प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 12

अग्नेर्दूतत्वमेतन्मंत्रव्याख्याने तैत्तिरीयब्राह्मणे समाम्नायते । अग्निर्देवानां दूत असीदुशनाः काव्योऽसुराणाम् । तै सं २-५-८-५ । इति । तादृशं देवदूतमग्निमस्मिन्कर्मणि वृणीमहे । संभजामः । कीदृशम् । होतारं देवानासुक्रतुं शोभनकर्माणं शोभनप्रज्ञं वा ॥ मघमित्यादिष्वष्टाविंशतिसंख्याकेषु धननामसु वेदस्शब्दः पठितः ॥ होतारम् । ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । ताच्छील्यादिषु तृन् । बहुलं छंदसीति संप्रसारणे पूरपूर्वत्वे गुणः । नित्त्वादाद्युदात्तः । विश्ववेदसम् । बहुव्रीहौ । विश्वं संज्ञायाम् (पा ६-२-१०६) इति पूर्वपदांतोदात्तत्वम् । अस्य ऊडिदमित्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम् । सुक्रतुम् । क्रत्वादयश्च (पा ६-२-११८) इत्याद्युदात्तत्वं ॥ १ ॥

यद्यप्यग्निः स्वरूपेणैक एव तथापि प्रयोगभेदादाहवनीयादिस्थानभेदात्पावकादिविशेषभेदाद्वा बहुविधत्वमभिप्रेत्याग्निमग्निमिति वीप्सा । तं हवीमभिराह्वानकिरणैर्मंत्रैः सदा हवंत । निरंतरमनुष्ठातार आह्वयंति । कीदृशम् । विश्पतिम् । विशां प्रजानां होत्रादीनां पालकं हव्यवाहं यजमानसमर्पितस्य हविषो देवान्प्रति वोढारम् । अत एव पुरुप्रियं बहूनां प्रीत्यास्पदं ॥ अग्निमग्निम् । नित्यवीप्सयोरिति वीप्सायां द्विर्भावः । तस्य परमाम्रेडितमित्युत्तरस्याम्रेडितसंज्ञायामनुदात्तं चेत्यनुदात्तम् । हवीमभिः । ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । आह्वानकरणभूतेषु मंत्रेषु स्वव्यापारस्वातंत्र्यात्कर्तृत्वविवक्षयान्येभ्योऽपि दृश्यंत इति कर्तरि मनिन् । तस्य छांदस ईडागमः । बहुलं छंदसीति धातोः संप्रसारणं परपूर्वत्वं गुणावादेशौ । नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । सदा सर्वैकान्येत्यादिना (पा ५-३-१५) सर्वशब्दाद्दाप्रत्ययः । सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि (पा ५-३-६) इति सभावः । व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम् । हवंत । ह्वेञो लट् । झस्यांतादेशः । टेरेत्वाभावश्छांदसः । शपि बहुलं छंदसीति संप्रसारणम् । तिङ्ङतिङ इति निघातः । विश्पतिं पत्यावैश्वर्य इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते परादिश्चंदसि बहुलमित्युत्तर पदाद्युदात्तत्वम् । हव्यवाहम् । वह प्रापणे । वहश्च (पा ३-२-६४) इति ण्विप्रत्ययः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । पुरुप्रियम् । पुरूणां प्रियम् । समासांतोदात्तत्वं ॥ २ ॥

हे अग्ने जज्ञानोऽरण्योरुत्पन्नस्त्वं वृक्तबर्हिष आस्तरणार्थं छिन्नेन बर्हिषा युक्ताय तं यजमानमनुग्रहीतुमिह कर्माणि हविर्भुजो देवानावह । सोऽस्मदर्थं होता देवानामाह्वाता त्वमीड्यः स्तुत्योऽसि ॥ देवानित्यत्र संहितायां दीर्घादट समानपाद इति रुत्व । आतोऽट नित्यमित्यनुनासिकभावः । जज्ञानः । जनी प्रादुर्भावे । लिटः कानच् । गमहनेत्युपधालोपः । द्विर्वचनेऽचि (पा १-१-५९) इति तस्य स्थानिवद्भावाद्द्विर्वचनम् । चित्त्वादंतोदात्तः । वृक्तबर्हिषे ओव्रश्चूछेदने । निष्ठेति क्तप्रत्ययः । यस्य विभाषेतीट् प्रतिषेधः । वृक्तं बर्हिर्यस्मै यजमानाय येन वा ऋत्विजा । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । असि । अस्तेः सिप् । अदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लुक् । तासस्त्योर्लोपः (पा २-४-५०) इति सकारस्य लोपः । पादादित्वान्न निघातः । होता । ह्वयतेस्ताच्छील्यादिषु तृन् । बहुलं छंदसीति संप्रसारणम् । नित्त्वादाद्युदात्तः । ईड्य । ईडस्तुतौ । ऋहलोर्ण्यत् (पा ३-१-१२४) तित्स्वरिते प्राप्त ईडवंदवृशंसदुहां ण्शतः (पा ६-१-२१४) इत्याद्युदात्तत्वं ॥ ३ ॥

