प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 56

एष प्र पूर्वीरिति षडृचं षष्ठं सूक्तं सव्यस्यार्षमृंद्रं जागतमित्युक्तम् । अनुक्रांतं च । एष प्र षडित ॥ विषुवति निष्केवल्य एतत्सूक्तं शंसनीयम् । विषुवान्दिवाकीर्त्य इति खंडे सूत्रितम् । एष प्र पूर्वीर्वृषामदः प्र मंहिष्ठाय (आ ८-९) इति ॥

भुर्वणिरत्तैष इंद्रस्तस्य यजमानस्य पूर्वी प्रभूताश्चम्रिषश्चमूषु चमसेष्ववस्थिताः सोमलक्षणा इषः प्रावोदयंस्त । प्रकर्षेण पानार्थमुद्धरति । तत्र दृष्टांतः । अत्यो न योषाम् । यथाश्वो वडवां क्रीडार्थमुपयच्छति । स चेंद्रो हिरण्ययं सुवर्णमयं हरियोगं हरिभ्यां युक्तमृभ्वसमुरु भासमानं रथमावृत्यावस्थाप्य महे महते वृत्रवधादिरूपाय कर्मणे दक्षं प्रवृद्धमात्मानं सोमं पाययते । पानं कारयति ॥ पूर्वी । पृ पालनपूरणयोः । पृभिदिव्यधीत्यादिना (उ १-२४) कुप्रत्ययः । उदोष्ठ्यपूर्वस्येत्युत्वम् । पुरुशब्दाद्वोतो गुणवचनादिति ङीष् । यणादेशः । हलि चेति दीर्घत्वम् । प्रत्ययस्वरः । चम्रिषः । चमु अदन इत्यस्मात्कृषिचमितनिधनीत्यादिना (उ १-८२) ऊप्रत्ययांशश्चमूशब्दः । तस्यां वर्तमाना इषश्चम्विषः । वकारस्य रेफश्छांदसः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अयंस्त । छांदसे वर्तमाने लुङि व्यत्ययेनात्मनेपदम् । एकाच इतीट्प्रषेधः भुर्वणिः । भुर्वतिरत्तिकर्मेति यास्कः (नि ९-२३) धातुपाठे तु भर्व हिंसायामिति पठ्यते अस्मादौणादिकोऽनिप्रत्ययः । अकारस्योकारश्छांदसः । पाययते । पा पाने शाछासाह्वाय्वावेपां युक् । पा ७-३-३७ इति हेतुमति णिचि युगागमः । णिचश्च (पा १-३-७४) इत्यात्मनेपदम् । हिरण्ययम् । ऋत्व्यवास्त्व्येत्यादिना हिरण्यशब्दादुत्तरस मयटो मशब्दलोपो निपात्यते हरियोगं हर्योर्योगो योजनं यस्मिन् हरिशब्द इन्प्रत्ययांत आद्युदात्तः । स एव बहुव्रीहिस्वरेण शिष्यते ऋभ्वसं उरुभासमित्यस पृषोदरादित्वादृभ्दसादेशः ॥ १ ॥

गूर्तयः स्तोतारो नेमन्निषो नमस्कारपूर्वं गच्छंतः । यद्वा । नीतहविष्काः परीणसः परितो व्याप्नुवंतः । एवंगुणविशिष्टा यजमानास्तमिंद्रं स्तुतिभिरधिरोहंति । स्तुवंत इत्यर्थः । तत्र दृष्टांतः । सनिष्यवः सनिं धनमात्मन इच्छंतो वणिजो धनार्थं संचरणे संचारे निमित्तभूते सति समुद्रं न । यथा नावा समुद्रमधिरोहंति एवं स्तोतारोऽपि स्वाभिमतधनलाभायेंद्रं स्तुवंतीति भावः । हे स्तोतस्त्वं च दक्षस्य प्रवृद्धस्य विदथस्य यज्ञस्य पतिं पालयितारं सहः सहस्वंतं बलवंतमिंद्रं तेजसा देवताप्रकाशकेन स्तोत्रेण नु क्षिप्रमधि रोह । स्तुहीति यावत् । तत्र दृष्टांतः । वेनाः कांताः स्त्रियो गिरं न । यथा पर्वतं स्वाभिमतपुष्पोपचयार्थमधिरोहंति ॥ गूर्तयः । गृ शब्धे । गृणंति स्तुवंतीति गूर्तयः । क्तिच् क्तौ चेति कर्तरि क्तिच् । बहुलं छंदसीत्युत्वम् । हलि चेति दीर्घः । चित इत्यंतोदात्तत्वम् । नेमन्निषः । णमु प्रह्वत्व इत्यस्माच्पतरि व्यत्ययेनैत्वम् । तकारस्य नकारादःशश्च । नमंत इष्यंतींद्रं प्राप्नुमतीति नेमन्निषः । इषु गतावित्यस्मात् क्विप् चेति क्विप् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा । णीञ् प्रापण इत्यस्मादर्तिस्तु । स्वित्यादिना मन्प्रत्ययः । बहुलवचनान्नकारस्येत्संज्ञाभावः । नीताः प्रत्ता इषो येषाम् । परादिश्छंदसि बहुलमित्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । परीणसः । णस कौटिल्य इत्ययं धातुर्गत्यर्थो धातूनामनेकार्थत्वात् । परितो नसंति गच्छंतीति परिणसः । क्विप्चेति क्विप् निपातस्य चेति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । उपसर्गादसमासेऽपीतिणत्वम् । व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम् । यद्वा । नशतिर्गतिकर्मा । अस्मात्पूर्ववत् । क्विपि शकारस्य सकारः । सनिष्यवः । षणु दान इत्यस्मादिन्सर्वधातुभ्य इति कर्मणीन्प्रत्ययः । सनिमात्मन इच्छंतीति क्यचि । सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायामसुग्वक्तवैः । सुगागमोऽपि वक्तव्यः । पा ७-१-५१-३ । इति सुक् । क्याच्छंदसीत्युप्रत्ययः । नु । ऋचि तुनुघेति सांहितिको दीर्घः । सहः । अस्मादुत्तरस्य मतुपश्छांदसो लुक् ॥ २ ॥

