्छान्दसः युवयोः संबन्धिनं हिरण्ययंहिरण्मयंरूपं ऋत्व्यवास्त्व्यवास्त्वेत्यादौमयटोमश- ब्दलोपोनिपात्यते इत्था इत्थंवक्ष्यमाणप्रकारेण सद्मसुयज्ञसदनेषु अधि अपश्याम पश्येम केनसाधने- नेतितदुच्यते—धीभिः तदुद्देश्यैः कर्मभिर्यज्ञादिरूपैर्मनसाचनत्वदासक्तेनचेतसाच स्वेभिरक्षभिः आ- त्मीयैरनन्यैश्चक्षुरादीन्द्रियैः किंच सोमस्यसोमंस्वेभिरक्षभिः अस्मदीयैरिन्दियैः पश्येमेतिशेषः नासा- द्यपेक्षयाबहुवचनम् ॥ २ ॥ पृष्ठ्यस्यषष्ठेहनिप्रउगशस्त्रे युवांस्तोमेभिरित्याश्विनस्तृचः षष्ठस्येतिखण्डेसूत्रितम्—युवांस्तोमे- भिर्देवयन्तोअश्विनावर्महइन्द्रेति ।

1.139.3
यु॒वां स्तोमे᳚भिर्देव॒यन्तो᳚ अश्विनाश्रा॒वय᳚न्त इव॒ श्लोक᳚मा॒यवो᳚ यु॒वां ह॒व्याभ्या॒३॒᳚यवः᳚ ।
यु॒वोर्विश्वा॒ अधि॒ श्रिय॒ः पृक्ष᳚श्च विश्ववेदसा ।
प्रु॒षा॒यन्ते᳚ वां प॒वयो᳚ हिर॒ण्यये॒ रथे᳚ दस्रा हिर॒ण्यये᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यु॒वाम् । सोमे᳚भिः । दे॒व॒॑यन्तः᳚ । अ॒श्वि॒ना॒ । आ॒श्रा॒वय᳚न्तः॑इव । श्लोक᳚म् । आ॒यवः᳚ । यु॒वाम् । ह॒व्या । अ॒भि । आ॒यवः᳚ ।
यु॒वोः । विश्वाः᳚ । अधि᳚ । श्रियः᳚ । पृक्षः᳚ । च॒ । वि॒श्व॒॑वे॒द॒सा॒ ।
प्रु॒षा॒यन्ते᳚ । वा॒म् । प॒वयः᳚ । हि॒र॒ण्यये᳚ । रथे᳚ । द॒स्रा॒ । हि॒र॒ण्यये᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअश्विना अश्विदेवौ युवांस्तोमेभिःस्तोत्रैःदेवयन्तः युवामात्मनइच्छन्तः आयवः मनुष्यनामैतत् यजमानाः श्लोकंयुष्मदीयस्तुतिरूपांवाचं आश्रावयन्तइव सर्वतःश्रवणविषयांकुर्वन्तइव स्तुवन्ति श्लो- कइतिवाङ्गाम श्लोकःधाराइतितन्नामसूक्तत्वात् कीदृशास्ते युवांहव्याहविषाआज्यादिना अभ्यायवः आभिमुख्येनगंतारः प्रीणयितुमितिशेषः हवींषि आभिमुख्येनप्रापयन्तोवा किंच हेविश्ववेदसा सर्वध- नौ युवोर्युवयोः स्ंबन्धिन्योविश्वाःश्रियः सेवनीयाः सर्वालक्ष्मीः धनकनकादिरूपाः अधिअधिकंभज- न्तइतिशेषः किंच पृक्षश्च अन्नमपि युष्मत्प्रसादादधि अधिकंलभन्ते किंच हेदस्रा शत्रूणामुपक्षपयिता- रौ वां हिरण्ययेरथेहिरण्मयेमधुपूर्णे रथे पवयस्तन्नेमयः प्रुषायन्ते क्षरन्ति स्रवन्ति प्रुषप्लुषस्नेहनसेच- नपूरणेषु छन्दसिशायजपीत्यहावपिश्नःशायजादेशः मधुय्पूर्णपात्रोपेतत्वात् शीघ्रगमनेनचक्रेषु मधू- निस्रवन्तीतिभावः पवीरथनेमिर्भवतियद्विपुनातिभूमिमितिनिरुक्तम् । अश्विनोरथस्यमधुपूर्णत्वं त्रयः पवयोमधुवाहनेरथइत्यादिषुप्रसिद्धम् किंच तादृशे हिरण्ययेहिरण्मयेहृदयरमणेरथेमधुरं हविर्वहत- मितिशेषः ॥ ३ ॥

