प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 93

अग्नीषोमाविति द्वादशर्चं नवमं सूक्तं गोतमस्यार्षम् । आदितस्तिस्रोऽनुष्टुभः । नवम्याद्यास्तिस्रो गायत्र्यः । अष्टमी जगती त्रिष्टुब्वा । शिष्वाःपंचत्रिष्टुभः । अग्नीषोमौ देवता । तथा चानुक्रांतम् । अग्नीषोमौ द्वादशाग्नीषोमीयमाद्यास्तिस्रोऽनुष्टुभ उपांत्यास्तिस्रो गायत्र्योऽष्टमी जगती वेति ॥ अग्नीषोमीयस्य पशोर्वपापुरोडाशहविषामादितस्तिस्र ऋचः क्रमेणानुवाक्याः । सूत्रितं च । अग्निषोमाविमं सुमे युवमेतानि दिवि रोचनानीति तृचौ (आ ३-८) इति ॥

वृषणा वृषणौ कामानां वर्षितारौ हे अग्नीषोमौ इममिदानीं प्रयुज्यमानं मे मदीयं हवमाह्वानं सु शृणुतम् । सम्यगवगच्छतम् । सूक्तानि शोभनानि स्तुतिलक्षणान्यस्माभिः कृतानि वचांसि प्रति हर्यतम् । प्रत्येकं कामयेथाम् । तदनंतरं दाशुषे चरुपुरोडाशादीनि दत्तवते यजमानाय मयो मयसः सुखस्य दातारौ भवतं ॥ अग्निषोमौ । अग्निश्च सोमश्च । द्वंद्वः ईदग्नेऽसोमवरुणयोः (पा ६-३-२७) इतीत्वम् । अग्नेः स्तुत्सोमसोमाः (पा ८-३-८२) इति षत्वम् । देवताद्वंद्वे चेत्युभयपदप्रकृतिस्वरे प्राप्त आमंत्रितस्य चेत्याद्युदात्तत्वम् । वृषणा । सुपां सुलुगित्याकारः । वा षपूर्वस्येति विकल्पनादुपधाया दीर्घाभावः । हवम् । भावेऽनुपसर्गस्येति ह्वयतेरप् संप्रसारणं च । सूक्तानि । सुपूर्वाद्वक्तेः कर्मणि निष्ठा । सूपमानात् क्त इत्युत्तरपदांतोदात्तत्वम् । हर्यंतम् । हर्य गतिकांत्योः । भौवादिकः ॥ १ ॥

यदा पौर्णमास्यामग्नि षोमावुपांशुयाजस्य देवता तदानीमग्निषोमा यो अद्येति तस्यानुवाक्या । सूत्रितं चोक्ता देवता इति खंडे । अग्नीषोमा यो अद्य वामान्यं दिवो मातरिश्वा जभार (आ १-६) इति ॥

हे अग्निषोमौ यो यजमानोऽद्यास्मिन्कर्मणि वां युवाभ्यां युष्मदर्थमिदं स्तुतिलक्षणं वचो वाक्यं सपर्यति पूजितं करोति तस्मै यजमानाय गवां पशूनां पोषमभिवृद्धिं धत्त । प्रयच्छतम् । कीदृसं षोषम् । सुवीर्यं शोभनेन वीर्येण सामर्थ्येनोपेतं स्वश्व्यं शोभनैरश्वैर्यक्तं ॥ गवाम् । सावेकाच इति प्राप्तस्य विभक्त्युदात्तत्वस्य न गोश्वन्साववर्णेति प्रतिषेधः ॥ २ ॥

हे अग्नीषोमौ यो यजमान आहुतिमाज्याहुतिं वां युवाभ्यां दाशात् दद्यात् । अथवा हविष्कृतिं हविषा चरुपुरोडाशादिना कृतामाहुतिं यो यजमानो दद्यात् । स यजमानः प्रजया पुत्रपौत्रादिना युक्तं सुवीर्यं शोभनवीर्ययुक्तं विश्वं सर्वमायुर्जीवनं व्यश्नवत् । व्याप्नोतु ॥ आहुतिम् । जुहोतेः क्तिनि तादौ चेति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । दाशात् । दाशृ दाने । लेट्याडागमः । यद्वृत्तयोगादनिघातः । हविष्कृतिम् । हविषः कृति करणं यस्यामाहुतौ । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्येति विसर्जनीयस्यषत्वम् । अश्नवत् । अश्नोतेर्व्यत्ययेन परस्मैपदम् । लेट्यडागमः ॥ ३ ॥

