प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 173

हेइन्द्र नभन्यंनभस्यंनभसिभवंनभोव्यापिनं हिंसकंवाराक्षसादिकस्य नभतिर्वधकर्मा नभतिअर्द- तीतिवधकर्मसुगणनात् तादृशंसाम हेइन्द्र यथावेः येनप्रकारेणवेत्सि तथा गायत् गायति उद्गतात्त- स्मात् यतः स्तौति ततःकारणात् ववृधानंवर्धमानंस्वर्वत् फलभूतेनस्वर्गेणतद्वत् शस्त्रंयथावेस्तथार्चा- मपूजयाम शंसामेत्यर्थः स्तुतमनुशंसतीतिन्यायात् यद्वा तत् उक्तलक्षणंसाम ववृधानं सर्वत्रयथाभव- तितथार्चाम किञ्च बर्हिषियज्ञेधेनवोदोग्ध्र्यः अदब्धाः अहिंसिताः गावः यत् सद्मानं सीदन्तंदिव्यंदि- विभवमिन्द्रंत्वांआविवासान् विवासतिः परिचरणकर्मा आगत्यपरिचरन्ति क्षीरंदुहन्तितथार्चाम ॥ १ ॥

वृषा हविषांवर्षितायंयजमानः स्वेदुहव्यैः स्वायत्तहविष्कैः यद्वा स्वयंप्राप्तं इदु उदकंहव्यं येषां- तादृशैः वृषभिर्वर्षकैः हविःप्रदातृभिः अध्वर्य्वादिभिः विशिष्टःसन् अर्चत् अर्चयतिइन्द्रं यद्वा वृषा- फलस्यवर्षितायः इन्द्रः उक्तलक्षणैरध्वर्य्वादिभिरर्च्यतेयद्यस्मादश्नोव्यापकः पानाद्यर्थंधावन् मृगोन हरिणादिरिव अयमिन्द्रः अश्नः अशनशीलःसन् अतिजुगुर्यात् अत्यर्थमुद्युक्तेहविर्भक्षणाययथामृगः क्षुत्पिपासार्दितः शीघ्रमुद्युङ्क्तेतथायमिन्द्रोपि यस्मादेवंतस्मादर्चति यद्वा यमिन्द्रोयत् यथा अश्नोमृ- गइवातिजुगुर्यात् गुर्यात् तथार्चतीत्यर्थः किञ्च हेगूर्तउद्गूर्णेन्द्रमनां मननं स्तोत्रमिच्छतांदेवानांमन्द- युः स्तुतियुक्तोमर्योहोतामानुषएतन्नमकऋत्विक् यजत्रोयागनिष्पादकः सन् मिथुनामिथुनानि युग्म- रूपाणियाज्यापुरोनुवाक्यादीनि मिथुनौवा जायापतिरूपःसन् प्रभरते प्रकर्षेणसंपादयति तस्मादर्च- यतीत्यर्थः ॥ २ ॥

होताहोमनिष्पादकोयमग्निर्मितापरिमितानिसद्मसदनानिगार्हपत्यादिस्थानानिपरियन् परितो- गच्छन् नक्षत् व्याप्नोति व्याप्यचशरदः संवत्सरसंबन्धिनंपृथिव्याभूम्याश्चसबन्धिनंगर्भंगर्भस्थानीय- मन्नंहविर्लक्षणमाभरत् आहरति स्वीकरोति संभरन्तिवासंवत्सरपर्यन्तंवर्धितंभूम्यामुत्पन्नमित्यर्थः यद्वा संवत्सरसंबन्धिनंवसन्तादिकालेज्योतिष्टोमादिषुदीयमानंपार्थिवंहविर्भरत् वसन्तेवसन्तेज्योति- षायजेतेतिश्रुतेः । तथाकृत्वाक्रन्दत् अश्वः लुप्तोपममेतत् अश्वइव क्रन्दतिहर्षातिशयात् किंकुर्वन् नय- मानः नयत् इन्द्रायहविर्भारं किञ्च गौर्गन्तोद्वृत्तोवृषइवरुवत् रौतिशब्दायते किंकुर्वन् दूतोन वार्ता- हरोदूतइव रोदसीरोदस्योर्द्यावाप्ऋथिव्योरन्तर्मध्येरोदस्योरन्तरावाक् स्तूयमानः स्तुवन् वादेवान् चरत् चरतिगच्छति हविःस्वीकारायपृथिवींतत्प्रापणायद्युलोकंचपरिभ्रमतीत्यर्थः वक्तेःकर्तरिकर्म- णिवाक्विब्बचीत्यादिनाक्विब्दीर्घौ संप्रसारणाभावश्च ॥ ३ ॥