1.139.4
अचे᳚ति दस्रा॒ व्यु१॒᳚ नाक᳚मृण्वथो यु॒ञ्जते᳚ वां रथ॒युजो॒ दिवि᳚ष्टिष्वध्व॒स्मानो॒ दिवि᳚ष्टिषु ।
अधि᳚ वां॒ स्थाम᳚ व॒न्धुरे॒ रथे᳚ दस्रा हिर॒ण्यये᳚ ।
प॒थेव॒ यन्ता᳚वनु॒शास᳚ता॒ रजो॑ञ्ज᳚सा॒ शास᳚ता॒ रजः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अचे᳚ति । द॒स्रा॒ । वि । ऊं॒ इति᳚ । नाक᳚म् । ऋ॒ण्व॒थः॒ । यु॒ञ्जते᳚ । वा॒म् । र॒थ॒॑युजः᳚ । दिवि᳚ष्टिषु । अ॒ध्व॒स्मानः᳚ । दिवि᳚ष्टिषु ।
अधि᳚ । वा॒म् । स्थाम᳚ । व॒न्धुरे᳚ । रथे᳚ । द॒स्रा॒ । हि॒र॒ण्यये᳚ ।
प॒था॑इ᳚व । यन्तौ᳚ । अ॒नु॒॑शास᳚ता । रजः᳚ । अञ्ज᳚सा । शास᳚ता । रजः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेदस्रादस्रौअश्विनौ अचेति वक्ष्यमाणंयुष्मच्चेष्टितंज्ञायतेसर्वैः किंतदितितदुच्यते—नाकं स्वर्गं व्यृ- ण्वथोविशेषेणगच्छ्थः ऋणुगतौ तानादिकः लेट्यडागमः यज्ञसंपूर्त्यनन्तरमितियावत् उशब्दोवधार- णे यद्वा नाकं अकंदुःखंतद्रहितंयज्ञमृण्वथः विशेषेणगच्छथएव तदर्थंवां रथयुजः युष्मत्संबन्धिनोरथ- स्ययोजयितारः सारथयः दिविष्टिषु स्वर्गस्यएषणेषु द्योतनात्मक्स्य यज्ञस्यैषणेषु गमनेषुवा निमि- त्तभूतेषुयुंजते अश्वान्योजयन्ति रथे युक्तेरथेवायुष्मान्तएवविशेष्यन्ते दिविष्टिषु दिवोगमनेषुनिरालं- बआकाशगमनेषु अध्वस्मानः रथस्य तदाश्रितस्यचध्वंसमकुर्वाणाः किंच हेदस्राअश्विनौ वांयुवयोः बंधुरे बंधुरत्रययुक्ते युगबन्धनाधारःकाष्ठविशेषोबन्धुरंतादृशत्रययुक्तत्वं रथोयोवांत्रिवंधुरइत्यादिषु प्रसिद्धम् । हिरण्ययेहिरण्मयेरथे अधि तादृशस्यरथस्योपरि स्थामअस्थापयाम छान्दसेलङि बहुलं- छन्दसीत्यडभावः आद्युदात्तश्छान्दसः कीदृशौ पथेवसुपथेनेवमार्गेण निरालंबआकाशे रजः रंजना- त्मकं स्वर्गंप्रतियंतौगच्छन्तौ लोकारजांस्युच्यन्तइत्युक्तत्वात् । अनुशासता अननुकूलान् शत्रून् अनुशासतौ विधेयीकुर्वन्तौ शासेः शतरिजक्षित्यादयइत्यभ्यस्तत्वादभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वं किंच अंजसामुख्यत्वेन प्रकृष्टंरजः उदकं वृष्टिलक्षणंशासता शासतौ बलाद्विधेयीकुर्वन्तौ ॥ ४ ॥

1.139.5
शची᳚भिर्नः शचीवसू॒ दिवा॒ नक्तं᳚ दशस्यतम् ।