हे अग्निषोमौ वां युवयोस्तद्वक्ष्यमाणं वीर्यं सामर्थ्यं चेति । अस्माभिर्ज्ञातमभूत् । यद्येन वीर्येण अवसं गोरूपमन्नं पणिं पणेः । विभक्तिव्यत्ययः । एतन्नाम्नोऽसुरादमुष्णीतं अपाहार्ष्टम् । तथा बृसयस्य । वृसिर्वेष्टनार्थः । वृसयति सर्वं वेष्टयतीति बृसयोऽसुरस्त्वष्टा । तस्यासुरस्य शेषोऽपत्यम् । शेष इत्यपत्यनाम । शिष्यते प्रयत इति यास्कः (नि ३-२) त्वष्वृसकाशादुत्पन्नं वृत्रमवातिरतम् । अवधिष्टम् । अवतिरतिर्वधकर्मा । प्राणापानरूपयोर्युवयोर्वृत्रेऽनवस्थानात्स मरणं प्राप्तः । तथा चाम्नायते । तस्माज्जंजभ्यमानादग्नीषोमौ निरक्रामतां प्राणापानौ वा एनं तदजहिताम् । तै । सं २-५-२-४ । इति । ततो वृत्रवधानंतरं ज्योतिर्द्योतमानं सूर्यमेकं नभसि गच्छंतं बहुभ्यो जनेभ्यो बहूनामर्थायाविंदतम् । अलप्साथाम् । एततत्सर्वं येन वीर्येण क्रियते तदस्माभिर्ज्ञातमित्यर्थः ॥ चिती । चती संज्ञाने । लुङि चिण् भावकर्मणोः पा ३- -६६ । इति च्णेश्चिणादेशः । चिणो लुगिति तशब्दस्य लुक् । आमुष्णीतम् । मुष स्तेये । क्रैयादिकः । अवसं अवतेरौणादिकोऽसच् । शेषः । सुपां सुलुगिति द्वितीयायाः सुः । एकम् । इण् गतौ । इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् (उ ३-४३) इति कन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तत्वं ॥ ४ ॥

अग्निषोमीयस्य पशोर्वपापुरोडाशहविषां युवमेतानित्याद्यास्तिस्रऋचः क्रमेण याज्याः । सूत्रं तु पूर्वमेवोदाहृतम् । आ ३-८ ॥ पौर्णमासयागेऽग्नीषोमीयस्य पुरोडाशस्य युवमेतानीत्येषा याज्या । उक्ता देवता इति खंडे सूत्रितम् । युवमेतानि दिवि रोचनानींद्राग्नी अवसा गतम् (आ १-६) इति ॥

हे सोम त्वमग्निश्च सक्रतू समानकर्माणौ संतौ युवं युवां रोचनानि रोचमानानि दीप्यमानान्येतान्यस्माभिर्निशि दृश्यमानानि ताराग्रहादीनि ज्योतींषि दिवि द्युलोकेऽधत्तम् । अधारयतम् । उत्तरार्धस्येयमाख्यायिका । इंद्रो वृत्तं हत्वा ब्रह्महत्याया भीतः सन् पृथिव्यां वृक्षेषु स्त्रीष्वप्सु च तां ब्रह्महत्वां न्यमार्क्षीत् तासामपां शुद्धिरग्नीषोमाभ्यां जातेति । ब्रह्महत्यांशेन पापेन गृभीतान् गृहीतानाक्रांतान् सिंधून् नदीविशेषान् हे अग्नीषोमौ युवामभिशस्तेरभिशस्यमानादभितः । प्रकटितादवद्यात्तस्मात्पापादमुंचतम् । मुक्तवंतौ । यद्वा । वृत्र इंद्रेण हतः सन् नदीषु पपात । ततो मृतेन वृत्रशरीरेण नद्यः सर्वा दुष्टा बभूवुः । तथा च तैत्तिरीयकम् । इंद्रो वृत्रमहन् सोऽपोऽभ्यम्रियत तासां यन्मेध्यं यज्ञियं सदेवमासीत्तदपोदक्रामत् । तै ब्रा ३-२-५-१ । इति । तेन दोषेण गृहीता नदीस्तस्माद्दोषादग्नीषोमौ मुक्तवंतौ ॥ रोचनानि । रुच दीप्तौ । अनुदात्तेतश्च हलादेरिति युच् । सिंधून् । दीर्घादट समानपाद इति नकारस्य रुत्वम् । अत्रानुनासिक इत्यनुनासिकः । गृभीतान् । हृग्रहोर्भ इति भत्वं ॥ ५ ॥