ता तानि अपतरा अर्पतराणिव्याप्ततराणिवाहवींषि अस्माइन्द्रायतदर्थंकर्मकुर्मःसंपादयामः कृञश्छान्दसेवर्तमानार्थेलुङि मन्त्रेघसेतिच्लेर्लुक् छन्दस्युभयथेत्यार्धधातुकत्वेनङित्त्वाभावाद्गुणः च्यौत्नानिच्यावयितॄणिदृढानिस्तोत्राणिकर्माणिस्वकीयानिसामर्थ्यानिवा देवयन्तोदेवानात्मनइ- च्छन्तोयजमानाःप्रभरन्ति प्रकर्षेणसंपादयन्ति तद्वद्वयमपिसंपादयामइत्यर्थः दस्मवर्चाःदर्शनीयतेजाः शत्रूपक्षपणबलोवानासत्येवनासत्याविवाश्विनाविवतौहिद्यावापृथिव्यात्मानौ ताविवसुग्म्यः सुगम्यः सुखेनगन्तुंशक्यः रथेष्ठाःरथेवर्तमानः एवंभूतःसन् इन्द्रः जुजोषत् अस्मत्कृतंस्तोत्रादिकर्मसेवताम् ॥ ४ ॥

तमु तमेवेन्द्रंस्तुहि हेहोतः स्तुतिंकुरु किमस्याधिक्यमिति उच्यते योह यःखलु सत्वा अतिप्रभूत- बलः यद्वा सत्वा सादकःशत्रूणां यश्चशूरः शौर्योपेतः मघवाबलवानन्नवान्वा यश्चरथेष्ठाः रथेवर्तमानः किञ्च प्रतीचश्चित् प्रत्यभिमुखंयोद्धुरपियोधीयान् योद्धृतमः प्रतिपूर्वादञ्चतेः क्विन्नंतात् लुप्तनकारा- च्छसि अचइत्यकारलोपे चावितिदीर्घः अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानमितिविभक्तिरुदात्ता वृषण्वान् वृषाणोवर्षितारोवज्रादयः तद्वान् वृषातेवज्रउततेवृषारथइतिहिनिगमः । तथाववब्रुषश्चित् आवरक- स्यापितमसोमेघादिर्विहन्ताविशेषेणघातकः यस्मादेवंमहानुभावः तस्मात्स्तुहि ॥ ५ ॥

यत् यइन्द्रोमहिनामहत्त्वेनस्वैश्वर्येणनृभ्योनेतृभ्यः कर्मनिर्वाहकेभ्योयजमानेभ्यः प्रास्ति प्रभवति ईष्टेस्वर्गादिप्रदानेनरक्षितुं अम्सैरक्षकायेन्द्रायरोदसीद्यावापृथिव्यौकक्ष्येकक्ष्यायतेसतीसञ्चारायनारं- नालंनपर्याप्तेजगतोधीशस्येन्द्रस्यसञ्चारायाल्पत्वात् द्यावापृथिव्यौनपर्याप्तेइत्यर्थः सृज्यादपिस्रष्टुर्म- हिम्नोधिकत्वादितिभावः अयमिन्द्रोवृजनंनभूम भूमिंभूतानिवावृजनंन बलमिव वृजतेःकर्तनार्थस्ये- दंरूपं तदिव तद्यथा आवृणोतितथायमपिस्वतेजसासंविव्ये सम्यगावृणोतिलोकत्रयं किंचायंस्वधा- वानन्नावान्वृष्टिलक्षणोदकवान्वा द्यांदिवंभर्तिबिभर्ति धारणेदृष्टान्तः—ओपशमिव ईषदुपशेतेइत्यो- पशंश्रृङ्गं तत् वृषभइव यद्वा परस्परंसमीपेवर्तमानांक्षित्यन्तरिक्षाख्यं लोकद्वयमोपशं तदिव द्यां- बिभर्ति लोकत्रयमपिबिभर्तित्यर्थः भृञोलटिछान्दसःशपोलुक् ॥ ६ ॥

