प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 181

हेअश्विनौ प्रेष्ठौप्रियतमौवांयुवांकदुकदा इषां इष्यन्तेइतिइषः तेषांइप्यमाणानामन्नानांरयीणां कर्मणिषष्ठ्यौ अन्ननिधनानिचउन्निनीथः ऊर्ध्वंप्रापयथः अध्वर्यंताअध्वरंपारयितुमिच्छन्तौयुवां अपांवृष्ट्युदकानांवृष्ट्युदकानिचोन्निनीथः उत्कृष्टं अधःप्रापयथइतियत् तत् कदाकस्मादेवमुच्यत- इतिउच्यते अयंयज्ञोस्माभिरनुष्ठीयमानोवांयुवयोरेवप्रशस्तिंप्रशंसांस्तुतिमकृतकरोति यज्ञेशंसनी- यानिशस्त्राणियुवामेवप्रशंसन्तीत्यर्थः यस्मादेवंतस्मात् हेवसुधिती वसुनोधनस्यधातारौ वस्तव्य- कर्माणौ तथा हेजनानामवितारावृक्तलक्षणौयुवांकदान्नानांधनानांचदातारौभवथइति ॥ १ ॥

अश्विना अश्विनौशोभनाश्वयुक्तौ वांयुवां अश्वासः युष्मदीयाइहास्मिन्यज्ञेआवहन्तु प्रापयन्तु अवशिष्टान्यश्वविशेषणानि कीदृशास्ते शुचयः शुद्धादीप्तावा पयस्याः वृष्ट्युदकस्य पातारः वात- रंहसः वायुवेगाः दिव्याः दिविभवाः अत्याः अतनशीलाः मनोजुवः मनोजवाः वृषणोवर्षकायुवा- नइत्यर्थः वीतपृष्ठाःकान्तपृष्ठाः वपुष्मन्तइत्यर्थः स्वराजः स्वयमेवराजमानाः ईदृशाः वहन्तु ॥ २ ॥

पूर्वमन्त्रेश्वव्याजेनाश्विनोरागमनमुक्तं अनेनर्थव्याजेनोच्यते हेधिष्णयाउन्नतस्थानार्हौ स्थातारा- स्वरथधिष्ठानौ वांयुवयोर्योरथोस्थिससुवितायशोभनफलायागम्याः अस्मद्यज्ञमागच्छतु पुरुषव्यत्य- यः कीदृशोरथइतिसविशेष्यते अवनिर्नप्रवत्वान् भूमिरिवात्यन्तविस्तारवान् सृप्रबन्धुरः विस्तीर्ण- पुरोभागः वृष्णः वर्षकस्याश्वस्य मनसोपिजवीयान् मनोवेगवानित्यर्थः अहंपूर्वः अहंकारपूर्वः मन- स्वीवात्युदारः यजतोयष्टव्यः ईदृशोरथआगच्छतु ॥ ३ ॥

हेअश्विनौ युवांसमवावशीतांसहसम्यग्वा पुनःपुनः सूयेथेकामयेथांवायज्ञं पुरुषव्यत्यय कीदृशौ- युवां इहेहजाता उभाभ्यमिहशब्दाभ्यांमध्यमोत्तमस्थानेउच्येते तयोः भूतौसूर्याचन्द्रमसावितियावत् सूर्याचन्द्रमसावित्येकइतिनिरुक्तम् । अरेपसाअपापौ आथर्वणस्यगुरोः शिरश्छेदनादिनापापलेपरहि- तावितिभावः आथर्वणायाश्विनादधीचेश्व्यंशिरःप्रत्यैरयतमित्यादिमन्त्रद्वर्णात् । केनहेतुनेतिउच्यते- तन्वाशरीरेणशरीरसौन्दर्येणनिमित्तेन स्वर्नौमभिः स्वीयैर्माहात्म्यविशिष्टैः अश्विनौ नासत्यावित्या- दिभिरपिरमणीयशरीरवत्त्वान्महिमोपेतनामवत्त्वाच्चहेतोः संस्तूयेथेइत्यर्थः यद्वा अरेपसातन्वेतियो- ज्यं उक्तप्रकारेणगुरुशिरश्छेदादप्यपापेनशरीरेण तादृङ् महत्त्वख्यापनेनेतियावत् किञ्च वांयुवयोर- न्यएकोमध्यमस्यान्तरिक्षस्यपुत्रः पुत्रस्थानीयः सोमः जिष्णुर्जयशीलः सुमखस्यशोभनस्ययज्ञस्य सू- रिःप्रेरयितासन् ऊहे उत्तमस्थानोदिवोद्युलोकस्यपुत्रः पुत्रस्थानीयआदित्यः सुभगः शोभनश्मिरूपध- नः ऊहेवहतिकृत्स्नं एवंपृथक् जगन्निर्वाहकौमहानुभावौयुवांसहस्तूयेथे अत्रनिरुक्तम्—इहचेहच- जातौसंस्तूयेथेपापेनालिप्यमानयातन्वा नामभिश्चस्वैर्जिष्णुर्वामन्यःसुमहतोबलस्येरयितामध्यमो- दिवोन्यः सुभगः पुत्रऊह्यतआदित्यइति ॥ ४ ॥