मा वां᳚ रा॒तिरुप᳚ दस॒त्कदा᳚ च॒नास्मद्रा॒तिः कदा᳚ च॒न ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
शची᳚भिः । नः॒ । श॒ची॒व॒सू॒ इति᳚ शची॑वसू । दिवा᳚ । नक्त᳚म् । द॒श॒स्य॒त॒म् ।
मा । वा॒म् । रा॒तिः । उप᳚ । द॒स॒त् । कदा᳚ । च॒न । अ॒स्मत् । रा॒तिः । कदा᳚ । च॒न ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेशचीवसू शचीतिकर्मनमअस्मदनुष्ठितज्योतिष्टोमादिकर्मधनौ युवांशचीभिः अस्मदीयैः कर्मभि- र्यागादिभिर्निमित्तभूतैः दिवानक्तं अहनिरात्रौच दशस्यतं अभिमतंददेथां दाशृदाने इत्यस्येदंछान्दसं- रूपं यद्वा दशस्यतिर्दानार्थः कंड्वादिषुद्रष्टव्यः वांयुवयोः रातिर्दानंकदाचन सर्वदायागकालेअयाग- कालेपि मोपदसत् मोपक्षीणंभूत् दसुउपक्षये लुङिपुषादिद्युतादीतिच्लेरङ् नकेवलंयुष्मदीयं अपितु अस्मत् अस्माकमपि रातिर्दानं हविरादिप्रदानंसर्वविषयंदानं वार्थिभ्यः कदाचन सर्वावस्थायामपि मोपदसत् उपक्षीणंमाभूत् सर्वदावर्ततां अहमपिसर्वदायुष्मानुद्दिश्यदद्यां युवामपि मदभिमतंसर्वदा- दत्तमित्यर्थः ॥ ५ ॥ पृष्ठ्यस्यषष्ठेहनिप्रउगशस्त्रस्यैन्द्रेतृचे तृतीयावृषन्निन्द्रेत्येषा सूत्रितंच-वृषन्निन्द्रवृषपाणासइन्दवः सुषुमायातमद्रिभिरिति तत्रैवस्वनेप्रस्थितयाज्यानांपुरस्तात् अन्याऋचः प्रक्षिप्योभयीभिर्यष्टव्यं तत्रहोतुःप्रस्थितयाज्यायाःपुरस्तात् एषाप्रक्षेपणीया सूत्रितंच—षष्ठस्यप्रातःसवने प्रस्थितयाज्यानां- पुरस्तादन्याःक्रुत्वोभाभ्यामनवानन्तोयजन्तीति ।

1.139.6
वृष᳚न्निन्द्र वृष॒पाणा᳚स॒ इन्द᳚व इ॒मे सु॒ता अद्रि᳚षुतास उ॒द्भिद॒स्तुभ्यं᳚ सु॒तास᳚ उ॒द्भिदः᳚ ।
ते त्वा᳚ मन्दन्तु दा॒वने᳚ म॒हे चि॒त्राय॒ राध᳚से ।
गी॒र्भिर्गि᳚र्वाह॒ः स्तव᳚मान॒ आ ग᳚हि सुमृळी॒को न॒ आ ग᳚हि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
वृष᳚न् । इ॒न्द्र॒ । वृ॒ष॒॑पाना᳚सः । इन्द᳚वः । इ॒मे । सु॒ताः । अद्रि᳚॑सुतासः । उ॒त्॑भिदः᳚ । तुभ्य᳚म् । सु॒तासः᳚ । उ॒त्॑भिदः᳚ ।
ते । त्वा॒ । म॒न्द॒न्तु॒ । दा॒वने᳚ । म॒हे । चि॒त्राय᳚ । राध᳚से ।
गीः॒॑भिः । गि॒र्वा॒हः॒ । स्तव᳚मानः । आ । ग॒हि॒ । सु॒॑मृ॒ळी॒कः । नः॒ । आ । ग॒हि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र वृषन् वर्षितःकामानां इमेपुरतोदृश्यमानाइन्दवःसोमाः सुताः त्वदर्थमभिषुताः कीदृशा- स्तेवृषपानासः अभिमतवर्षकेणत्वयापातव्याः अद्रिसुतासः अद्रिभिर्दृढैः पाषाणैः अभिषवसाधनैः सुताः