स इंद्रस्तुर्वणिः शत्रूणां हिंसिता क्षिप्रकारी वा । तुर्वणिस्तूर्णवनिरिति यास्कः (नि ६-१४) तूर्णसंभजन इति तस्यार्थः । महान्प्रवृद्दश्च भवति । तस्येंद्रस्य शवो बलं पौंस्ये वीर्यैः पुरुषैः कर्तव्ये संग्रामेऽरेण्वनवद्यं तुजा शत्रूणां हिंसकं सत् भ्राजते । दीप्यते । तत्र दृष्टांतः । गिरेः पर्वतस्य भृष्टिर्न शृंगमिव । तद्यथोन्नतं सद्दीप्यते तद्वत् । आयसोऽयोमयकवचयुक्तदेहो दुध्रो दुष्टानां शत्रूणां धर्तावस्थापयिता एवंभूत इंद्रो मदे सोमपानेन हर्षे सति येन बलेन शुष्णं सर्वस्य शोषकमसुरं मायिनं मायाविनमाभूषु कारागृहेषु दामनि बंधके निगडे नि रमयत् न्यवासयत् । तद्बलमिति पूर्वेणान्वयः । तुर्वणिः । तुर्वी हिंसार्थः । अस्मादौणादिकोऽनिप्रत्ययः । अरेणु । रेणुवदाच्छादकत्वाद्रेणुशब्देनावद्यमुच्यचते । बहुव्रीहौ नञ्सुभ्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वं तुजा तुज हिंसायाम् । इगुपधलक्षणः कः । सुपां सुलुगिति विभक्तेरुकारः । दुध्रः । दुष्टान् ध्रियतेऽवस्थापयतीति दुध्रः । धृङ् अवस्थान इत्यस्मादंतर्भावितण्यर्थान्मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः पा ३-२-५-२ । यणादेशः । रेफलोपश्छांदसः । रमयत् । आमंतत्वान्मित्त्वे मितां ह्रस्व इति ह्रस्वत्यम् । छांदसः संहितायां दीर्घः ॥ ३ ॥

य इंद्रो धृष्णुना धर्षकेन शवसा बलेन तमस्तमोरूपं वृत्रादिमसुरं बाधते हिनस्ति ऊतये रक्षणाय त्वावृधा त्वया स्तोत्रा वर्धितं तमिंद्रं देवी तविषी द्योतमानं बलं यदि यदा सिषक्ति समवैति । सेवत इति यास्कः । सूर्यउषसं न यथोषोदेवतां सेवते । नित्य तत्संबद्धो भवतीत्यर्थः । तदानीमर्हरिष्टणिः । गच्चंतो हरंतीत्यर्हरयः शत्रवः । तेषां व्यथोत्पादनेन स्वनयिता शब्दयितेंद्रो रेणुं रेषणं हिंसनं बृहत्प्रभूतमियर्ति । शत्रून् । गमयति ॥ श्वावृधा । त्वया वर्धत इति त्वावृत् । क्विप्चेति क्विप् । प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति मपर्यंतस्य त्वादेशः । छांदसं दकारस्यात्वम् । सुपां सुलुगिति द्वितीयाया आकारः । सिषक्ति । षच समवाये । बहुलं छंदसीति तपः श्लुः । बहुलं छंदसीत्यभ्यासस्येत्वम् । इयर्ति । ऋ सृ गतौ । जौहोत्यादिकः । अस्मादंतर्भावितण्यर्थाल्लट् । शपः श्लुर्द्विर्भावोरदत्वहलादिशेषाः । अर्तिपिपर्त्योश्चेत्यभ्यासस्येत्वम् । अभ्यासस्यासवर्णे (पा ६-४-७८) इतीयङादेशः । अनुदात्ते चेत्यभ्यासस्याद्युदात्तत्वम् । पूर्वपदस्य वाक्यांतरगतत्वेन पदादपरत्वान्निघाताभावः । रेणुम् । री गतिरेषणयोः । अस्मादौणादिको नुप्रत्ययः । अर्हरिष्वणिः । अर्तेरन्येभ्योऽपि दृश्यंत इति विच् । अरो गच्छंतश्चेमे हरयश्चेत्यर्हरयः । तेषां स्वनयिता । स्यमुस्वन ध्वन शब्दे । अस्माण्यंतादौणादिक इन्प्रत्ययः । णेरनिटीति णिलोपः । घटादित्वान्मित्त्वे मितां ह्रस्व इति ह्रस्वत्वम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं ॥ ४ ॥