हेअश्विना अश्विनौ वांयुवयोर्मध्ये अन्यस्यैकस्यककुहः श्रेष्ठः पिशङ्गरूपः हिरण्यरूपः पीतव- र्णोवा बहुभिरक्षाद्यवयवैः निरूप्यमाणोवारथोवशान् अनुकामाननुलक्ष्ययथाकामं अस्म द्यज्ञाग- मनेच्छयेत्यर्थः यद्वा वशान् स्वाधीनाः ककुहः दिशः दिगन्तरालानुक्रमेणनीचैरुच्चैश्चरन् स्वस्था- नाद्देवयजनाभिमुखंगच्छन् सदनानि अस्मद्याग्गृहाणिप्रगम्याः प्रकर्षेणगच्छतु पुरुषव्यत्ययः अत्रय- द्यप्यन्यस्येतिनोक्तं तथप्युत्तरवाक्येतथोक्तत्वादत्रापिलभ्यते अन्यस्ययुवयोरन्यतमस्यहरी अश्वौ रजांसिलोकाः अत्रलोकशब्दोजनवाचकः तेयजमानरूपाजनाइत्यर्थः तेचमश्रामथनेनालोडनेन- निष्पादितैर्वाजैरन्नैरामिक्षादिरूपैर्घोषैः स्तुतिभिश्च आह्वानादिशब्दविशिष्टैर्वापीपयन्त आप्या- ययन्ति ॥ ५ ॥

हेअश्विनौ युवांयुवयोरन्यतमोमध्यमस्थानः शरद्वान् शरणवान् मेघः वृक्षपर्णादीनांविशरणवान् अथवाबहुसंवत्सरः पूर्वतनोनित्यइत्यर्थः वृषभोनवर्षितैवेन्द्रः सइवशत्रूणांनिःषाट् निः सारयितासन् पूर्वीर्बह्वीः पुरातनीर्वाइषः अन्नानिसस्यादीन्युद्दिश्यप्रचरतिप्रकर्षेणगच्छति मध्यमस्थानश्चन्द्रइति- पक्षेशरद्वान् शरत्कालवान् तस्मिन् ऋतौ हिचन्द्रः सन्नद्धौभवति तेनचतृणगुल्मौषध्यादीनिवर्धन्ते सकिमर्थमेवंकरोतीतिउच्यते मध्वइष्णन् मधुनोमधुसदृशस्यहविषः कर्मणिषष्ठी हविरिच्छन् तदर्थं- मेवंकरोति तथान्यस्योत्तमादित्यस्यएवैः कामैः गमनैर्वानिमित्तभूतैः पीपयन्त आप्याययन्ति हवि- र्भिर्यजमानाः तुष्टेनतेनप्रेरिताः वेषन्तीः व्यापयन्तीः ऊर्ध्वाउन्नताउत्तीरानद्योन नदनशीलायथानो- स्मदर्थं आगुः आगच्छन्ति ॥ ६ ॥

हेवेधसा विधातारावश्विनौ वांयुवयोः बाह्ळेदृढेरथैर्येनिमित्तभूतेसति गीःस्तुतिरूपावाक् अस- र्जिसृज्यते कीदृशीसा स्थविरा अत्यन्तंस्थिरा नित्यावेदमयी त्रेधामन्त्रादिभेदेनत्रिप्रकारा क्षरन्ती- युवां गच्छन्ती इदृशीस्तुतिःकृतेत्यर्थः तथाउपस्तुतौसन्तौनधमानं अभिमतफलंयाचमानमवतंरक्षतं तर्पयतंवा किञ्च यामन्नयामन् गमनेअगमनेच मे हवमाह्वानंश्रृणुतम् ॥ ७ ॥

हेअश्विनौ वांयुवयोरुशतोदीप्तस्यवप्ससोरूपस्यैववपुषोवाख्यापयित्रीगीः स्तुतिवाक् त्रिबर्हिषि- त्रिधान्वास्तीर्णबर्हिष्केसदसियागसदनेनॄन्कर्मनेतॄन् अस्मान् पिन्वतेआप्याययति आप्याययतुवोचित- प्रदानादिना केनप्रकारेण उच्यते हेवृषणावर्षितारौकामानां वांयुवयोः स्वभूतोमेघः सेक्ताजलदः प्र- दानविशॆषोवा वृषावर्षकःसन् मनुषोमनुष्यान् प्रतिदशस्यन् प्रयच्छन् पीपाय आप्याययति आप्या- यनेदृष्टान्तः—गोर्नसेके उदकसेकइव सान्त्वनान्सेकौदकस्येव तद्यथा आप्याययतितद्वदित्यर्थः यद्वा नेतिसंप्रत्यर्थे गोरुदकस्यसेकेनिमित्तभूतेसतिपीपायेतिसंबन्धः ॥ ८ ॥

हेअश्विनौ युवांपुरन्धिर्बहुप्रज्ञः पूषेवपोषकइव हविष्मान्हविर्युक्तोजरतेस्तौति यद्वा पुरन्धिः बहू- नांधारयित्रीपूषेवपृथिवीव द्वितीयार्थेप्रथमा तांयथास्तौतितद्वत् किमिव अग्निमुषांन अग्निमुषसंचय- थातथायुवामपिप्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोराश्विनक्रतुवदाग्नेयोषस्ययोरपिसद्भावादितिभावः कदे- त्याह यत् यदावरिवस्यावरिवस्ययापरिचर्ययायुक्तोगृणानः स्तोतावांयुवांहुवेस्तौति तदायजमानो- पिजवतइत्यर्थः विद्यामेत्यादिगतम् ॥ ९ ॥

अभूदिदमित्यष्टर्चंतृतीयंसूक्तमाश्विनंजागतं अवविद्धमितिषष्ठी तद्वान्नरानासत्यावित्यष्टमीचोभे- त्रिष्टुभौ अभूदिदमष्टौषठ्यन्त्येत्रिष्टुभावित्यनुक्रमणिका प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोर्जागतेछन्दस्यस्य- विनियोगः—तथाचसूत्रितम् अभूदिदंयोवांपरिज्मेतित्रीणि ।