हे अग्ने यद्यस्मात्मारणाद्दूतं यासि देवानां दूतकर्म प्राप्नोषि तस्मात्कारणादुशतो हविः कामयमानांस्तान् देवान् हविः स्वीकारार्थं वि बोधय । विबोध्य च बर्हिष्यस्मिन्कर्मणि तैर्देवैः सह आ सत्सि । आसीद । आगत्योपविश ॥ तान् । दीर्घादट समानपाद इति संहितायां रुत्वम् । आतोऽट नित्यमित्यनुनासिकभावः । उशतः । वश कांतौ । लटः शतृ । अदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लुक् । ग्रहिज्येत्यादिना संप्रसारणम् । शतुरनुमो नद्यजादी इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । यासि । यद्वृत्तान्नित्यमिति निघातप्रतिषेधः । दूतस्य भागः कर्म वा दूत्यम् । दूतस्य भागकर्मणी (पा ४-४-१२०) इति यत् । तस्य तित्स्वरितापवादत्वेन यतोऽनाव इति प्राप्तमाद्युदात्तत्वं सर्वे विधयश्छंदसि विकल्प्यंत इति निवर्तते । अतस्तित्स्वरितमित्येव भवति । शेषनिघातः । सत्सि । सीदसि । षदलृ् विशरणगत्यवसादनेषु लटः सिपि शपो बहुलं दसीति लुक् । न लुमतांगस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् पुघ्रेत्यादिना (पा ७-३-७१) सीदादेशो न भवति । बर्हिषि । वृह वृहि वृद्धौ । वृर्हेनलोपश्च (उ २-११०) इतीसिप्रत्ययः । प्रत्ययस्वरेणेकार उदात्तः ॥ ४ ॥

हे घृताहवन घृतेनाहूयमान दीदिवो दीप्यमानाग्ने त्वं रक्षस्विनो रक्षोयुक्तान् रिषतो हिंसकान् शत्रून्प्रत्यस्माकं प्रतिकूलान्दहस्म । सर्वथा भस्मीकुरु ॥ घृतेनाहूयतेऽस्मिन्निति करणाधिकरणयोश्चेत्यधिकरणे ल्युट् । अत्र जुहोतेरविवक्षितकर्मत्वेनाकर्मकत्वाद्घृतस्य करणत्वमेव न तु कर्मत्वम् । अतो नैषा तृतीया (पा २-३-१८) इति करणवाचिन्येव । आतः कर्तृकरणे कृता बहुलम् (पा २-१-३२) इति समासः । तत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे प्रातिपदिकावस्थायामेव कृते सति पश्चाद्विभक्तावुत्पन्नायामामंत्रितस्य चेत्याद्युदात्तत्वम् । दीदिवः । दीव्यतेर्लिटः । क्वसुः । तस्य वस्वेकाजाद्घसामिति नियमादिडभावः । द्विर्वचनम् । तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य (पा ६-१-७) इति दीर्घत्वमभ्यासस्य । संबुद्धावुगिदचामिति नुम् । संयोगांतस्य लोपः (पा ७-२-२३) इति सकारलोपे नकारस्यय मतुवसो रुः संबुद्धौ छंदसीति रुत्वम् । विसर्गः । पदात्परत्वादामंत्रितनिघातः । ननु पूर्वामंत्रितस्याविद्यमानवत्त्वात्पादादित्वेन न निघातोपपत्तिः । न च नामम् । त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् (पा ७-१-७३) इत्यविद्यमानवत्त्व प्रतिषेधः । उभयोरग्निपदविशेषणत्वेन विशेषवचनत्वात् । अत एव परस्परमनन्वयेनासामर्थ्यात्समर्थः पदविधिः ॥ पा २-१-१ । इति च नियमात्पूर्वस्य न परांगवद्भावो येनैकपद्येन निघातः स्यात् । अत एव हीडे रंतेऽदिते सरस्वतीत्यादौ । तै सम् । ७-१-६-८ । पृथक् पृथगाद्युदात्तत्वमिति । उच्यते । अत्र दीदिव इति नाग्निपदस्य विशेषणं किंतु घृताहवनपदस्यैव द्योतनार्थम् । घृताहवन इति विशेष्यत्वेन विवक्षितत्वात् । विशिष्वस्य तु पश्चादग्नि विशेषणता । तत्र दीदिवः पदं प्रति घृताहवनपदस्य विशेष्ठत्वान्ना मंत्रिते समानाधिकरण इत्यविद्यमानवत्त्वप्रतिषेणान्निघातोपपत्तिः । अत एव परस्पर विशेषणविशेष्यभावेन सामर्थ्यात्सुबामंत्रित इति परांगवद्भावे शेषनिघातेनापि स्वरोपपत्तिरिति । इडे रंत इत्यादौ तु नैवं परस्परान्वय इति वैषम्यम् । रिषतः । रुष रिष हिंसार्था इति भौवादिकस्य लटः । शत्रादेशे शपि छांदसो गुणाभावः । तौदादिकस्य वा रुश रिश हिंसायामित्यस्य छांदसं षत्वम् । विकरणस्य शस्य ङित्त्वाद्गुणाभावः रक्षस्यब्दादस्मायामेधास्रजो विनिः (पा ५-२-१२१) इति मत्वर्थीयो ऎनिः । तस्य प्रत्ययाद्युदात्तत्वं ॥ ५ ॥