यद्यदा तिरो वृत्रेण तिरोहितं धरुणं सर्वस्य प्राणिजातस्य धारकमच्युतं विनाशरहितं रज उदकं दिवो द्युलोकादातासु । आशा इति दिङ्नाम । आतासु विस्तृतासु दिक्षु हे इंद्र ब्रर्हणा हंता त्वं व्यतिष्ठि पो विविधं स्थापयां चकृषे । तथा यद्यदा स्वर्मीळ्हे । मीळ्हमिति धननाम । स्वः सुष्ठु गंतव्यं मीळ्वं धनं यस्मिन् तस्मिन्संग्रामे मदे तव सोमपानेन हर्षे सति हर्ष्या हृष्टया शक्त्या वृत्रमावरकमसुरमहन् त्वमवधीः । तदानीमपां पूर्णमर्णवं मेघं निरौब्जः । वर्षणाभिमुखमधोमुखमकार्षीः । वृष्टेरावरकं वृत्रं हत्वा वृष्टिजलेन भूमिं न्यसैक्षीरिति तात्पर्यार्थः ॥ अतिष्ठिपः । तिष्ठतेर्ण्यंताल्लुङि च्लेश्जङादेशः । णिलोपः । तिष्ठतेरित् (पा ७-४-५) इत्युपधाया इत्वम् । चङि पा ६-१-११ । इति द्विर्वचने शर्पूर्वाः खय इति थकारः शिष्यते । चर्त्वेन तकारः । आडागम उदात्तः । यद्वृत्तयोगादनिघातः । बर्हणा । सुपां सुलुगिति सोराकारः । स्वर्मीळ्हे । मिह सेचने । निष्ठा । हो ढः (पा ८-२-३१) इति ढत्वम् । झषस्तथोर्धोऽध इति तकारस्य धत्वम् । तस्य ष्टुत्वे ढो ढे लोपः (पा ८-३-१३) इति ढलोपः । ढ्रलोपे पूर्वस्य (पा ६-३-१११) इति दीर्घत्वम् । स्वरित्येतत् न्यङ् स्वरौ स्वरिताविति स्वर्यते । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन तदेव शिष्यते । अहन् । दंतेर्लङि मध्यमैकवचने हल्ङ्याभ्य इति सेर्लोपः । यद्वृत्तयोगादनिघातः । औब्जः उब्ज आर्जवे । लङ्याडागमो वृद्धिश्च ॥ ५ ॥

हे इंद्र माहिनः प्रवृद्धस्त्वं दिवो द्युलोकात्पृथिव्याः सदनेषु प्रदेशेष्टोजसा बलेन धरुणं सर्वस्य जगतो धारकं वृष्चिजलं धिषे । दधिषे । स्थापयसि । यस्मात्त्वं सुतस्य सोमस्य पानेन मदे हर्षे सत्यपो जलान्यरिणा मेघान्निरग मयः वृत्रस्यावरकं वृत्रं च समया धृष्टया पाष्या शिलया यद्वा शक्त्या व्यरुजो विशेषेणाभांक्षीः ॥ धिषे । दधातेश्छांदसो वर्तमाने लिट् । द्विर्वचनप्रकरणे छंदसि वेति वक्तव्यम् । कं ६-१-८-१ । इति वचनाद्द्विर्वचनाभावः । क्रादिनियमादिडागम आतो लोप इट चेत्याकारलोपः । माहिनः । महेरिनण् च (उ २-५६) इति मह पूजायामित्यस्मादौणादिक इनण्प्रत्ययः । अत उपधाया इति वृद्धिः । अरिणाः । री गतिरेषणयोः क्रैयादिकः । लङि सिपि प्वादीनां ह्रस्व इति ह्रस्वत्वम् । समया । षमष्टम वैक्लव्ये । समतीति समा । पचाद्यच् । चित इत्यंतोदात्तत्वम् । पाष्या । पिष्लृ संचूर्णन इत्यस्मादौणादिक इन्प्रत्ययः । बहुलवचनादुपधाया आकारः । कृदिकारादक्तिनः (पा ४-१-४५) इति ङीष् । प्रत्ययस्वरेणांतोदात्तः । तृतीयैकवचने यणादेशे सत्युदात्तस्वरितयोर्यण इति स्वरितत्वम् । अरुजः । रुजो भंगे । तौदादिकः । शस्य ङित्त्वाद्गुणाभावः ॥ ६ ॥