हेशूर शौर्योपेतेन्द्र समत्सुसंग्रामेषु सतांत्वामेवाश्रित्यवर्तमानानांप्राणिनामुराणं उरूणि अतिप्र- भूतानिबलादीनिकुर्वाणंप्रपथिंतमंप्रकृष्टमार्गतमंसुकृतिनामुत्तममार्गभूतंइन्द्रंशात्रूणांदारकं त्वात्वां परितंसयध्यै अवतंसीकर्तुंभूषणीकर्तुंमदेतवमदार्थंच सजोषसः सहसेवमानाः समानप्रीतयोवा क्षोणीः क्षोण्योविशःपरिजनाः मरुतः प्रयतन्ते कीदृशास्ते येवाजैर्बलैः अनुमदन्तिअनुकूलंमादयन्ति संग्रामे- मरुतः त्वामेवस्वामिनंकृत्वामादयन्तिहर्षयन्तीत्यर्थः यद्वा येयजमानाः वाजैर्हविर्भिर्मादयन्तितेसमा- नप्रीतियुक्तास्तवमनुष्यभूताऋत्विजः यजमानभूताः प्रजाः समत्सुसहमादनस्थानेषुयागेषूक्तलक्षण- विशिष्टंत्वामेवपूजयितुं तवमदायचप्रयतन्ते ॥ ७ ॥

हेइन्द्र एवाहिएवंहिसतितेतवसंबन्धीनि सवना सवनानि सूयतेसोमोत्रेतिसवनानिसोमयागाः ते शंसुखकराभवन्ति कथंसति यत् यदिदेवीः देव्योद्योतमानाआपः समुद्रेउदकसमुद्द्रवणापादानभूतेन्त- रिक्षेआसुप्रजासुनिमित्तभूतासुतेत्वांमदन्तिमादयन्ति अन्तर्भावितण्यर्थोयं यदाप्राण्युपकारार्थंवर्षणा- यत्वांप्रेरयन्तिवृष्ट्युदकानि तदाखलुतवसोमयागाः सुखकराभवन्ति यज्ञसाधकवृष्टिप्रदानेनयागान्नि- वर्तयेत्यर्थः किञ्च हेइन्द्र तेत्वांविश्वागौः सर्वापिस्तोत्रशस्त्ररूपावाक् तेत्वी अनुक्रमेणजोप्याजोषणा- र्हाप्रीणयित्रीभूतभवति कदायदिसूरींश्चित् स्तोत्रादिप्रेरयितॄन् स्तोतृजनानपिधिषाधिषणयाप्रज्ञया- वृष्टिप्रदानरूपेणकर्मणावावेषिकामयसे तदासर्वापिस्तुतिस्त्वदर्थाभवति ॥ ८ ॥

हेएन इनःईश्वरेन्द्र यथासुसखायः शोभनत्वद्रूपसहायवन्तोऽसामभूयास्म किञ्च स्वभिष्टयः शोभ- नाभ्येषणाःशाभेनाभीष्टाश्चासाम किमिव नरांशंसैः नराणांराजादीनांशंसैःशांसनैरिवस्तुतिभिर्यथा- मनुष्याः शॊभनाभीष्टाभवन्तितद्वत् इदानींपरोक्षेणाह नोस्मभ्यमिन्द्रोवन्दनेष्ठाः अस्मत्स्तुतौवर्तमानः सन् तुरोन त्वरमाणइव नोस्माकंकर्मउक्थाउक्थैः शस्त्रैर्नयमानः फलंप्रापयन् स्तुत्यातुष्ट्ःसन् अस्म- दीयेनकर्मणाफलप्रापयितातथासत् भवेत् हेऋत्विजस्तथाकुरुतेतिशेषः ॥ ९ ॥

नरांनेतॄणांमध्येसस्पर्धान्नरान्यथाविस्पर्धसः कुर्वन्तिसखिभूताः तद्वद्वयमपीन्द्रंशंसैः स्तुतिभिः सखायोवयंतथाकुर्मः सचवज्रहस्तोवीरशिक्षणायसर्वदावज्रधारीन्द्रः अस्माक अस्माकमसत् विस्प- र्धमनुकूलोभवतु किञ्च मित्रायुवोन मित्रेच्छवः हितैषिणइव सुशिष्टौसुशासनेवर्तमानंपूर्पतिंपुरस्वा- मिनंयथाभिमतदानेनपूजयन्तितथामध्यायुवः अस्माकंश्रियांयशसांचमध्येवस्थितिंकामयमाना- अध्वर्य्वादयोयज्ञैर्यज्ञसाधनैर्हविःस्तोत्रादिभिरुपशिक्षन्तिउपेत्ययजन्ते शिक्षतिर्दानकर्मा ॥ १० ॥