अग्नीषोमीयस्योपांशुयाजस्यान्यं दिव इत्येषा याज्या । अग्नीषोमा यो अद्य वामित्यत्र सूत्रमुदाहृतं ॥

हे अग्नीषोमौ युवयोर्मध्येऽन्यमेकमग्निं मातरिश्वा वायुर्दिवो द्युलोकादा जभार भृगवे यजमानायाजहार । तथा च मंत्रांतरम् । द्विजन्मानं रयिमिव प्रशस्तं रातिं भरद्भृगवे मातरिश्वा । ऋग्वे १-६०-१ । इति । श्येनः शंसनीयगतिमान्बक्षी पक्ष्याकारा गायत्र्यन्यं सोममद्रेः परि मेरोरुपर्यवस्थितात्स्वर्गादमथ्नात् । बलादाहृतवती । एवं महानुभावौ युवां ब्रह्मणा स्रष्ट्रा मंत्ररूपेण स्तोत्रेण हविर्लक्षणेनान्नेन वा ववृधाना वर्धमानौ युवां यज्ञायान्येषां देवानां यागायोरुं विस्तीर्णं लोकं स्थानं चक्रथुः । कृतवंतौ । उ इत्येतत्पादपूरणम् । आज्यभागदेवतयोरग्नीषोमयोरुत्तरार्धदक्षिणार्धयोर्हूयते । तन्मध्येऽन्यदेवत्यानि सर्वाणि हवींषि हूयंते । तन्मध्यमं स्थानमग्नीषोमकृतम् । तथा च तैत्तरीयकम् । राजानौ वा एतौ देवानां यदग्निषोमावंतरा देवता इज्येते देवतानां विधृत्या इति ॥ ववृधाना । वृधेर्लिटः कानच् । छांदसमभ्यासस्य दीर्घत्वम् । सुपां सुलुगित्याकारः ॥ ६ ॥

हे अग्निषोमौ प्रस्थितस्य होमार्थमाहवनीयसमीपं प्राप्तं हविष इदं हविर्वीतं भक्षयतम् । तदनंतरं च हर्यतम् । अस्मान्कामयेथाम् । हे वृषणाकामानां वर्षितारौ जुषेथाम् । अस्मदीयं परिचरणं सेवेथाम् । तदनंतरं सुशर्माणा शोभनसुखौ स्ववसा हि शोभनरक्षणौ च भूतम् । अस्माकं भवतम् । अथानंतरं हविर्दत्तवते यजमानाय शं शमनीयानां रोगाणां शमनं योः पृथक्कर्तव्यानां भयानां यावनं पृथक्करणं च धत्तम् । विधत्तम् । कुरुतम् । उक्तं च यास्केन । शमनं च रोगाणां यावनं च भयानाम् (नि ४-२१) इति ॥ हविषः । क्रियाग्रहणं कर्तव्यमिति कर्मणः संप्रदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । वीतम् । वी गतिप्रजनकांत्यशनखादनेषु । थसस्तम् । अदादित्वाच्छपो लुक् । वीतं च हर्यतं चेति चार्थप्रतीतेश्चादिलोपे विभाषेति प्रथमायास्तिङ् विभक्तेर्निघातप्रतिषेधः । हर्यतम् । पादादित्वान्निघाताभावः । जुषेथाम् । वृषणेत्यामंत्रितस्यामंत्रितं पूर्वमित्यविद्यमानवत्त्वे सति तिङः परत्वान्निघाताभावः । सुशर्माणा स्ववसा । उभयत्र बहुव्रीहौ सोर्मनसी अलोमोषसी इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । भूतम् । लोट बहुलं छंदसीति शपो लुक् ॥ ७ ॥

यो यजमानोऽग्नीषोमा अग्नीषोमौ देवद्रीचा देवानंचता देवतापरायणेन श्रद्धायुक्तेन मनसांतःकरणेन युक्तः सन् हविषा चरुपुरोडाशादिनासपर्यात् । सपर्यति परिचरति । यश्च यजमानो घृतेनाज्येनाग्नीषोमौ परिचरति । तस्य यजमानस्य व्रतं कर्म रक्षतम् । अंहसः पापात्तं च यजमानं पातम् । रक्षतम् । विशे यागेषु प्रविशते तस्मै जनाय यजमानाय महि महत्प्रभूतं शर्म सुखं यच्छतम् । दत्तं ॥ अग्निषोमा । देवताद्वंद्वे । चेत्युभयपदप्रकृतिस्वरत्वम् । सपर्यात् । सपर पूजायाम् । कंड्वादिः । लेट्याडागमः । देवद्रीचा । सेवानंचतीति सेवद्र्यङ् । अंचतेर्ऋत्विगित्यादिनाक्विन् । अनिदितामिति नलोपः । विषग्देवयोश्च टीरद्र्यंचतावप्रत्यये (पा ६-३-९२) इति देवशब्दस्य टेरद्र्यादेशः । तृतीयैकवचनेऽद्रिसध्र्योरंतोदात्तनिपातनं कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । पा ६-३-९५-१ । इति वचनादद्र्यादेशोऽंतोदात्तः । विशे । सावेकाच इति विभक्तरुदात्तत्वं ॥ ८ ॥