अग्निमंथनेऽग्निनाग्निः समिध्यत इत्येषानुवचनीया । प्रातर्वैश्वदेव्यां प्रेषित इति खंडे सूत्रितम् । अग्निनाग्निः समिध्यते त्वं ह्यग्ने अग्निना (आ २-१६) इति ॥ एषैवाग्निमत इत्यस्यानुवाक्या । अथाग्नेय्य इति खंडेऽग्नावग्निप्रयन इत्युपक्रम्य सूत्रितम् । यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतान्यग्निनाग्निः समिध्यते (आ ३-१३) इति ॥

अग्निराहवनीयाख्यस्तस्मिन्प्रक्षिप्यमाणेनाग्निना निर्मथ्येन प्रणीतेन वा सहसमिध्यते । सम्यक् दीप्यते । कीदृशोऽग्निः । कविर्मेधावी गृहपतिर्यजमानगृहस्य पालको युवा नित्यतरुणो हव्यवाट् हविषो वोढा जुह्वास्यो जुहूरूपेण मुखेन युक्तः ॥ गृहपतिः । पत्यावैश्वर्य इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । युवा । यु मिश्रणे । कनिन्युवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिव इति कनिन् । नित्त्वादाद्युदात्तः हव्यं वहतीति हव्यवाट् । वहश्चेति ण्विप्रत्ययः । णित्त्वादुपधावृद्धिः । गतिकारकोपपदात्कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जुह्वास्यः । हूयतेऽनयेति जुहूः । हुवः श्लुवच्च उ २-६० । इति क्विप् । तत्सन्नियोगाद्दीर्घः । श्लुवद्भावाद्द्विर्भावः । चुत्वजश्त्वे । प्रातिपदिकस्वरेणांतोदात्तः । जुहूरास्यं यस्येति बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव शिष्यते । शेषनिघातः । यणादेश उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (पा ८-२-४) इत्याकारः स्वरितः ॥ २२ ॥ ६ ॥