कश्चित् यज्ञोयज्ञवान् यज्ञानुष्ठायी इन्द्रंऋन्धन् वर्धयन् हिस्मभवतिइन्द्रंयज्ञेनवर्धयतीत्यर्थः जु- हुराणश्चित् कुटिलगतिस्तुकश्चित् मनसाकेवलेनपरियन् परितोगच्छन् लौकिकविषयादिकंध्यायन् वर्तते यद्वा परिर्वर्जनार्थः वर्जयित्वागच्छन् नेदंप्राप्नोति तत्रदृष्टान्तः—तीर्थेप्रसिद्धे मार्गेअच्छआभि- मुख्येनसमीपेवर्तमानमोकः पानीयादिकंसवनंततृषाणंपिपासायुक्तं यथा अविलंबेनप्रीणातिसयथा- तत्सवनआगच्छतीत्यर्थः तद्वद्यज्ञेनकश्चित्पुमानिन्द्रमभिगच्छतीति कुटिलस्यदृष्टान्तः—दीर्घोन वक्र- त्वेनातिदूरोध्वामार्गइव सयथासिध्रंफलंपानीयादिरूपंफलार्थिनंवापुरुषंआकृणोति अर्वाक्वरोति नीचैःकरोति वर्जयतीत्यर्थः तस्माद्यज्ञमार्गमजानानोवक्रोदूरेपरिभ्रमतिनेन्द्रंतर्पयतितद्विलक्षणस्तु- वर्जयत्येव ॥ ११ ॥

हेइन्द्र अत्रपृत्सु एषूप्स्थितेश्झुसङ्ग्रामेषुवृष्ट्यर्थंमेघजयेषुदेवैर्मरुदादिभिः सहनोस्मान् मोषुमै- वात्याक्षीरितिशेषः मरुत्सहितोयुध्यस्वेत्यर्थः हेशुष्मिन्बलवन्निन्द्र अस्तिहिस्मते अस्तिहिस्मतवखलु तवकिमस्तीतिउच्यते अवयाः अवयजनं अवयुज्यपृथक् कृत्ययजनंहविर्भागोस्तिमरुद्भ्यः पृथगप्य- स्तिहविर्भागः केवलंमरुद्भ्यएवदीयतेनास्मभ्यं अतः कथंयोत्स्यामीतिनमन्तव्यमित्यर्थः यद्वा अवयाः शत्रूणांवर्जनायगन्तावज्रोस्तिते किञ्च हविष्मतः प्रदेयहविर्युक्तस्यमीह्ळुषोहविः प्रदातुः यद्वैत्पदद्वयं- मरुतांविशेषणं यस्यममयव्याफलेनेन्द्रेणवासहमिश्रयन्तीगीः स्तुतिशस्त्रादिरूपावाक् महश्चित् मह- तोपिमीह्ळुषःसेक्तॄन् हविष्मतोस्मद्दत्तहविषातद्वतोमरुतोवंदतेस्तौति ॥ १२ ॥

अथत्रयोदश्यासूक्तादिमारभ्यकृतांस्तुतिंनिगमय्यफलंप्रार्थयते—हेइन्द्र अस्मेअस्मत्संबन्धीएष- स्तोमः इदानींकारितप्रकारः स्तोत्रविशेषः तुभ्यंत्वदर्थं हेहरिवः हरिभ्यांतद्वन्निन्द्र एतेनस्तोत्रेणगम- नेनवानोस्मदीयंगातुंदेवयजनमार्गंविदः विदस्व विदित्वाच हेदेव सुविताय सुहितायशोभनगमनाय- वा नोस्मान् आववृत्याः आवर्तस्व अस्मद्यागंप्रत्यागच्छ् विद्यामेत्यादिव्याख्यातम् ॥ १३ ॥

त्वंराजेतिदशर्चंदशमंसूक्तंआगस्त्यमैन्द्रंत्रैष्टुभं त्वंराजादशेत्यनुक्रान्तं पृष्ठ्यषळहेस्तोमवृद्धौस्तो- मातिप्रशंसनार्थंहोत्रकैरेतच्छस्तव्यं ऎन्द्राणित्रैष्टुभान्यमरुच्छब्दान्यावपेरन्नितिसूत्रम् ।