अद्भिदः उद्भेदकाः वर्षस्य तएवपुनर्विशेष्यन्ते उद्भिदः बलस्योद्भेदकाः उद्भिन्नावापर्वतादौ तादृशाः सोमाः तुभ्यंसुतासः त्वदर्थमेवाभिषुताः किंच तेतादृशाः सोमाः त्वात्वांमन्दन्तु तर्पयन्तु कुत्रेतितदुच्यते—दावनेदानवतियागे अभिमतदानायवा तथामहे महते चित्रायचायमानाय विचि- त्रायनानाविधायवा राधसे धनाय किंच हेगिर्वाहः गिरांस्तुतीनांअस्मदीयानांवोढः वहिहाधाञ्भ्य- इत्यसुन् गीर्भिः अस्मत्स्तुतिभिः स्तवमानःसन् आगहि आगच्छ नोस्मान्सुमृळीकः सुष्ठुमृडयितासन् आगहिआगच्छ ॥ ६ ॥ दशरात्रस्यषष्ठेहनिप्रातःसवनेनेष्टुःप्रस्थितयाज्यायाःपुरस्तादोषूणोअग्नइत्येषावपनीयाएकीकृत्यो- भाभ्यांयागः षष्ठस्येतिखण्डेसूत्रितं—ओषूणोअग्नेश्रृणुहित्वमीळितोग्निंहोतारमिति तस्मिन्नेवसवने प्र- उगशस्त्रेद्वितीया सूत्रितंच—अस्तुश्रौषळोषूणोअग्नइति ।

1.139.7
ओ षू णो᳚ अग्ने शृणुहि॒ त्वमी᳚ळि॒तो दे॒वेभ्यो᳚ ब्रवसि य॒ज्ञिये᳚भ्यो॒ राज᳚भ्यो य॒ज्ञिये᳚भ्यः ।
यद्ध॒ त्यामङ्गि᳚रोभ्यो धे॒नुं दे᳚वा॒ अद᳚त्तन ।
वि तां दु᳚ह्रे अर्य॒मा क॒र्तरी॒ सचा{4}᳚ ए॒ष तां वे᳚द मे॒ सचा᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ओ इति᳚ । सु । नः॒ । अ॒ग्ने॒ । शृ॒णु॒हि॒ । त्वम् । ई॒ळि॒तः । दे॒वेभ्यः᳚ । ब्र॒व॒सि॒ । य॒ज्ञिये᳚भ्यः । राज᳚॑भ्यः । य॒ज्ञिये᳚भ्यः ।
यत् । ह॒ । त्याम् । अङ्गि᳚रः॑भ्यः । धे॒नुम् । दे॒वाः॒ । अद᳚त्तन ।
वि । ताम् । दु॒ह्रे॒ । अ॒र्य॒मा । क॒र्तरि᳚ । सचा᳚ । ए॒षः । ताम् । वे॒द॒ । मे॒ । सचा᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने त्वंनोऽस्मदीयं आवाहनं स्तुतिंवा ईळितः अस्माभिः स्तुतःसन् ओषुश्रृणुहि ओइति निपात- द्वयसमुदायात्मकएकोनिपातः आभिमुख्येनैवसुष्ठुश्रृणु उतश्चप्रत्ययादितिछन्दसिवावचनमितिहेर्लुग- भावः श्रुत्वाचदेवेभ्योदेवनशीलेभ्योयज्ञियेभ्योयज्ञार्हेभ्यः हविर्भाग्भ्यः स्तुतिभाग्भ्यश्चेत्यर्थः यज्ञर्त्वि- ग्भ्यामितिघः तेभ्यः यज्ञियेभ्योयज्ञार्हेभ्योयजमानेभ्यः संबन्धिकर्मब्रवसिब्रूहि ब्रवीतेर्लेट्यडागमःकी- दृशेभ्यः राजभ्योराजमानेभ्यः इदानींदेवाः प्रत्यक्षेणोच्यन्ते अत्रेतिहासमाहुः—अङ्गिरसोनममहर्ष- यः पूर्वंयज्ञार्थंदेवान् स्तुत्याप्रीणयित्वागाः अयाचन्त तेप्रीताःकामदुघांप्रादुः लब्ध्वाचतांधेनुंक्षीरंदो- ग्धुमशक्रुवानाः अर्यंमणंदेवंप्रार्थयन् सचप्रार्थितोऽग्निहोत्राद्यर्थं