हे स्तोतृसंघ अध्वरे क्रतावग्निमुपस्तुहि । उपेत्य स्तुति कुरु । कीदृशम् । कविं मेधाविनं सत्यधर्माणं सत्यवदनरूपेण धर्मेणोपेतं देवं द्योतमानं आमीवचातनममीवानां हिंसकानां शत्रूणां रोगाणां वा घातकं ॥ सत्यं धर्मो यस्येति सत्यधर्मा । धर्मादनिच् केवलात् (पा ५-४-१२४) इत्यनिच् समासांतः । अंतःपदेन तस्य समासत्वाभिधानाद्बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे शेष निघातेनानुदात्तत्वम् । अमीवशब्दोऽमरोग इत्यस्मात् शेवायहूजिह्वाग्रीवाप्वामीवाः (उ १-१५४) इति वन्प्रत्यय ईडागमे च निपातितः । नित्त्वा दाद्युदात्तः । चते चदे याचने चेत्यस्माद्धिंसार्थात् । णिजंतान्नंद्यादित्वात् ल्युः (पा ३-१-१३४) योरनादेशः (पा ७-१-१) णेरनिटीति र्णेर्लोपः । लितीति धातोरकारस्योदात्तत्वम् । न च स्वरे कर्तव्ये णिलोपस्य स्थानिवद्भावः न पदांतद्विर्वचनेत्यादिना प्रतिषेधात् (पा १-१-५८) अमीवानां चातन इति समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते ॥ ७ ॥

हे अग्ने देव यो हविष्पतिर्यजमानो देवदूतं त्वां सपर्यति परिचरति तस्य यजमानस्य प्राविता भव स्म । अवश्यं रक्षको भव ॥ हूयत इति हविः । अर्चिशुचीत्यादिना (उ २-१०९) इसिः । प्रत्ययस्वरेणेकार उदात्तः । हविषः पतिर्हविष्पतिः । नित्यं समासे नुत्तरपदस्थस्य (पा ८-३-४५) इति षत्वम् । पत्यावैश्वर्य इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । सपरशब्दात्कंड्वादिभ्यो यक् (पा ३-१-२७) इति यक् । धातुप्रकरणाद्गुणप्रतिषेधाद्यर्थाद्यकः कित्त्वाच्च सपरशब्दस्य धातुत्वात्ततो विहितस्य यक आर्धधातुकत्वे सत्यतो लोप इति लोपः । सनाद्यंता धातव इति धातु संज्ञायां तिप् । कर्तरि शप् । तस्मिन्पूर्वस्यातो गुण इति परपूर्वत्वम् । यकः प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम् । शपा सहैकादेशस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तत्वम् । तिङ्ङतिङ इति निघातो न भवति यद्वृत्तान्नित्यमिति प्रतिषेधात् ॥ ८ ॥

गार्हपत्याहवनीययोः परस्पर संसर्गे विहितस्य हविषो याज्या यो अग्निं देववीतय इत्येषा । अथाग्नेय्य इष्टय इति खंडे सूत्रितम् । यो अग्निं देव वीतये कुवित्सु नो गविष्टये ॥ आ ३-१३ । इति ॥

हविष्मान् हविर्युक्तो यो यजमानो देववीतये देवानां हविर्भक्षणहेतुयागार्थमग्नि माविवासति अग्नेः समीपे विशेषेणागत्य परिचर्यां करोति हे पावकाग्ने तस्मै मृळय । तं यजमानं सुखय ॥ देववीतये । वी गतिप्रजनकांत्यशनखादनेष्वित्यस्मादशनार्थात् क्तिन् । देवानां वीतिर्यस्मिन्यागे स देववीतिः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । हविष्मान् । नब्विषयानिसंतस्येति । पर्युदासाद्धविः शब्दोंऽतोदात्तः मतुपः सर्वानुदात्तत्वात्स एव शिष्यते । आविवासति । वा गति गंधनयोः । अस्मादंतर्भावितण्यर्थादागमयितुमिच्छतीत्यर्थे सन् । आह्वानेच्छा परिचर्यायां पर्यवस्यतीति विवासतिशब्दः परिचर्यार्थे निघंटौ पठितः । द्विर्भावः अभ्यासस्य ह्रस्वः । सन्यतः (पा ७-४-७९) इतीत्वम् । ञ्नित्यादिर्नित्यमित्याद्युदात्तत्वम् । तिङ्ङतिङ इति निघातो न भवति । यद्वृत्तान्नित्यमिति प्रतिषेधात् । तिङि चोदात्तवति (पा ८-१-७१) इत्याङो निघातः । सह सुपा (पा २-१-४) इत्यत्र सहेति योगविभागादाङस्तिङा सह समासे समासांतोदात्तत्वे प्राप्ते परादिश्छंदसि बहुलमित्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । तस्मै । क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् । पा १-४-३२-१ । इति संप्रदाने चतुर्थी ॥ ९ ॥