पौर्णमासयागेऽग्नीषोमीयस्य यागस्याग्नीषोमेत्येषानुवाक्या । तथा च सूत्रितमुक्ता देवता इति खंडे । अग्नीषोमा सवेदसा युवमेतानि दिवि रोचनानि । आ ॥ १-६ । इति

हे अग्नीषोमौ युवां सवेदसा समानेनैकेन वेदसा हविर्लक्षणेन धनेन युक्तौ सहूती समानह्वानौ च संतौ गिरोऽस्मदीयाः स्तुतीर्वनतम् । संभजेथाम् । देवत्रा देवेषु सर्वेषु यौ युवां सं बभूवथुः संभूतौ संभावितौ प्रशस्तौ स्थः । राजानौ वा एतौ देवतानां यदग्नीषोमाविति श्रुतेः ॥ सवेदसा । समानं वेदो ययोः । समानस्य च्छंदसीति सभावः । वनतम् । वन षण संभक्तौ । देवत्रा । देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्येत्यादिना सप्तम्यर्थे त्राप्रत्ययः ॥ ९ ॥

हे अग्नीषोमौ वां युवयोः संबंधी यो यजमानोऽनेन घृतेनोत्पवनादिभिः संस्कृतेनाज्येन युक्तं हविर्वां युवाभ्यां दाशति प्रयच्छति तस्मै यजमानाय बृहत्प्रभूतं धनं दीदयतम् । प्रकाशयतम् । प्रयच्चतमित्यर्थः ॥ दाशति । दाशृदाने । शप्तिपोः पित्त्वादनुदात्तत्वे । धातुस्वरः । यद्वृत्तयोगानिघातः । दीदयतम् । दीदयतिर्दीप्तिर्मा ॥ १० ॥

हे अग्नीषोमौ युवं युवां नोऽस्मदीयानीमानि हव्या हवींषि जुजोषतम् । सेवेथाम् । तदर्थं नोस्मान् सचा सह युवामुपा यातम् । उपागच्छतं ॥ जुजोषतम् । जुषी प्रीतिसेवनयोः । लोट व्यत्ययेन शप् । छांदसं द्विर्वचनम् । यद्वा । विकरणस्य बहुलं छंदसीति श्लुः । ततो व्यत्ययेन शप् । बहुलं छंदसीति वक्तव्यमिति वचनान्नाभ्यस्तस्याचि पितीति लघूपधगुणप्रतिषेधाभावः ॥ ११ ॥

हे अग्नीषोमौ नोऽस्माकमर्वतोऽश्वान्पिपृतम् । पालयतम् । हव्यसूदः क्षीरादिहविष उत्पादयित्र्य उस्रिया अस्मदीया गावश्चा प्यायंताम् । आप्यायिताः प्रवृद्थाः संतु । मघवत्सु हविर्लक्षणधनयुक्तेष्वस्मे अस्मासु बलानि धत्तम् । स्थापयतम् । तथा नोऽस्माकमध्वरं यागं श्रुष्टिमंतं धनयुक्तं कृणुतम् । कुरुतं ॥ पिपृतम् । पृ पालनपूरणयोः । पृ इत्येके । जुहोत्यादित्वाच्छपः श्लुः । अर्तिपिपर्त्योश्चेत्यभ्यासस्येत्वम् । हव्यसूदः । हव्यं सूदंते क्षरंतीति हव्यसूदः । षूद क्षरणे । क्विप्चेति क्विप् । अस्मे । सुपां सुलुगिति सप्तम्याः शे आदेशः । श्रुष्टिमंतम् । श्रुष्टीति धननाम । शु आश्वश्यते व्याप्यत इति श्रुष्टिः । पृषोदरादिः । ह्रस्वनुड्भ्यां मतुबिति मतुप उदात्तत्वं ॥ १२ ॥