क्षीरंदुदोहेति तदिदमत्रोच्यते—यत् यां त्यां तां हप्रसिद्धांधेनुंक्षीरादिनाप्रीणयित्रींगांहेदेवाः अंगिरोभ्यः तदर्थंअदत्तन दत्तवन्तः तप्तनप्तन- थनाश्चेतितनादेशः तांधेनुंअर्यमासर्वस्यनियमितादेवः कर्तरिसर्वस्योत्पदकेत्वय्य्ग्नौसचाइतरदेवेभ्यः साकं विदुह्रे विविधंदुग्धवान् दुहेर्लिटिबहुलंछन्दसीतिरुट् छन्दसिवेतिवचनात्द्विर्वचनाभावः लट्येव- वालोपस्तइतितलोपः एषः एषवार्यमा तांधेनुंमेसचामत्समवायेनवेदजानाति अर्यमाहमपिजानामी- त्यर्थः ईदृशीधेनुस्त्वदर्थमेवदुह्यतइत्यग्नेःस्तुतिः ॥ ७ ॥

1.139.8
मो षु वो᳚ अ॒स्मद॒भि तानि॒ पौंस्या॒ सना᳚ भूवन्द्यु॒म्नानि॒ मोत जा᳚रिषुर॒स्मत्पु॒रोत जा᳚रिषुः ।
यद्व᳚श्चि॒त्रं यु॒गेयु᳚गे॒ नव्यं॒ घोषा॒दम᳚र्त्यम् ।
अ॒स्मासु॒ तन्म᳚रुतो॒ यच्च᳚ दु॒ष्टरं᳚ दिधृ॒ता यच्च᳚ दु॒ष्टर᳚म् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मो इति᳚ । सु । वः॒ । अ॒स्मत् । अ॒भि । तानि᳚ । पौंस्या᳚ । सना᳚ । भू॒व॒न् । द्यु॒म्नानि᳚ । मा । उ॒त । जा॒रि॒षुः॒ । अ॒स्मत् । पु॒रा । उ॒त । जा॒रि॒षुः॒ ।
यत् । वः॒ । चि॒त्रम् । यु॒गे॑यु᳚गे । नव्य᳚म् । घोषा᳚त् । अम᳚र्त्यम् ।
अ॒स्मासु᳚ । तत् । म॒रु॒तः॒ । यत् । च॒ । दु॒स्तर᳚म् । दि॒धृ॒त । यत् । च॒ । दु॒स्तर᳚म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेमरुतःवः युष्मत्संबन्धीनितानि प्रसिद्धानि पौंस्यापौंस्यानिबलानि सनासदातनानि नित्यानि द्युम्नानि प्रकाशयुक्तानि यद्वा सना संभजनीयानि द्युम्नानि धनवन्ति यशोवन्तिवा मत्वर्थीयोलुप्यते मोइति निपातद्वयसमुदायः उशब्दोवधारणे अस्मत् अस्मात् मोष्वभिभूवन् सुष्ठुमैवाभिभवन् यद्वा अस्मत्तोपगतानि माभूवन् उत अपिच यद्वा द्युम्नानीत्येतदुत्तरत्रसंबध्यते द्युम्नानि धनानि यशांसि- वाअस्मदीयानि माजारिषुः क्षीणानिमाभूवन् उत अपिचअस्मत्पुरापुराणिलक्षणयातत्रस्थाप्नाणि- नोमाजारिषुः जीर्णानष्टामाभूवन् किंच वोयुष्मत्संबन्धि चित्रं चायनीयंनानाविधंनव्यं नूतनं स्तो- तव्यंवा अमर्त्यं अमरणधर्मकं मर्त्येषुदुर्लभं वा यदस्तिघोषात् घोषाः व्यत्ययेनपंचमी शब्दोपेतागवा- दयः घोषोपलक्षिताग्रामनगरादयोवायेसन्ति तत्सर्वं युगेयुगे युगशब्दोपलक्षिते तत्तत्काले अस्मासु अस्मास्वेवभवत्वितिशेषः नान्यस्य किंच हेमरुतः यच्चदुस्तरं दुःखेनतरणीयं संपादनीयं धनं दिधृत धारयत तदस्मासु किंच दुस्तरं शत्रुभिरहिंसितं तत्सर्वमपि विशेषेणास्मासु स्थापयत ॥ ८ ॥