पवमानेष्टावग्नेः पावकस्यान्युवाक्या स नः पावक दीदिव इति । पौर्णमासेनेष्टि पशुसोमा उपदिष्टा खंडे सूत्रितम् । स नः पावक दीदिवोऽग्ने पावक रो चिषा (आ २-१) इति ॥

हे दीदिवो दीप्यमान पावक शोधकाग्रे सत्वं नोऽस्मदर्थमिह देवयजनदेशे देवाना वह । ततो नो स्मदीयं यज्ञं तत्रत्यं हविश्चोप देवसमीपे प्रापयेति शेषः ॥ दीदिवः । दिवु क्रीडादौ । छंदसि लुङ् लङ् लिट इति वर्तमाने लट् । क्वसुः । द्विर्भावो हलादिशेषः । तुजादीनां दीर्घोभ्यासस्येत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् । वस्वेकाजाद्घामिति नियमाद्वसोरिट् प्रतिषेधः । लोपो व्योर्वलीति वकारलोपः । संबुद्धावुगिदचामित्यादिना नुम् । हल्ङ्यादिलोपः संयोगांतलोपः । मतुवसोरिति रुत्वम् । विसर्गः । अग्ने । पादादित्वान्ननिघातः । देवा इहेत्यत्र दीर्घादट समानपाद इति रुत्वम् । आतोऽट नित्यमित्या कारस्यानुनासिकः । भो भगोअघोअपूर्वस्य योऽशीति रोर्यकारः । लोपः शाकल्यस्येति यकारलोपः तस्यासिद्धत्वादाद्गुणो न भवति । इह । इदमो हः (पा ५-३-११) इति सप्तम्यांताद्ध प्रत्ययः । इदम इश् (पा ५-३-३) तद्धितांतत्वात्प्रातिपदिकत्वे सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (पा २-४-७१) इति सप्तम्या लुक् । तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (पा १-१-३८) इत्यव्ययसंज्ञायामव्ययादाप्सुपः (पा २-४-८२) इत्युत्तरस्याः सप्तम्या लुक् । चकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः ॥ १० ॥

हे अग्ने नवीयसा नवतरेण पूर्वकैरप्यसंपादितेन गायत्रेण गायत्री च्छंदस्केनानेन सूक्तेन स्तवानः स्तूयमानः स त्वं नोऽस्मदर्थं रयिं धनं वीर वतीं शूरपुत्रप्रभृत्यपत्ययुक्तामिषमन्नं चा भर । संपादय ॥ स्तवानः । ष्टुञ् स्तुतौ । धात्वादेः षः सः । स्वरितञित इत्यात्मनेपदम् । लटः शानच् । कर्तरि शप् ।

बहुलं छंदसीति लुगभावः । गुणावादेशौ । आने मुक् (पा ७-२-८२) इति मुग्न भवत्य नित्यमागमशासनमित्यागमानुशासनस्यानित्यत्वात् । शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम् । शानचश्चित्त्वादंतोदात्तस्यादुपदेशाच्छपः परत्वाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । धातुस्वर एव शिष्यते । भर । हृग्रहोर्भश्छंदसि । पा ८-२-३२-१ । इति भत्वम् । गायत्रेण । गायत्र्याः संबंधि गायत्रम् । तस्येदम् (पा ४-३-१२०) इत्यण्प्रत्ययः । प्रत्ययस्वरः । नवीयसा । नवशब्दादातिशायनिक ईयसुन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तः । वीरवतीम् । मतुब्ङीपोः पित्वादनुदात्तत्वम् । अकारः प्रातिपदिकस्वरेणोदात्तः ॥ ११ ॥

हे अग्ने शुक्रेण शोचिषा त्वदीयश्वेतवर्णदीप्त्या विश्वाभिर्देवहूतिभिस्त्वत्कृतसर्वदेवताह्वानसाधनस्तोत्रृश्च युक्तस्त्वं नोऽस्मदीयमिमं स्तोमं स्तोत्रविशेषं जुषस्व । सेवस्व ॥ विश्वशब्दो विशेः क्वनंतो नित्त्वादाद्युदात्तः । देवहूतिभिः । देवशब्दः पचाद्यजंतः । चित्त्वादंतोदात्तः । देवानां हूतय आह्वानान्यासु स्तुतिष्विति देवहूतयः स्तुतयः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । स्तूयतेऽनेनेति स्तोमः । अर्तिस्तुस्वित्यादिना मन् । नित्त्वादाद्युदात्तः ॥ २३ ॥ १२ ॥