1.139.9
द॒ध्यङ्ह᳚ मे ज॒नुषं॒ पूर्वो॒ अङ्गि᳚राः प्रि॒यमे᳚ध॒ः कण्वो॒ अत्रि॒र्मनु᳚र्विदु॒स्ते मे॒ पूर्वे॒ मनु᳚र्विदुः ।
तेषां᳚ दे॒वेष्वाय᳚तिर॒स्माकं॒ तेषु॒ नाभ᳚यः ।
तेषां᳚ प॒देन॒ मह्या न᳚मे गि॒रेन्द्रा॒ग्नी आ न᳚मे गि॒रा ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
द॒ध्यङ् । ह॒ । मे॒ । ज॒नुष᳚म् । पूर्वः᳚ । अङ्गि᳚राः । प्रि॒य॑मे᳚धः । कण्वः᳚ । अत्रिः᳚ । मनुः᳚ । वि॒दुः॒ । ते । मे॒ । पूर्वे᳚ । मनुः᳚ । वि॒दुः॒ ।
तेषा᳚म् । दे॒वेषु᳚ । आ॑य᳚तिः । अ॒स्माक᳚म् । तेषु᳚ । नाभ᳚यः ।
तेषा᳚म् । प॒देन᳚ । महि᳚ । आ । न॒मे॒ । गि॒रा । इ॒न्द्रा॒ग्नी इति᳚ । आ । न॒मे॒ । गि॒रा ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

दध्यङ् अथर्वगोत्रोत्पन्नएतन्नामकोमहर्षिः सचपूर्वःपूरकः सर्वस्यपुरातनोवाअङ्गिराः अङ्गारः तद्वत्तेजस्वीइत्यर्थः यद्वा अंगाराएवांगिरसोभवन् येऽङ्गाराआसंस्तेऽङ्गिरसोभवन्नितिश्रुतेः । अङ्गि- राअङ्गाराअङ्कनाइतिनिरुक्तम् । एतन्नामामहर्षिश्चप्रियमेधः मेधाप्रियः प्रियमेधः प्रियाअस्यमेधा- इतियास्कः । कण्वःमेधावी सच अत्रिःदुःखत्रयरहितः अत्रिर्नत्रयइतिनिरुक्तम् । मनुः मननवान् एत- न्नामामहर्षिः एतेसर्वेमहात्मानोमहर्षयःमेजनुषं दिवोदासपुत्रस्यपरुच्छेपस्य जन्मविदुःजानन्ति वेत्ते- र्विदोलटोवेतिझेरुसादेशः किंच तेपूर्वोक्ताः पूर्वेपूर्वकालीनाः मेअस्मत्पित्रादीन् जानन्तइत्यर्थः मनुः मनवःज्ञानवन्तः यतस्तेपूर्वेमनवश्च अतोविदुरितिभावः सुपांसुलुगितिजसोलुक् तेषांज्ञानेउपपत्ति- माह—तेषांदध्यङ्ङादीनांदेवेषुइतरेषुदेवनशीलेषुमहर्षिषु मध्ये आयतिः दीर्घकालसंबन्धोस्तिअतो- विदुरित्यर्थः ततश्चकिमित्याह—अस्माकंनाभयःजीवेनसहसंबन्धवन्तःप्राणाः फलेनसहसंबद्धायागा- वः तेषुतेष्वेववर्तन्ते असौविशिष्टजन्मा वोयज्ञयोग्यइति तैर्वक्तव्यत्वेनतदधीनत्वं तेषांदध्यङ्ङादीनां- पदनआस्पदेनमहत्त्वेननिमित्तेनगिरास्तुतिरूपयावाचामहिमहत् अत्यधिकंआनमे नमामि सर्वोजनः किंच तेषामनुग्रहात् यज्ञयोग्यःसन् इन्द्राग्नी गिरास्तुतिरूपयावाचायुक्तःसन्नानमे आभिमुख्येननमा- मिस्तौमिनमामिचेत्यर्थः नमेर्व्यत्ययेनात्मनेपदं यद्वा कर्मकर्तरिनदुहस्नुनमामितियकःप्रतिषेधः स्वयमेवनतोऽस्मि हपूरणः ॥ ९ ॥

1.139.10
होता᳚ यक्षद्व॒निनो᳚ वन्त॒ वार्यं॒ बृह॒स्पति᳚र्यजति वे॒न उ॒क्षभि᳚ः पुरु॒वारे᳚भिरु॒क्षभि᳚ः ।
ज॒गृ॒भ्मा दू॒रआ᳚दिशं॒ श्लोक॒मद्रे॒रध॒ त्मना᳚ ।
अधा᳚रयदर॒रिन्दा᳚नि सु॒क्रतु᳚ः पु॒रू सद्मा᳚नि सु॒क्रतु᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
होता᳚ । य॒क्ष॒त् । व॒निनः᳚ । व॒न्त॒ । वार्य᳚म् । बृह॒स्पतिः᳚ । य॒ज॒ति॒ । वे॒नः । उ॒क्ष॑भिः᳚ । पु॒रु॒॑वारे᳚भिः । उ॒क्ष॑भिः᳚ ।
ज॒गृ॒भ्म । दू॒रे॑आ᳚दिशम् । श्लोक᳚म् । अद्रेः᳚ । अध᳚ । त्मना᳚ ।
अधा᳚रयत् । अ॒र॒रिन्दा᳚नि । सु॒॑क्रतुः᳚ । पु॒रु । सद्मा᳚नि । सु॒॑क्रतुः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अयंहोतादैव्योग्निर्मानुषोवादेवानामाह्वातायक्षत् याज्यांपठतु यजेर्लेट्यडागमः सिब्बहुलमिति- सिप् वनिनोवननवन्तः हविः कामयमानावा देवावार्यंवरणीयंसोमं वन्त भजन्तां वनतेश्छान्दसेल- ङिव्यत्ययेनात्मनेपदं बहुलंछन्दसीतिशपोलुक् छान्दसोंऽत्यलोपः तदर्थंबृहस्पतिः बृहतोमन्त्रस्यहवि- षोवापालकोऽध्वर्युः दैव्योबृहस्पतिर्वास्वयमेवयजति यागंकरोति कीदृशःसःवेनःकामयमानः केनसाधनेनेतितदुच्यते—उक्षभिः सेचकैः सोमैः पुरुवारेभिः बहुभिर्वरणीयैः तथाउक्षभिः सेचनसम- र्थैरुदकैः तन्निमित्तभूतैर्हूयमानैराहुतिभिरादित्यद्वारा वृष्ट्युत्पन्नैः वयं यजमानाः दूरे आदिशं दूरदेशे आदिगादेशोयस्य तादृशं हलदन्तात्सप्तम्याइत्यलुक् अद्रेः जातावेकवचनं अभिषवसाधनस्यग्राव्णः श्लोकंवाचं ध्वनिंजगृभ्म गृह्णीमःश्रोत्राभ्यां पूजार्थंबहुवचनं इदानींपरोक्षकृतः सुक्रतुः शोभनकर्माअयं यजमानः अधअथयागसंपूर्त्यनन्तरं अररिंदानि उदकनामैतत् अररिंदानिध्वस्मन्वदितितन्नामसुपा- ठात् वृष्टिलक्षणान्युदकानि त्मनाआत्मना अधारयत् धारयति ररिर्दाता नास्तिअन्योररिरस्यपिपा- सोपशमनस्य तादृशंपिपासोपशमनं ददतीत्यररिन्दानि यद्वा अररिः इतश्चेतश्चगमनं औणादिकोअ- रिप्रत्ययः आतोनुपसर्गेकः पृषोदरादित्वादभिमतरूपस्वरसिद्धिः तद्ददतीतिअररिन्दान्युदकानि चे- ष्टाप्रदानीत्यर्थः आपोमयःप्राणइतिश्रुतेः । यद्वा ररिर्दानं नविद्यते तादृशंदानमितरभूतेषुतदररि तद्द- दतीत्यररिन्दानि अन्यैरदेयंलोकोपकारिभोगंददतीत्यर्थः तादृशान्युदकानि यागेनोत्पादितवानित्य- र्थः किंच सुक्रतुः शोभनकर्मायंपुरुपुरूणि बहूनि सद्मानि सदनानिसुखनिवासयोग्यानिगृहाणिअधार- यत् यद्वा बृहस्पतिः सुक्रतुश्चायमध्वर्युः अररिंदान्युक्तलक्षणानिअभिषवसाधनान्युदकानि अधारयत् धारितवान् तथा सुक्रतुः शोभनप्रज्ञः पुरुसद्मानि सदनानि हविरासादनान्यधारयत् ॥ १० ॥ दशरात्रेषष्ठेहनिप्रउगशस्त्रेवैश्वदेवतृचस्यद्वितीया येदेवासइत्येषा सूत्रितंच—येदेवासोदिव्येकाद- शस्थेयमददाद्रभसमिति ।

1.139.11 समानपद
ये दे᳚वासो दि॒व्येका᳚दश॒ स्थ पृ᳚थि॒व्यामध्येका᳚दश॒ स्थ ।
अ॒प्सु॒क्षितो᳚ महि॒नैका᳚दश॒ स्थ ते दे᳚वासो य॒ज्ञमि॒मं जु᳚षध्वम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ये । दे॒वा॒सः॒ । दि॒वि । एका᳚दश । स्थ । पृ॒थि॒व्याम् । अधि᳚ । एका᳚दश । स्थ ।
अ॒प्सु॒॑क्षितः᳚ । म॒हि॒ना । एका᳚दश । स्थ । ते । दे॒वा॒सः॒ । य॒ज्ञम् । इ॒मम् । जु॒ष॒ध्व॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेदेवासोदेवाः द्योतनशीलायेयूयंदिविद्युलोकेएकादशस्थ एकंचदशचेत्येतत्संख्याकाःभवथ तथा- पृथिव्यामधि उपरिएकादशस्थ एतत्संख्याकाभवथ किंच अप्सुक्षितः तद्धेतुत्वात्ताच्छब्द्यं अप्स्वंतरि- क्षेक्षियन्तिनिवसन्तीत्यप्सुक्षितः क्षियतेःक्विप् तत्पुरुषेकृतीत्यलुक् अन्तरिक्षवासिनोदेवाः एकादश- स्थत त्संख्याकाभवथ यद्वा अन्तरिक्षस्येयंसंज्ञा आपः पृथिवीइत्यंतरिक्षनामसुपाठात् यद्यपितिस्रए- वदेवताइत्युक्तत्वात् क्षित्याद्यभिमानिन्योदेवतास्तिस्रएव तथापि महिनामहत्त्वेन स्वस्वविभूत्या त्रयस्त्रिंशत्संख्याकाभवन्ति तत्तत्स्थानेअन्यास्तद्विभूतयइत्युक्तत्वात् महिनादेवासः इत्येतेसर्वत्रसंब- ध्यन्ते तेयूयं हेदेवासः मिलित्वोक्तसंख्याकादेवाः इममस्मदीयंयज्ञंजुषध्वंसंभजध्वं तत्संबधिहविर्वा- सेवित्वाप्रीणयध्वं एकंचदशचएकादशप्रागेकादशभ्यइतिनिपातनाद्दीर्घः संख्येतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ११ ॥

एकविंशेनुवाकेसप्तसूक्तानि तत्रवेदिषदइतिप्रथमंसूक्तंत्रयोदशर्चं उचथ्यपुत्रस्यदीर्घतमसआर्षंआ- ग्नेयं अन्त्येत्रिष्टुभौ शिष्टास्त्रिष्टुबन्तपरिभाषयाजगत्यः दशमीत्रिष्टुप् जगतीवा अत्यष्टिपरिभाषानिवृ- त्ता अत्रानुक्रमणिका—वेदिषदेसप्तोनादीर्घतमाऔचथ्यआग्नेयंतुद्वित्रिष्टुबन्तंतु त्रिष्टुप् दशमीवेति प्रा- तरनुवाकस्याग्नेयेक्रतौजागतेछन्दसीदमादीनितृतीयवर्जितानिषट् सूक्तानि विनियुक्तानि तथाआश्वि- नशस्त्रेषण्णांतृतीयवर्जितानांसूक्तानांविनियोगः सूत्रितंच—वेदिषदइतिषण्णांतृतीयमुद्धरेदिति ।